د ر ك
Д-р-к
دَرَك ҳам دَرَج га ўхшашдир. Аммо دَرَج кўтарилиш; دَرَك эса пастга тушиш маъносида ишлатилади. Шу сабабли "жаннат даражалари" ва "олов/дўзах даракалари" дейилади. Дўзахнинг пастда бўлиши тасаввуридан келиб чиқиб, унга هَاوِيَة /жарлик/чуқур дейилган. Аллоҳ буюради: إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ : Албатта, мунофиқлар дўзахнинг энг пастки табақасидадирлар (4/Нисо 145).
Шунингдек, денгизнинг энг тубига دَرْك дейилади. Сувга етиш учун ўзига бошқа бир арқон боғланадиган арқонга ҳамда бирор нарсанинг ортидан инсонга етиб келадиган нарсага ҳам دَرَك дейилади. Масалан, олди-сотдида тўланадиган баҳо каби. Аллоҳ буюради: لاَ تَخَافُ دَرَكًا وَلاَ تَخْشَى : Дерекдан қўрқма, хавотир олма (20/Тоҳо 77); яъни уларнинг сизга етиб олишларидан қўрқма.
أَدْرَكَ : Бир нарсанинг сўнгги нуқтасига етди. أَدْرَكَ الصَّبِيُّ : Бола болалик даврининг охирига етди. Бу эса кишининг балоғат ёшига етган вақтидир. Аллоҳ буюради: حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ : Ғарқ бўлиш уни тутиб олганида (10/Юнус 90); لاَ تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ : Кўзлар Уни идрок қила олмайди, У эса кўзларни идрок қилади (6/Анъом 103).
Баъзилар оятдаги кўришни, кўрув аъзоси бўлган кўз деб талқин қилса, бошқалари уни басират маъносига ҳамл қилиб, Ҳазрат Абу Бакрдан ривоят қилинган ушбу сўзга эътибор қаратганини таъкидлаганлар: يَا مَنْ غَايَةُ مَعْرِفَتِهِ اْلقُصُورُ عَنْ مَعْرِفَتِهِ : Эй Уни билишнинг сўнгги нуқтаси — Уни билишдан ожиз қолиш бўлган Зот! Зеро Аллоҳ таолони билишнинг сўнгги нуқтаси — нарсаларни билиб туриб, Аллоҳ на улардан бирортаси, на уларнинг ўхшаши эмаслигини; аксинча, кўрган ҳар бир нарсанг Унинг яратгани эканини билишингдир.
تَدَارُك сўзи кўпроқ ёрдам бериш ва неъмат мавзуларида ишлатилади: لَوْلاَ أَن تَدَارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ : Агар Роббисидан унга бир неъмат етмаганида (68/Қалам 49); حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا : Ниҳоят барчалари бирин-кетин келиб, у ерда бир жойга тўпланганда (7/Аъроф 38); яъни ҳар бири бошқалари билан бир жойга тўпланганда. بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي اْلآخِرَةِ : Йўқ, уларнинг билимлари охират борасида етарсиз қолди (27/Намл 66). Оятда келган اِدَّارَكَ сўзининг асли تَدَارَكَ дир; то ҳарфи дол ҳарфи билан қўшилиб кетган ва сўзнинг боши сокин бўлгани сабабли унинг олдига васл ҳамзаси келтирилган.
Ушбу оят ҳам худди шундай ҳолатдадир: حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا : Ниҳоят барчалари бирин кетин келиб у ерда бир жойга тўпланганда (7/Аъроф 38). Ушбу оятларда ҳам худди шу амал бажарилган: اِثَّاقَلْتُمْ إِلَى اْلأَرْضِ : Ерга ёпишиб қолдингиз (9/Тавба 38); اِطَّيَّرْنَا بِكَ : Сен туфайли шумликка йўлиқдик (27/Намл 47). Юқорида ўтган Намл сурасининг 66-ояти шу тарзда ҳам ўқилган: بَلْ أَدْرَكَ عِلْمُهُمْ فِي اْلآخِرَةِ . Ҳасан оятнинг маъноси шундай эканини айтади: Улар охират борасида билимсиздирлар.
Ҳақиқат шуки, охиратга кетиш борасида уларнинг билимлари тугади, шу сабабли улар у ҳақда билимсиз қолдилар. Баъзиларга кўра эса оятнинг маъноси шундай: Аслида, охиратда; яъни улар охиратга кўчиб ўтганларида унинг ҳақ эканини биладилар. Зеро дунёда гумонга асосланган нарсалар, охиратда аниқ билимга айланади.
Шунингдек, денгизнинг энг тубига دَرْك дейилади. Сувга етиш учун ўзига бошқа бир арқон боғланадиган арқонга ҳамда бирор нарсанинг ортидан инсонга етиб келадиган нарсага ҳам دَرَك дейилади. Масалан, олди-сотдида тўланадиган баҳо каби. Аллоҳ буюради: لاَ تَخَافُ دَرَكًا وَلاَ تَخْشَى : Дерекдан қўрқма, хавотир олма (20/Тоҳо 77); яъни уларнинг сизга етиб олишларидан қўрқма.
أَدْرَكَ : Бир нарсанинг сўнгги нуқтасига етди. أَدْرَكَ الصَّبِيُّ : Бола болалик даврининг охирига етди. Бу эса кишининг балоғат ёшига етган вақтидир. Аллоҳ буюради: حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ : Ғарқ бўлиш уни тутиб олганида (10/Юнус 90); لاَ تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ : Кўзлар Уни идрок қила олмайди, У эса кўзларни идрок қилади (6/Анъом 103).
Баъзилар оятдаги кўришни, кўрув аъзоси бўлган кўз деб талқин қилса, бошқалари уни басират маъносига ҳамл қилиб, Ҳазрат Абу Бакрдан ривоят қилинган ушбу сўзга эътибор қаратганини таъкидлаганлар: يَا مَنْ غَايَةُ مَعْرِفَتِهِ اْلقُصُورُ عَنْ مَعْرِفَتِهِ : Эй Уни билишнинг сўнгги нуқтаси — Уни билишдан ожиз қолиш бўлган Зот! Зеро Аллоҳ таолони билишнинг сўнгги нуқтаси — нарсаларни билиб туриб, Аллоҳ на улардан бирортаси, на уларнинг ўхшаши эмаслигини; аксинча, кўрган ҳар бир нарсанг Унинг яратгани эканини билишингдир.
تَدَارُك сўзи кўпроқ ёрдам бериш ва неъмат мавзуларида ишлатилади: لَوْلاَ أَن تَدَارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ : Агар Роббисидан унга бир неъмат етмаганида (68/Қалам 49); حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا : Ниҳоят барчалари бирин-кетин келиб, у ерда бир жойга тўпланганда (7/Аъроф 38); яъни ҳар бири бошқалари билан бир жойга тўпланганда. بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي اْلآخِرَةِ : Йўқ, уларнинг билимлари охират борасида етарсиз қолди (27/Намл 66). Оятда келган اِدَّارَكَ сўзининг асли تَدَارَكَ дир; то ҳарфи дол ҳарфи билан қўшилиб кетган ва сўзнинг боши сокин бўлгани сабабли унинг олдига васл ҳамзаси келтирилган.
Ушбу оят ҳам худди шундай ҳолатдадир: حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا : Ниҳоят барчалари бирин кетин келиб у ерда бир жойга тўпланганда (7/Аъроф 38). Ушбу оятларда ҳам худди шу амал бажарилган: اِثَّاقَلْتُمْ إِلَى اْلأَرْضِ : Ерга ёпишиб қолдингиз (9/Тавба 38); اِطَّيَّرْنَا بِكَ : Сен туфайли шумликка йўлиқдик (27/Намл 47). Юқорида ўтган Намл сурасининг 66-ояти шу тарзда ҳам ўқилган: بَلْ أَدْرَكَ عِلْمُهُمْ فِي اْلآخِرَةِ . Ҳасан оятнинг маъноси шундай эканини айтади: Улар охират борасида билимсиздирлар.
Ҳақиқат шуки, охиратга кетиш борасида уларнинг билимлари тугади, шу сабабли улар у ҳақда билимсиз қолдилар. Баъзиларга кўра эса оятнинг маъноси шундай: Аслида, охиратда; яъни улар охиратга кўчиб ўтганларида унинг ҳақ эканини биладилар. Зеро дунёда гумонга асосланган нарсалар, охиратда аниқ билимга айланади.