ه د ي

هِدَايَة : Гўзал, юмшоқ тарзда йўл кўрсатишдир. هَدِيَة ҳам шу ўзакдандир. هَوَادِي اْلوَحْشِ йиртқич ҳайвонларнинг бошқаларга йўлбошчилик қилувчиларидир. Бу йўл кўрсатишнинг ишора қилиш шаклида бўлганига хусусан هَدَيْتُ , бериш шаклида бўлганига эса أَهْدَيْتُ шакли билан ишлатилади. Мисоллар: أَهْدَيْتُ اْلهَدِيَّةَ Ҳадяни бердим ва هَدَيْتُ إِلَى اْلبَيْتِ Уйни кўрсатдим.
Агар шундай дейилса: Аллоҳ таоло: فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ Тўпланглар-да, уларни дўзах йўли томон бошланглар (37/Соффат 23); أَنَّهُ مَنْ تَوَلَّاهُ فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ وَيَهْدِيهِ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ Шубҳасиз, ким уни дўст тутса, у албатта уни адаштиради ва тўғри дўзах азобига бошлайди (22/Ҳаж 4) ва шунга ўхшаш оятларда ҳидоятни қабул қилмаганларни дўзах ва олов билан таҳдид қилган ҳолда, ҳидоят қандай қилиб гўзал/юмшоқ тарзда йўл кўрсатиш деб таърифланиши мумкин?
Жавоб сифатида шундай дейиш мумкин: Бу, Аллоҳ таолонинг: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ . Уларни аламли азоб билан хушхабар бер (3/Оли Имрон 21) сўзида бўлгани каби, маънони кўпроқ ва таъсирлироқ тарзда таъкидлаш учун иборани қаттиқ тарзда айтишга ўхшайди.
Шоирнинг ушбу сўзи ҳам бу борада мисол бўла олади:
458- تَحِيَّةُ بَيْنِهِمْ ضَرْبٌ وَجِيعُ
458- Улар орасидаги саломлашиш — оғритувчи зарбадир.
Аллоҳ таолонинг инсонларга ҳидоят бериши тўрт хил тарзда бўлади:
Биринчиси: Ақл, зако ва зарурий билимлар билан жиҳозланган ҳар бир инсон масъул тутилган ҳидоят. Ундан ҳар ким ўз қобилияти, кучи ва имкони даражасида фойдаланади. Аллоҳ буюради: قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى Мусо: Бизнинг Роббимиз ҳар бир нарсага ўз яратилишини берган, сўнгра йўлини , деди (20/Тоҳо 50). (21/Анбиё 73). (10/Юнус 9). (19/Марям 76). (2/Бақара 213). : Охиратда жаннат йўлини кўрсатиш. Бу ҳам Аллоҳ таолонинг қуйидаги сўзларида кўзда тутилган ҳидоятдир: (7/Аъроф 43)Бу ҳидоят турлари босқичма-босқич тузилгандир. Биринчисини қўлга кирита олмаган иккинчисини қўлга кирита олмайди. Ҳатто иккинчиси билан мукаллаф бўлиши ҳам тўғри бўлмайди. Ҳали иккинчи босқичга етиб келмаган кимсанинг учинчи ва тўртинчи босқични қўлга киритиши сўз бўлиши мумкин эмас. Тўртинчисини қўлга киритган киши эса, олдинги учаласини ҳам қўлга киритган бўлади. Учинчисини қўлга киритган ҳам ундан аввалги иккисини қўлга киритган ҳисобланади. Буни тескари ўқиш ҳам мумкин. Шунинг учун бир инсоннинг биринчи ўриндаги ҳидоятни қўлга киритиб, иккинчиси ва учинчисини қўлга киритмаган бўлиши мумкин. (13/Раъд 7), яъни, ҳар бир қавмнинг бир даъват қилувчиси бор. (28/Қосос 56). (16/Наҳл 107). (27/Намл 81). (28/Қосос 56). (17/Исро 97).