د ب ر

دُبُرُ الشَّيْءِ : Бирор нарсанинг орқаси: قُبُل [Олд]нинг зиддидир. Бу икки сўз билан маълум икки [жинсий] аъзодан киноя қилинади. دُبْر ва دُبُر шаклларида келадиган бу сўзнинг кўплиги أَدْبَار тарзида келади. Аллоҳ буюради: وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ Ўша куни душманга орқасини ўгирган киши (8/Анфол 16); يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ Юзларига ва орқаларига урардилар (8/Анфол 50); яъни олдиларига ва орқаларига. فَلاَ تُوَلُّوهُمُ اْلأَدْبَارَ Уларга орқангизни ўгирманг (8/Анфол 15). Бу оят жангда мағлубиятга учрашдан/қочишдан қайтаради. وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَأَدْبَارَ السُّجُودِ Кечанинг бир қисмида ва саждалар ортидан Уни тасбеҳ айт (50/Қоф 40); яъни намозларнинг охирида. 52/Тур 49-оят وَإِدْبَارَ النُّجُومِ ва وَأَدْبَارَ النُّجُومِ : ва юлдузлар ортидан тарзида ўқилган. إِدْبَار : Зарф ясалган масдардир. Худди مَقْدَمَ الْحَاجِّ ва خُفُوقَ النَّجْمِ каби. أَدْبَار эса кўплик исмдир.
Бу ўзакдан гоҳ фоилнинг, гоҳ мафъулнинг орқаси нуқтаи назаридан сўзлар ясалади. Биринчи қисмга мисол: دَبَرَ فُلاَنٌ : Фалончи орқасини ўгирди; أَمْسِ الدَّابِرُ : Ўтган кун; وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ : Ўтиб кетаётган тунга (74/Муддассир 33). Иккинчи қисмга мисол: دَبَرَ السَّهْمُ الْهَدَفَ : Ўқ нишоннинг орқасига тушди. دَبَرَ فُلاَنٌ اَلْقَوْمَ : Фалончи қавмнинг орқасига ўтди. Аллоҳ буюради: أَنَّ دَابِرَ هَؤُلاَء مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ Саҳарга чиққанларида уларнинг кети/илдизи қирқилган бўлади! (15/Ҳижр 66); فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا Зулм қилган қавмнинг кети қирқилди (6/Анъом 45).
دَابِر : Макон, замон ва мартаба жиҳатидан орқада қоладиган ва бошқасига тобе бўладиган нарса маъносидадир. أَدْبَرَ : Юз ўгириб орқага кетди. Аллоҳ буюради: ثُمَّ أَدْبَرَ وَاسْتَكْبَرَ Сўнгра юз ўгирди ва такаббурлик қилди (74/Муддассир 23); تَدْعُو مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّى Чақиради, юз ўгириб кетганни (70/Маъориж 17). Пайғамбар (сав) ҳам шундай буюрадилар:
“ لاَ تَقَاطَعوُا وَلاَ تَدَابَرُوا وَكُونُوا عِبَادَ اللهِ إِخْوَانًا : Бир-бирингиз билан ораларингиздаги муносабатларни узманг. Бир-бирингизга орқа ўгирманг. Эй Аллоҳнинг бандалари, биродарлар бўлинг!”
Ҳадисда келган “لاَ تَدَابَرُوا ” ибораси шундай изоҳланган: “Бирортангиз ўртоғини орқасидан гапирмасин”. اِسْتِدْبَار : Бирор нарсанинг орқасига юзланишдир. تَدَابَرَ الْقَوْمُ : Қавм бир-бирига орқа ўгирди. دِبَار; دَابَرْتُهُ — яъни, унинг орқасидан адоват қилдим — феълининг масдаридир.
تَدْبِير : Ишларнинг оқибатини ўйлашдир. Аллоҳ буюради: فَالْمُدَبِّرَاتِ أَمْرًا : Ишни бошқарувчиларга қасам бўлсинки (79/Нозиот 5); яъни айрим ишларни бошқариш билан вазифадор фаришталарга. Шунингдек, تَدْبِير ; кишининг қулни орқадан, яъни ўз ўлимидан кейин озодликка чиқаришидир [қулининг озодликка эришишини ўз ўлимига боғлашидир]. دَبَار : Одамларнинг кетини узадиган ҳалокатдир/йўқ бўлишдир.
Жоҳилият даврида одамлар чоршанба кунини бахтсиз (шум) деб санаганлари учун унга دِبَار дер эдилар. Пилик учун ишлатиладиган دَبِير сўзи, مَدْبُور ; яъни орқага қараб буралган нарса маъносидадир. قَبِيل эса бунинг тескарисидир. رَجُلٌ مُقَابَلٌ مُدَابَرٌ : Ҳар икки [ҳам ота, ҳам она] томондан асл насабли одам. شَاةٌ مُقَابَلَةٌ مُدَابَرَةٌ : Ҳам олдидан, ҳам орқасидан қулоғи кесилган қўй. دَابِرَةُ الطَّائِرِ : Қушнинг орқа бармоғи. دَابِرَةُ الْحَافِرِ : Билак атрофига айтилади. دَبُور [Ғарбдан эсадиган шамол]: Маълум бир шамолдир. دَبْرَة : Экиладиган ер; кўплиги دِبَار тарзида келади. Шоир шундай дейди:
عَلَى جِرْبَةٍ تَعْلُو الدِّبَارَ غُرُوبُها -154
154- Бир даланинг устига; унинг ботиши эгатлар устидан ошиб ўтмоқда.
دَبْر : Қуроли [нинаси] орқа томонида бўлган асалари, сариқ ари ва шунга ўхшашлардир. Бирлиги دَبْرَة тарзида келади. Шунингдек, دَبْر , эгасининг ўлимидан кейин орқада қоладиган кўп молга айтилади. Бу сўзнинг иккилиги ва кўплиги келмайди. دَبِرَالْبَعِيرُ دَبَرًا، فَهُوَ أَدْبَرُ وَدَبِرٌ : Туя, ярасидан сабабли дабир бўлди; яъни орқада қолди. دَبْرَة ҳам إِدْبَار : юз ўгирмоқ маъносидадир.