ج ب ر
Ж-б-р
جَبْر аслида бир нарсани куч ишлатиш йўли билан тузатишдир. Шу маънода جَبَرْتُهُ فَانْجَبَر ва اِجْتَبَرَ дейилади; جَبَرْتُهُ فَجَبَرَ дейилиши ҳам бор. Шоирнинг ушбу сўзи каби:
88- قَدْ جَبَرَ الدِّينَ اْلإلَهُ فَجَبَرَ
88- Илоҳ динни тузатди, у эса тузалди.
Бу тилшуносларнинг кўпчилигининг фикридир. Баъзилар эса шундай дейди: فَجَبَرَ сўзи инфиол қолипидан келган калима эмас, балки феъл қолипида келган ва уни такрорлаган. Биринчиси билан ислоҳни бошлаганига, иккинчиси билан эса уни тугатганига эътиборни қаратган. Бу: Динни тузатишни ирода қилди ва дарҳол унга киришиб, тузатишни якунлади, дейилиши кабидир. Чунки فَعَلَ қолипи гоҳ бир ишга киришишни, гоҳ уни тугатишни ифодалаш учун ишлатилади. فَجَبَرَ بَعْدَ اْلأَكْلِ ё ҳаракат ва ҳаддан ошиш назарда тутилгани учун айтилади, ёки تَكَلُّفзўр бериш маъноси назарда тутилиб айтилади. Шоирнинг ушбу сўзи каби:
89- تَجَبَّرَ بَعْدَ الأكْلِ فَهُوَ نَمِيصُ
89- Емакдан сўнг кўп ҳаракат қилди, энди у бир қил каби ингичкадир.
جَبْر калимаси гоҳида соф маънода тузатиш учун ишлатилади. Ҳазрат Алининг: يَا جَابِرَ كُلِّ كَسِيرٍ، وَيَا مُسْهِلَ كُلِّ عَسِيرٍ Эй ҳар кўнгли синиқнинг кўнглини тузатувчи! Эй ҳар бир танг аҳволда қолганнинг ишини осонлаштирувчи! деган сўзи кабидир. Нон учун جَابِرُ بْنُ حَبَّة инсоннинг белини тиклайдиган дон ўғли дейилиши ҳам шу хусусиятидандир. Гоҳида эса соф маънодаги эгаллаб олиш ва ҳукмронлик учун ишлатилади.
Пайғамбарнинг (сав): لاَجَبْرَ وَلاَ تَفْوِيضَ Ҳеч қандай жабр йўқ; ҳеч қандай тафвиз ҳам йўқ деган сўзи кабидир. Ҳисобда (математикада) جَبْر тузатилиши исталган нарсани тузатиш учун қўшиладиган нарсадир. Ҳукмдор ҳам деб номланган. Шоирнинг ушбу сўзида кўринганидек: . (40/Ғофир 35) деган сўзлари кабидир. Яъни ҳақни қабул қилиш ва унга иймон келтиришдан ўзини юқори тутган. иборалари ҳам ишлатилади. деган сўзга келсак, Ибн Қутайба айтади: Бу — Зироуш-Шот деб аталган подшоҳга нисбат берилган зиро (аршин) маъносидадир. Бунга шундай жавоб берилган: Бу, (43/Зухруф 32). Мана шу ўлчов жиҳатидан У Қоҳир деб номланган. У фақат ҳикмати қаҳр қилишни тақозо этган кишиларни қаҳр қилади. Ривоят қилинади: Мўминлар амири шундай деган:
88- قَدْ جَبَرَ الدِّينَ اْلإلَهُ فَجَبَرَ
88- Илоҳ динни тузатди, у эса тузалди.
Бу тилшуносларнинг кўпчилигининг фикридир. Баъзилар эса шундай дейди: فَجَبَرَ сўзи инфиол қолипидан келган калима эмас, балки феъл қолипида келган ва уни такрорлаган. Биринчиси билан ислоҳни бошлаганига, иккинчиси билан эса уни тугатганига эътиборни қаратган. Бу: Динни тузатишни ирода қилди ва дарҳол унга киришиб, тузатишни якунлади, дейилиши кабидир. Чунки فَعَلَ қолипи гоҳ бир ишга киришишни, гоҳ уни тугатишни ифодалаш учун ишлатилади. فَجَبَرَ بَعْدَ اْلأَكْلِ ё ҳаракат ва ҳаддан ошиш назарда тутилгани учун айтилади, ёки تَكَلُّفзўр бериш маъноси назарда тутилиб айтилади. Шоирнинг ушбу сўзи каби:
89- تَجَبَّرَ بَعْدَ الأكْلِ فَهُوَ نَمِيصُ
89- Емакдан сўнг кўп ҳаракат қилди, энди у бир қил каби ингичкадир.
جَبْر калимаси гоҳида соф маънода тузатиш учун ишлатилади. Ҳазрат Алининг: يَا جَابِرَ كُلِّ كَسِيرٍ، وَيَا مُسْهِلَ كُلِّ عَسِيرٍ Эй ҳар кўнгли синиқнинг кўнглини тузатувчи! Эй ҳар бир танг аҳволда қолганнинг ишини осонлаштирувчи! деган сўзи кабидир. Нон учун جَابِرُ بْنُ حَبَّة инсоннинг белини тиклайдиган дон ўғли дейилиши ҳам шу хусусиятидандир. Гоҳида эса соф маънодаги эгаллаб олиш ва ҳукмронлик учун ишлатилади.
Пайғамбарнинг (сав): لاَجَبْرَ وَلاَ تَفْوِيضَ Ҳеч қандай жабр йўқ; ҳеч қандай тафвиз ҳам йўқ деган сўзи кабидир. Ҳисобда (математикада) جَبْر тузатилиши исталган нарсани тузатиш учун қўшиладиган нарсадир. Ҳукмдор ҳам деб номланган. Шоирнинг ушбу сўзида кўринганидек: . (40/Ғофир 35) деган сўзлари кабидир. Яъни ҳақни қабул қилиш ва унга иймон келтиришдан ўзини юқори тутган. иборалари ҳам ишлатилади. деган сўзга келсак, Ибн Қутайба айтади: Бу — Зироуш-Шот деб аталган подшоҳга нисбат берилган зиро (аршин) маъносидадир. Бунга шундай жавоб берилган: Бу, (43/Зухруф 32). Мана шу ўлчов жиҳатидан У Қоҳир деб номланган. У фақат ҳикмати қаҳр қилишни тақозо этган кишиларни қаҳр қилади. Ривоят қилинади: Мўминлар амири шундай деган: