ج ر م
Ж-р-м
جَرَم феълининг асли — дарахтдан мевани узмоқдир (термоқдир). رَجُلٌ جاَرِم ٌ Мева узувчи киши, قَوْمٌ جِرَامٌ Мева терувчи қавм, ثَمَرٌ جَرِيمٌ Узилган мева. جُرَام эса, نُفَايَة вазнида келтирилган шакли бўлиб, терилган хурмонинг чириги деганидир. أَجْرَم ҳам, أَثْمَرَ ва أَلْبَنَ вазнидаги феъллар каби, جَرَم соҳиби бўлмоқ деганидир. Бу истиора йўли билан ҳар турли номатлуб нарса ҳақида ишлатилади.
Ақлли ва мақталган кишилар ҳақида бу деярли ишлатилмайди; масдари эса جَرْم ’дир. Шоир бир уқоб/шоҳин таърифида шундай дейди:
جَرِيمَةُ نَاهِضٍ فِي رَأْسِ نِيقٍ
91- Қимирлаган ҳар нарсани ўлжа қилувчи, тоғ чўққисидаги.
Бу ерда шоир йиртқич қушнинг ўз болалари учун ов қилишини جُرْم деб атаган; чунки у қушларни ўлдирмоқда; ёки шоир уни болалари учун катта гуноҳлар қилувчи бир жонзот деб тасаввур қилмоқда. Дарҳақиқат, баъзилар айтадики: Ҳеч бир бола соҳиби йўқки –хоҳ у ҳайвон бўлсин- болалари учун гуноҳ қилмаса.
إِجْرَام ’ нинг баъзи мисоллари. Аллоҳ буюради: إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ Жиноят қилганлар, шубҳасиз, иймон келтирганлар устидан кулар эдилар (83/Мутоффифун 29); فَعَلَيَّ إِجْرَامِي Жиноятим ўзимга бўлади (11/Ҳуд 35); كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلاً إِنَّكُمْ مُجْرِمُونَ Энди енглар, озгина фойдаланиб қолинглар, сизлар жиноятчидирсизлар (77/Мурсалот 46); إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ Жиноятчилар адашув ва ловуллаган оловдадирлар (54/Қамар 47); إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ خَالِدُونَ Жиноятчилар жаҳаннам азобида мангу қолувчидирлар (43/Зухруф 74).
جَرَم ’нинг мисоли. Аллоҳ буюради: لاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ Менга қарши чиқишингиз бошингизга бир бало етишига олиб келмасин (11/Ҳуд 89). Калимани фатҳа/забар билан ўқиганлар уни بَغَيْتُهُ مَالاً тарзида тушунганлар; замма (пеш) билан ўқиганлар эса, أَبْغَيْتُهُ مَالاً унга ёрдам бердим каби баҳолаганлар.
Аллоҳ таолонинг: وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلاََّ تَعْدِلُوا Бирор бир қавмга бўлган хусуматингиз сизларни адолатсиз бўлишга чорламасин (5/Моида 8); فَعَلَيَّ إِجْرَامِي Жиноятим ўзимга бўлади (11/Ҳуд 35) сўзларига келсак, зер билан ўқиган уни масдар деб, забар билан ўқиган эса جَرْم ’нинг кўплиги деб билган. جَرْم ’дан –яъни: кесмоқдан (узмоқдан) истиора йўли билан جَرَمْتُ صُوفَ الشَّاةِ қўйнинг жунини қирқдим ва تَجَرَّمَ اللَّيْلُ кеча тугади/ўтди иборалари ясалган.
جِرْم (жиноят) аслида مَجْرُوم (ўзига қарши жиноят қилинган киши)дир. Бу худди نِقْضٌ ва نِفْضٌ калималарининг مَنْقُوض (бузиб ташланган) ва مَنْفُوض (силкитилган) маъносида ишлатилиши кабидир. Шу тариқа جِرْم калимаси مَجْرُوم ’нинг бадани учун исм қилиб олинган. فُلاَنٌ حَسَنُ الْجَرْمِ ибораси эса, фалончининг ранги чиройли маъносини англатади. Бунинг ҳақиқати эса, حَسَنُ السَّخَاءِ сахийлиги яхшидир ибораси кабидир.
حَسَنُ اْلجَرْمِ сўзи эса овознинг чиройлилигини ифодалайди, лекин аслида جَرْم овознинг ўзига эмас, унинг ўрнига ишора қилмоқда; аммо чиройли деб таърифланишидан мақсад овоз бўлгач, у овоз деб изоҳланган; худди فَلاَنٌ طَيِّبُ الْحَلَق фалончининг томоғи тозадир дейилиши каби; бу ерда ҳам бевосита томоққа эмас, балки овознинг чиройлилигига ишора қилиш кўзда тутилган.
Аллоҳ таолонинг: لاَ جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ الْنَّارَ Ҳеч шубҳа йўқки, улар учун дўзах бордир (16/Наҳл 62) сўзига келсак, дейиладики: бу ердаги لاَ (ла) бир маҳзуфга таянмоқда. Худди Аллоҳ таолонинг: لاَ أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ Йўқ, қиёмат куни билан қасам ичаман (75/Қиёмат 1) сўзи кабидир. Шоирнинг сўзида шундай келади:
لاَ وَأبِيكَ ابْنَةِ اْلعَامِرِي لاَ يَدعِي اْلقَوْمَ أنِّي أفِرُّ
92- Йўқ, отангнинг номи билан қасам, эй ал-Омирийнинг қизи
[Ҳеч ким мени жангдан қочди деб даъво қила олмайди].
Оятдаги جَرَمَ ’нинг маъноси касб қилди ёки тўплади тарзидадир. أَنَّ لَهُمُ النَّارَ Шубҳа йўқки, улар учун дўзах бордир (16/Наҳл 62) қисми эса мафъул ўрнидадир. Гўё шундай дейилган: Ўзи учун оловни касб қилди.
Дейиладики: جَرَمَ ва جَرِمَ маъно жиҳатидан бирдир; фақат шу турдаги ибораларда ишлатилишга хосланган. Худди عَمْرٌ ва عُمْرٌ калималари бир маънони англатса-да, عَمْرٌ сўзининг қасамга хосланиши кабидир. Маъноси эса шуки, улар учун оловнинг тайёрланиши жиноят эмас; шу билан уларнинг ўз қилмишлари орқали уни касб қилганларига диққат қаратилмоқда; бу эса: وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا Ва кимки ёмонлик қилса, бас, у ўз зараригадир (45/Жосия 15) оятида ифодаланган маънога ишорадир. Бу ҳақда бир неча қараш илгари сурилган, аммо текширилганда уларнинг кўпчилиги қабул қилса бўладиган даражада эмаслиги маълум бўлади.
Аллоҳ таолонинг فَالَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِاْلآخِرَةِ قُلُوبُهُم مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ Бас, охиратга иймон келтирмайдиганларнинг қалблари инкор қилувчидир, ўзлари эса такаббурдирлар (16/Наҳл 22). لاَ جَرَمَ أَنَّ اللّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ Ҳеч шубҳасиз, Аллоҳ уларнинг яширадиган нарсаларини ҳам, ошкор қиладиган нарсаларини ҳам билади (16/Наҳл 23); لاَ جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي اْلآخِرَةِ هُمُ الْخَاسِرونَ Ҳеч шубҳасиз улар охиратда зиён кўрувчилардир (16/Наҳл 109) сўзлари ҳам шу маънодадир.
Ақлли ва мақталган кишилар ҳақида бу деярли ишлатилмайди; масдари эса جَرْم ’дир. Шоир бир уқоб/шоҳин таърифида шундай дейди:
جَرِيمَةُ نَاهِضٍ فِي رَأْسِ نِيقٍ
91- Қимирлаган ҳар нарсани ўлжа қилувчи, тоғ чўққисидаги.
Бу ерда шоир йиртқич қушнинг ўз болалари учун ов қилишини جُرْم деб атаган; чунки у қушларни ўлдирмоқда; ёки шоир уни болалари учун катта гуноҳлар қилувчи бир жонзот деб тасаввур қилмоқда. Дарҳақиқат, баъзилар айтадики: Ҳеч бир бола соҳиби йўқки –хоҳ у ҳайвон бўлсин- болалари учун гуноҳ қилмаса.
إِجْرَام ’ нинг баъзи мисоллари. Аллоҳ буюради: إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ Жиноят қилганлар, шубҳасиз, иймон келтирганлар устидан кулар эдилар (83/Мутоффифун 29); فَعَلَيَّ إِجْرَامِي Жиноятим ўзимга бўлади (11/Ҳуд 35); كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلاً إِنَّكُمْ مُجْرِمُونَ Энди енглар, озгина фойдаланиб қолинглар, сизлар жиноятчидирсизлар (77/Мурсалот 46); إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ Жиноятчилар адашув ва ловуллаган оловдадирлар (54/Қамар 47); إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ خَالِدُونَ Жиноятчилар жаҳаннам азобида мангу қолувчидирлар (43/Зухруф 74).
جَرَم ’нинг мисоли. Аллоҳ буюради: لاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ Менга қарши чиқишингиз бошингизга бир бало етишига олиб келмасин (11/Ҳуд 89). Калимани фатҳа/забар билан ўқиганлар уни بَغَيْتُهُ مَالاً тарзида тушунганлар; замма (пеш) билан ўқиганлар эса, أَبْغَيْتُهُ مَالاً унга ёрдам бердим каби баҳолаганлар.
Аллоҳ таолонинг: وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلاََّ تَعْدِلُوا Бирор бир қавмга бўлган хусуматингиз сизларни адолатсиз бўлишга чорламасин (5/Моида 8); فَعَلَيَّ إِجْرَامِي Жиноятим ўзимга бўлади (11/Ҳуд 35) сўзларига келсак, зер билан ўқиган уни масдар деб, забар билан ўқиган эса جَرْم ’нинг кўплиги деб билган. جَرْم ’дан –яъни: кесмоқдан (узмоқдан) истиора йўли билан جَرَمْتُ صُوفَ الشَّاةِ қўйнинг жунини қирқдим ва تَجَرَّمَ اللَّيْلُ кеча тугади/ўтди иборалари ясалган.
جِرْم (жиноят) аслида مَجْرُوم (ўзига қарши жиноят қилинган киши)дир. Бу худди نِقْضٌ ва نِفْضٌ калималарининг مَنْقُوض (бузиб ташланган) ва مَنْفُوض (силкитилган) маъносида ишлатилиши кабидир. Шу тариқа جِرْم калимаси مَجْرُوم ’нинг бадани учун исм қилиб олинган. فُلاَنٌ حَسَنُ الْجَرْمِ ибораси эса, фалончининг ранги чиройли маъносини англатади. Бунинг ҳақиқати эса, حَسَنُ السَّخَاءِ сахийлиги яхшидир ибораси кабидир.
حَسَنُ اْلجَرْمِ сўзи эса овознинг чиройлилигини ифодалайди, лекин аслида جَرْم овознинг ўзига эмас, унинг ўрнига ишора қилмоқда; аммо чиройли деб таърифланишидан мақсад овоз бўлгач, у овоз деб изоҳланган; худди فَلاَنٌ طَيِّبُ الْحَلَق фалончининг томоғи тозадир дейилиши каби; бу ерда ҳам бевосита томоққа эмас, балки овознинг чиройлилигига ишора қилиш кўзда тутилган.
Аллоҳ таолонинг: لاَ جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ الْنَّارَ Ҳеч шубҳа йўқки, улар учун дўзах бордир (16/Наҳл 62) сўзига келсак, дейиладики: бу ердаги لاَ (ла) бир маҳзуфга таянмоқда. Худди Аллоҳ таолонинг: لاَ أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ Йўқ, қиёмат куни билан қасам ичаман (75/Қиёмат 1) сўзи кабидир. Шоирнинг сўзида шундай келади:
لاَ وَأبِيكَ ابْنَةِ اْلعَامِرِي لاَ يَدعِي اْلقَوْمَ أنِّي أفِرُّ
92- Йўқ, отангнинг номи билан қасам, эй ал-Омирийнинг қизи
[Ҳеч ким мени жангдан қочди деб даъво қила олмайди].
Оятдаги جَرَمَ ’нинг маъноси касб қилди ёки тўплади тарзидадир. أَنَّ لَهُمُ النَّارَ Шубҳа йўқки, улар учун дўзах бордир (16/Наҳл 62) қисми эса мафъул ўрнидадир. Гўё шундай дейилган: Ўзи учун оловни касб қилди.
Дейиладики: جَرَمَ ва جَرِمَ маъно жиҳатидан бирдир; фақат шу турдаги ибораларда ишлатилишга хосланган. Худди عَمْرٌ ва عُمْرٌ калималари бир маънони англатса-да, عَمْرٌ сўзининг қасамга хосланиши кабидир. Маъноси эса шуки, улар учун оловнинг тайёрланиши жиноят эмас; шу билан уларнинг ўз қилмишлари орқали уни касб қилганларига диққат қаратилмоқда; бу эса: وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا Ва кимки ёмонлик қилса, бас, у ўз зараригадир (45/Жосия 15) оятида ифодаланган маънога ишорадир. Бу ҳақда бир неча қараш илгари сурилган, аммо текширилганда уларнинг кўпчилиги қабул қилса бўладиган даражада эмаслиги маълум бўлади.
Аллоҳ таолонинг فَالَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِاْلآخِرَةِ قُلُوبُهُم مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ Бас, охиратга иймон келтирмайдиганларнинг қалблари инкор қилувчидир, ўзлари эса такаббурдирлар (16/Наҳл 22). لاَ جَرَمَ أَنَّ اللّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ Ҳеч шубҳасиз, Аллоҳ уларнинг яширадиган нарсаларини ҳам, ошкор қиладиган нарсаларини ҳам билади (16/Наҳл 23); لاَ جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي اْلآخِرَةِ هُمُ الْخَاسِرونَ Ҳеч шубҳасиз улар охиратда зиён кўрувчилардир (16/Наҳл 109) сўзлари ҳам шу маънодадир.