ج ع ل
Ж-ъ-л
جَعَلَ : Барча феъллар учун ишлатиладиган умумий лафздир. У فَعَلَ ва صَنَعَ ҳамда уларга ўхшаш ўзакдош сўзлардан кўра умумийроқдир ва беш хил кўринишда ишлатилади.
Биринчиси: صَارَ ва طَفِقَ феъллари каби маъноларда ишлатилади. Бунда феъл иккинчи бир борлиққа таъсир қилмасдан ишлатилган. جَعَلَ زَيْدٌ يَقُولُ كَذَا Зайд шундай дея бошлади, каби. Шоир шундай дейди:
93- فَقَدْ جَعَلَتْ قَلوُصُ بَنِي سُهَيْلٍ
مِنَ اْلأكْوَارِ مَرْتَعُهَا قََرِيبُ
93- Бани Суҳайлнинг узун бўйли туялари катта уюрлар ҳосил қилди. Ўтлоқлари ҳам яқин.
Иккинчиси: أَوْجَدَ “вужудга келтирди” феъли каби маънода ишлатилади. Бу ҳолда бир мафъул олади. Аллоҳ буюради: وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ Қоронғиликлар ва ёруғликни пайдо қилган (6/Анъом 1); وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَاْلأَبْصَارَ وَاْلأَفْئِدَةَ Сизларга қулоқ, кўзлар ва дилларни берди (16/Наҳл 78).
Учинчиси: Бир нарсани яратиш ва уни бирон нарсадан вужудга келтириш маъносида ишлатилади. Аллоҳ буюради: وَاللّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجاً Аллоҳ сизлар учун ўзларингиздан жуфтлар яратди (16/Наҳл 72); وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَاناً Тоғлардан сизлар учун бошпаналар вужудга келтирди (16/Наҳл 81); وَجَعَلَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلاً У Зот сизлар учун унда йўллар (43/Зухруф 10). (16/Наҳл 81); (43/Зухруф 3). (28/Қосос 7) сўзи мисол бўла олади. Ботил ва нотўғри ҳукм эса Аллоҳ таолонинг қуйидаги сўзларидаги ҳукмлар кабидир: (6/Анъом 136); (15/Ҳижр 91).
Биринчиси: صَارَ ва طَفِقَ феъллари каби маъноларда ишлатилади. Бунда феъл иккинчи бир борлиққа таъсир қилмасдан ишлатилган. جَعَلَ زَيْدٌ يَقُولُ كَذَا Зайд шундай дея бошлади, каби. Шоир шундай дейди:
93- فَقَدْ جَعَلَتْ قَلوُصُ بَنِي سُهَيْلٍ
مِنَ اْلأكْوَارِ مَرْتَعُهَا قََرِيبُ
93- Бани Суҳайлнинг узун бўйли туялари катта уюрлар ҳосил қилди. Ўтлоқлари ҳам яқин.
Иккинчиси: أَوْجَدَ “вужудга келтирди” феъли каби маънода ишлатилади. Бу ҳолда бир мафъул олади. Аллоҳ буюради: وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ Қоронғиликлар ва ёруғликни пайдо қилган (6/Анъом 1); وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَاْلأَبْصَارَ وَاْلأَفْئِدَةَ Сизларга қулоқ, кўзлар ва дилларни берди (16/Наҳл 78).
Учинчиси: Бир нарсани яратиш ва уни бирон нарсадан вужудга келтириш маъносида ишлатилади. Аллоҳ буюради: وَاللّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجاً Аллоҳ сизлар учун ўзларингиздан жуфтлар яратди (16/Наҳл 72); وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَاناً Тоғлардан сизлар учун бошпаналар вужудга келтирди (16/Наҳл 81); وَجَعَلَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلاً У Зот сизлар учун унда йўллар (43/Зухруф 10). (16/Наҳл 81); (43/Зухруф 3). (28/Қосос 7) сўзи мисол бўла олади. Ботил ва нотўғри ҳукм эса Аллоҳ таолонинг қуйидаги сўзларидаги ҳукмлар кабидир: (6/Анъом 136); (15/Ҳижр 91).