د ن و
Д-н-в
دُنُوّ : Бевосита ёки ҳукман яқин бўлишдир. Бу сўз макон, замон ва мартаба учун ишлатилади: وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ : Хурмонинг куртагидан ҳам яқин шодалар чиқардик (6/Анъом 99); ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى : Сўнгра янада яқинлашди ва пастлади (53/Нажм 8). Бу оятдаги яқинлик ҳукмийдир. Баъзан أَدْنَى лафзи, "кўпроқ"нинг зидди сифатида "камроқ" маъносида ишлатилади: وَلاَ أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ وَلاَ أَكْثَرَ : Бундан хоҳ янада оз, хоҳ янада кўп бўлсинлар (58/Мужодала 7).
Баъзан эса "яхшироқ"нинг зидди сифатида "ёмонроқ" маъносида ишлатилади: أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ : Сиз янада паст бир неъматни янада афзал бир неъматга алмаштирмоқчимисиз? (2/Бақара 61). Баъзан эса "охир"нинг зидди сифатида "аввал/илк" маъносида ишлатилади: خَسِرَ الدُّنْيَا وَاْلآخِرَةَ : У илкини (дунёни) ҳам, охиридагини (охиратни) ҳам йўқотди (22/Ҳаж 11); وَآتَيْنَاهُ فِي الْدُّنْيَا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي اْلآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ : Биз унга илкида (дунёда) яхшилик ато қилдик. У охиридагида (охиратда) ҳам солиҳлардандир (16/Наҳл 122).
Баъзан эса "узоқроқ"нинг зидди сифатида "яқинроқ" маъносида ишлатилади: إِذْ أَنْتُم بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُم بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى : Ўша куни сизлар водийнинг янада яқин четида эдингиз, улар эса янада узоқ четида эдилар (8/Анфол 42). دُنْيَا нинг кўплиги دُنَى шаклида келади. Худди كُبْرَى- كُبَر; صُغْرَى-صُغَر каби.
ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ : Гувоҳликни лозим бўлганидек адо этишларига энг мувофиқ бўлгани мана шудир (5/Моида 108); яъни бу, уларнинг гувоҳлик вазифасини адо этишлари борасида одил бўлишларига энг яқин/мувофиқ бўлгани мана шудир. Мана бу оят ҳам шу маънодадир: ذَلِكَ أَدْنَى أَن تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ : Уларнинг кўзлари қувонишига энг қулай бўлгани мана шудир (33/Аҳзоб 51). لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ * فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ : Шундай қилиб, Аллоҳ сизларга оятларини баён қилади, токи дунё ва охират ҳақида фикр юритасизлар (2/Бақара 219-220). Бу оят, дастлабки яратилишдаги ҳолатларни ҳамда сўнгги яратилишда бўладиган нарсаларни ўз ичига олади. دَانَيْتُ بَيْنَ اْلأَمْرَيْنِ : Ҳар икки иш/масалани бирлаштирдим. أَدْنَيْتُ أَحَدَهُمَا مِنَ اْلآَخَرِ : Улардан бирини иккинчисига яқинлаштирдим.
Аллоҳ буюради: يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلاَبِيبِهِنَّ Ёпинчиқларини устларига ташласинлар (33/Аҳзоб 59). أَدْنَتِ اْلفَرَسُ : Отнинг туғиш вақти яқинлашди. دَنِيء : Қиймати паст бўлгандир ва سَيِّئ сўзининг муқобилидир. دَنِيءٌ بَيِّنُ الدَّنَاءَةِ : Тубандир, тубанлиги очиқдир дейилади. " إِذَا أَكَلْتُمْ فَدَنُّوا " ривоятида келган دَنَا феъли دُنُوّ ўзагидан келиб чиқади. Яъни, овқат еганингизда олдингиздан енглар.
Баъзан эса "яхшироқ"нинг зидди сифатида "ёмонроқ" маъносида ишлатилади: أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ : Сиз янада паст бир неъматни янада афзал бир неъматга алмаштирмоқчимисиз? (2/Бақара 61). Баъзан эса "охир"нинг зидди сифатида "аввал/илк" маъносида ишлатилади: خَسِرَ الدُّنْيَا وَاْلآخِرَةَ : У илкини (дунёни) ҳам, охиридагини (охиратни) ҳам йўқотди (22/Ҳаж 11); وَآتَيْنَاهُ فِي الْدُّنْيَا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي اْلآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ : Биз унга илкида (дунёда) яхшилик ато қилдик. У охиридагида (охиратда) ҳам солиҳлардандир (16/Наҳл 122).
Баъзан эса "узоқроқ"нинг зидди сифатида "яқинроқ" маъносида ишлатилади: إِذْ أَنْتُم بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُم بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى : Ўша куни сизлар водийнинг янада яқин четида эдингиз, улар эса янада узоқ четида эдилар (8/Анфол 42). دُنْيَا нинг кўплиги دُنَى шаклида келади. Худди كُبْرَى- كُبَر; صُغْرَى-صُغَر каби.
ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ : Гувоҳликни лозим бўлганидек адо этишларига энг мувофиқ бўлгани мана шудир (5/Моида 108); яъни бу, уларнинг гувоҳлик вазифасини адо этишлари борасида одил бўлишларига энг яқин/мувофиқ бўлгани мана шудир. Мана бу оят ҳам шу маънодадир: ذَلِكَ أَدْنَى أَن تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ : Уларнинг кўзлари қувонишига энг қулай бўлгани мана шудир (33/Аҳзоб 51). لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ * فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ : Шундай қилиб, Аллоҳ сизларга оятларини баён қилади, токи дунё ва охират ҳақида фикр юритасизлар (2/Бақара 219-220). Бу оят, дастлабки яратилишдаги ҳолатларни ҳамда сўнгги яратилишда бўладиган нарсаларни ўз ичига олади. دَانَيْتُ بَيْنَ اْلأَمْرَيْنِ : Ҳар икки иш/масалани бирлаштирдим. أَدْنَيْتُ أَحَدَهُمَا مِنَ اْلآَخَرِ : Улардан бирини иккинчисига яқинлаштирдим.
Аллоҳ буюради: يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلاَبِيبِهِنَّ Ёпинчиқларини устларига ташласинлар (33/Аҳзоб 59). أَدْنَتِ اْلفَرَسُ : Отнинг туғиш вақти яқинлашди. دَنِيء : Қиймати паст бўлгандир ва سَيِّئ сўзининг муқобилидир. دَنِيءٌ بَيِّنُ الدَّنَاءَةِ : Тубандир, тубанлиги очиқдир дейилади. " إِذَا أَكَلْتُمْ فَدَنُّوا " ривоятида келган دَنَا феъли دُنُوّ ўзагидан келиб чиқади. Яъни, овқат еганингизда олдингиздан енглар.