ج م ل
Ж-м-л
جَمَال сўзи, жуда гўзал бўлишдир. Бу икки хил бўлади:
Бири: инсонга хос бўлиб, унинг қалбида, баданида ёки ишларида намоён бўладиган гўзаллик.
Иккинчиси: ундан бошқаларга ҳам етиб борадиган гўзаллик.
Пайғамбардан (сав) ривоят қилинган: إنَّ اللهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ الْجَمَالَ Улуғ Аллоҳ гўзалдир; гўзалликни севади, деган сўз шу маънодадир. Шу билан кўп яхшиликлар ундан келиб чиқишига, бу хислатларга эга бўлган киши севилишига эътибор қаратилган.
Аллоҳ буюради: وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ Бу ҳайвонларда, уларни эрталаб ўтлоққа ҳайдаётган пайтингизда сизлар учун бир гўзаллик бор (16/Наҳл 6). جَمِيل ва جَمَال сифатлари кўплик учун ҳам ишлатилади. Аллоҳ буюради: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ Энди менинг ишим чиройли сабр қилмоқ (12/Юсуф 83); فَاصْبِرْ صَبْراً جَمِيلاً Энди сен чиройли сабр қил (70/Маъориж 5).
جاَمَلْتُ فُلاَناً، وَأَجْمَلْتُ فِي كَذَا ибораси бировга гўзал кўринмоқ ёки бировни гўзал кўрмоқ, бирор ишда гўзал муомала қилмоқ маъносини англатади. Бунда кўплик маъноси ҳам эътиборга олингани учун, бир-биридан ажралмайдиган ҳар бир жамоага جُمْلَة деб ном берилган. Шунингдек, бир-биридан ажратилмайдиган ҳисобга ҳам, тўлиқ баён қилинмаган сўзга ҳам مُجْمَل дейилади. وقَدْ أجْمَلْتُ الْحِسَابَ ҳисобни жамладим, أجْمَلْتُ فِي الْكَلاَم сўзни ихчам, жамлаб айтдим, иборалари ҳам ишлатилади.
Аллоҳ буюради: وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلاَ نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً Куфр келтирганлар эса: “Унга Қуръон яхлит бир ҳолда нозил қилинса бўлмасмиди?” – дедилар (25/Фурқон 32); яъни: жамланган ҳолда; бир-биридан ажралган бўлаклар ҳолида эмас. Фақиҳлар ишлатадиган мужмал атамаси эса, изоҳланишга муҳтож бўлган; тўлиқ белгиланмаган ва баён қилинмаган деганидир. Бу — одамларнинг баъзи ҳолатларини билдириш. Ҳолбуки, сўз юритилаётган нарса тушунилиши учун, унинг ўзига хос сифатлари баён қилиниши лозим. деган.
Бири: инсонга хос бўлиб, унинг қалбида, баданида ёки ишларида намоён бўладиган гўзаллик.
Иккинчиси: ундан бошқаларга ҳам етиб борадиган гўзаллик.
Пайғамбардан (сав) ривоят қилинган: إنَّ اللهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ الْجَمَالَ Улуғ Аллоҳ гўзалдир; гўзалликни севади, деган сўз шу маънодадир. Шу билан кўп яхшиликлар ундан келиб чиқишига, бу хислатларга эга бўлган киши севилишига эътибор қаратилган.
Аллоҳ буюради: وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ Бу ҳайвонларда, уларни эрталаб ўтлоққа ҳайдаётган пайтингизда сизлар учун бир гўзаллик бор (16/Наҳл 6). جَمِيل ва جَمَال сифатлари кўплик учун ҳам ишлатилади. Аллоҳ буюради: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ Энди менинг ишим чиройли сабр қилмоқ (12/Юсуф 83); فَاصْبِرْ صَبْراً جَمِيلاً Энди сен чиройли сабр қил (70/Маъориж 5).
جاَمَلْتُ فُلاَناً، وَأَجْمَلْتُ فِي كَذَا ибораси бировга гўзал кўринмоқ ёки бировни гўзал кўрмоқ, бирор ишда гўзал муомала қилмоқ маъносини англатади. Бунда кўплик маъноси ҳам эътиборга олингани учун, бир-биридан ажралмайдиган ҳар бир жамоага جُمْلَة деб ном берилган. Шунингдек, бир-биридан ажратилмайдиган ҳисобга ҳам, тўлиқ баён қилинмаган сўзга ҳам مُجْمَل дейилади. وقَدْ أجْمَلْتُ الْحِسَابَ ҳисобни жамладим, أجْمَلْتُ فِي الْكَلاَم сўзни ихчам, жамлаб айтдим, иборалари ҳам ишлатилади.
Аллоҳ буюради: وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلاَ نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً Куфр келтирганлар эса: “Унга Қуръон яхлит бир ҳолда нозил қилинса бўлмасмиди?” – дедилар (25/Фурқон 32); яъни: жамланган ҳолда; бир-биридан ажралган бўлаклар ҳолида эмас. Фақиҳлар ишлатадиган мужмал атамаси эса, изоҳланишга муҳтож бўлган; тўлиқ белгиланмаган ва баён қилинмаган деганидир. Бу — одамларнинг баъзи ҳолатларини билдириш. Ҳолбуки, сўз юритилаётган нарса тушунилиши учун, унинг ўзига хос сифатлари баён қилиниши лозим. деган.