ط و ق
Т-в-қ
طَوْق сўзининг асл маъноси — хоҳ каптарнинг бўйнидаги ҳалқа каби туғма бўлсин, хоҳ олтин ва кумуш ҳалқа каби ясама бўлсин — бўйинга ўтказиладиган нарсадир. Лекин бу тушунчанинг маъноси кенгайтирилиб, шундай дейилади: طَوَّقْتُهُ كَذَا: Унинг бўйнига фалон нарсани ўтказдим/ўрадим, худди قَلَّدْتُهُ сўзи каби. Аллоҳ буюради: سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: Бахиллик қилган нарсалари қиёмат куни бўйинларига ўралади (3/Оли Имрон 180). Бу оятда ташбеҳ қилинган. Дарҳақиқат, ҳадисда ҳам шундай буюрилади: يَأْتِي أَحَدَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعٌ أَقْرَعُ لَهُ زَبِيبَتَانِ فَيَتَطَوَّقُ بِهِ فَيَقُولُ أَنَا الزَّكَاةُ الَّتِي مَنَعْتَنِي: Қиёмат куни сизлардан бирингизга кўзлари устида икки нуқта бўлган кал илон келиб бўйнига ўралади ва: «Мен сен бермаган закотингман», дейди.
طَاقَة: Инсоннинг машаққат билан бажара оладиган миқдорининг номидир. Бу ҳам бирор нарсани ўраб турувчи ҳалқага ўхшатилган. رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ: Эй Роббимиз, тоқатимиз етмайдиган нарсани бизга юкламагин (2/Бақара 286); яъни бажаришда қийналадиган нарсаларни бизга юкламагин. Оятнинг маъноси: «Бизга кучимиз етмайдиган нарсаларни юкламагин» дегани эмас. Зеро Аллоҳ таоло қуйидаги оятларда буюрганидек, баъзан инсонни ўзига оғир келадиган нарсалар билан масъул тутади: وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ: Уларнинг гарданларидаги оғир юкларни ва бўйинларидаги занжирларни олиб ташлайди (7/Аъроф 157); وَوَضَعْنَا عَنْكَ وِزْرَكَ: Сиздан юкингизни олиб қўйдик (94/Шарҳ 2); яъни тарк этилишида гуноҳ бўлган оғир ибодатларни сенга енгиллаштирдик. Қуйидаги оят ҳам шу маънодадир: قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ: Бугун бизнинг Жолут ва унинг аскарларига қарши туришга ҳеч тоқатимиз йўқ, дедилар (2/Бақара 249).
Баъзан тоқатнинг йўқлиги қудратнинг йўқлиги маъносида ишлатилади. وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ: Рўзага куч етказадиганларга бир мискинни тўйдирадиган миқдорда фидя беришлари керак (2/Бақара 184) оятининг зоҳирий маъноси — хоҳ рўзасини бузган бўлсин, хоҳ бузмаган бўлсин — унга куч етказадиганларнинг фидя беришлари лозимлигини ифодалайди. Лекин олимлар бошқа бир шарт бажарилмагунча, куч етказувчининг фидя бериши шарт эмаслиги ҳақида якдил фикрга келганлар. Оятдаги يُطِيقُونَهُ сўзининг يُطَوَّقُونَهُ шаклида ўқилгани ҳам ривоят қилинади. Яъни уни бўйинларига ўтказишга мажбур этилганлар.
طَاقَة: Инсоннинг машаққат билан бажара оладиган миқдорининг номидир. Бу ҳам бирор нарсани ўраб турувчи ҳалқага ўхшатилган. رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ: Эй Роббимиз, тоқатимиз етмайдиган нарсани бизга юкламагин (2/Бақара 286); яъни бажаришда қийналадиган нарсаларни бизга юкламагин. Оятнинг маъноси: «Бизга кучимиз етмайдиган нарсаларни юкламагин» дегани эмас. Зеро Аллоҳ таоло қуйидаги оятларда буюрганидек, баъзан инсонни ўзига оғир келадиган нарсалар билан масъул тутади: وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ: Уларнинг гарданларидаги оғир юкларни ва бўйинларидаги занжирларни олиб ташлайди (7/Аъроф 157); وَوَضَعْنَا عَنْكَ وِزْرَكَ: Сиздан юкингизни олиб қўйдик (94/Шарҳ 2); яъни тарк этилишида гуноҳ бўлган оғир ибодатларни сенга енгиллаштирдик. Қуйидаги оят ҳам шу маънодадир: قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ: Бугун бизнинг Жолут ва унинг аскарларига қарши туришга ҳеч тоқатимиз йўқ, дедилар (2/Бақара 249).
Баъзан тоқатнинг йўқлиги қудратнинг йўқлиги маъносида ишлатилади. وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ: Рўзага куч етказадиганларга бир мискинни тўйдирадиган миқдорда фидя беришлари керак (2/Бақара 184) оятининг зоҳирий маъноси — хоҳ рўзасини бузган бўлсин, хоҳ бузмаган бўлсин — унга куч етказадиганларнинг фидя беришлари лозимлигини ифодалайди. Лекин олимлар бошқа бир шарт бажарилмагунча, куч етказувчининг фидя бериши шарт эмаслиги ҳақида якдил фикрга келганлар. Оятдаги يُطِيقُونَهُ сўзининг يُطَوَّقُونَهُ шаклида ўқилгани ҳам ривоят қилинади. Яъни уни бўйинларига ўтказишга мажбур этилганлар.