ط ر ق

طَرِيق : Оёқлар билан босиб ўтиладиган йўл. Аллоҳ буюради: فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا : Улар учун денгизда қуруқ бир йўл оч (20/Тоҳо 77). Инсон бирор ишда тутиб борадиган ҳар қандай йўл, хоҳ яхши бўлсин, хоҳ ёмон бўлсин, бу маънодан истиора қилингандир. Аллоҳ буюради: وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى : Сизнинг намунали йўлингизни йўқотишни хоҳлайдилар (20/Тоҳо 63).
Узунлик жиҳатидан йўлга ўхшатилиб طَرِيقَةٌ مِنَ النَّخْلِ /Узун хурмо дарахти, дейилган. Асл эътиборига кўра طَرْق сўзи ضَرْب кабидир. Лекин ундан кўра торроқ маънолидир. Чунки طَرْق темирга болға билан уриш каби, теккизиш орқали содир бўладиган зарбдир. Аммо кейинроқ ضَرْب сўзи каби бу сўзнинг маъно доираси кенгайтирилди. Қуйидаги сўзлар ҳам бу маънодан истиора қилинган: طَرْقُ الْحَصَى لِلتَّكَهُّنِ : Фол очиш учун майда тош отиш. طَرْقُ الدَّوَابِّ الْمَاءَ بِاْلأَرْجُلِ حَتَّى تُكَدِّرَهُ : Ҳайвонларнинг сувни лойқалантиргунча оёқлари билан уришлари. Шу даражадаки, лойқа сувга طَرْق дейилган. طَارَقْتُ النَّعْلَ وَطَرَقْتُهَا : Пойабзални бир-бирининг устига тикдим. Пойабзалнинг устма-уст тикилишига ўхшатилиб طَارَقَ بَيْنَ الدِّرْعَيْنِ /Икки совутни устма-уст кийди, дейилади. طَرْقُ الْخَوَافِي : Устма-уст жойлашган қуш пати. طَارِق : Йўлда юрувчи маъносидадир, лекин урфда «кечаси келувчи» маъносига хосланган. طَرَقَ أَهْلَهُ طُرُوقًا /Кечаси тўсатдан оиласига келди, дейилади. Фақат кечаси кўрингани учун юлдузга طَارِق дейилади. Аллоҳ буюради: وَالسَّمَاءِ وَالطَّارِقِ : Осмонга ва Ториққа қасам (86/Ториқ 1). Шоир эса шундай дейди:
نَحْنُ بَنَاتُ طَارِقْ -299
299- Биз Ториқнинг қизларимиз.
Кечаси содир бўладиган фалокатларга طَوَارِق дейилади. طُرِقَ فُلاَنٌ : Фалончи кишининг олдига кечаси борилди. Шоир шундай дейди:
كَأَنِّي أَنَا الْمَطْرُوقُ دُونَك بِالَّذِي *** طُرِقْتَ بِهِ دُونِي وعَيْنيَ تَهْمُلُ -300
300- Мендан олдин кечаси сенинг бошингга келган нарса, гўё сендан олдин кечаси менинг бошимга келганди ва кўзларимдан ёш оқиб турарди.
Дарб/Уриш маъноси нуқтаи назаридан шундай дейилади: طَرَقَ الْفَحْلُ النَّاقَةَ : Наслли эркак туя урғочи туяни уруғлантирди/у билан жуфтлашди; أَطْرَقْتُهَا Мен уни жуфтлаштирдим/устига наслли эркакни солдим; اِسْتَطْرَقْتُ فُلاَنًا فَحْلاً : Туяларимни жуфтлаштириш/уруғлантириш учун фалончи кишидан наслли эркак сўрадим. Бу сўзлар қуйидагилар билан ўзаро бир маънолидир: ضَرَبَهَا الْفَحْلُ، وَأَضْرَبْتُهَا، وَاسْتَضْرَبْتُهُ فَحْلاً .
Урғочи туяга طَرُوقَة дейилади. Киноя йўли билан аёлга ҳам طَرُوقَة дейилади. أَطْرَقَ فُلاَنٌ : Фалончи киши кўзини юмди. Гўё унинг кўзи ерни урмоқдадир; яъни гўё болға билан ургандек уни урмоқдадир. Бу сўзнинг طَرِيق /йўл маъноси нуқтаи назаридан ҳам шундай дейилади: جَاءَتِ اْلإِبِلُ مَطَارِيقَ : Туялар бир йўл устида кетма-кет келдилар. تَطَرَّقَ إِلَى كَذَا /Фалон нарсага уринди сўзи худди تَوَسَّلَ кабидир. طَرَّقْتُ لَهُ : Унга бир йўл очиб бердим. طَرِيق сўзининг кўплиги طُرُق; طَرِيقَة сўзининг кўплиги эса طَرَائِق шаклида келади. Аллоҳ буюради: كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا : Биз турли-туман йўлларга ажралган эдик (72/Жин 11). Бу оят зикр қилинганларнинг ўз даражалари борасида ихтилоф қилганликларига ишора қилади. Худди қуйидаги оят каби: هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ : Уларнинг Аллоҳ ҳузуридаги даражалари турличадир (3/Оли Имрон 163). Осмоннинг қатламларига طَرَائِق дейилади: وَلَقَدْ خَلَقْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرَائِقَ : Дарвоқе, устингизда етти йўл яратдик (23/Муъминун 17).
رَجُلٌ مَطْرُوقٌ : Бўшашган, шалвираган одам. Бу ибора қуйидаги сўздан келиб чиққан: هُوَ مَطْرُوقٌ : Яъни унинг бошига уни юмшатган бир ҳодиса келди. Ёки калтаклангани учун шундай дейилади; худди مَقْرُوع /калтакланган ёки مَدُوخ /хор қилинган сўзлари каби. Ёки хорлик борасида туяга ўхшатилиб نَاقَةٌ مَطْرُوقَةٌ /заиф, бўшашган туя сўзидан келиб чиққан.