هَٓا

Бу ҳарф هَذَا هَذِهِ ишора олмошларида диққатни жалб қилиш учун келади. Булар ذَا ، ذِهِ ، أُولاَءِ исмлари билан шу қадар қоришиб кетганки, уларнинг ҳар бири ундан бир ҳарф каби бўлиб қолган. Аллоҳ таолонинг: هَا أَنْتُمْ Сиз шундаймисиз? (3/Оли Имрон 66); сўзидаги هَا эса савол учун келгандир. Зеро Аллоҳ таоло шундай буюради: هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ Мана, сизлар шундайсизлар. Ҳа, ўзингизда бир оз билим бор нарса ҳақида тортишдингиз, энди ҳеч билимингиз бўлмаган нарса ҳақида нега тортишасизлар? (3/Оли Имрон 66); هَا أَنْتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلاَ يُحِبُّونَكُمْ Мана, сизлар шу кишиларсизки, уларни севасизлар, ҳолбуки улар сизни севмайдилар, (3/Оли Имрон 119); هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا Ҳа сизлар дунё ҳаётида уларнинг ёнини олдингиз (дейлик) (4/Нисо 109); ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ Сўнгра сизлар шу кишиларсизки, ўзингизни ўзингиз ўлдирасизлар (4/Нисо 143).
هَا сўзи олмоқ (ол) маъносидадир. Бу هَاتِ, яъни (бер) сўзининг зид маънолисидир. Бу маънода هَاؤُم هَاؤُمَا هَاؤُمُوا дейилади. Худди шу маънони هَاءِ وهَاآَ وهَاؤُا وهَائِي وهَأْنَ шаклида турли кўринишда ифода этувчи бир лаҳжа ҳам бор. Унинг охирги шакли خَفْنَ аёллар қўрқди феъли кабидир. Баъзилар эса буни коф ҳарфи билан айтади: هَاكَ дейди. Сўнгра коф ҳарфини тасния, кўплик ва муаннас шаклида ўзгартиради.
Аллоҳ буюради: أَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ Китоби ўнг томонидан берилган киши эса: мана, менинг китобимдир, ўқинглар, – деб айтади (69/Ҳаққо 19).
Баъзилар эса буларни исм-феъллардир, дейди. Худди خَافَ يَخَافُ каби هَاءَ يَهَاءُ дейилади.
Баъзилар эса نَادَى يُنَادِي каби бўлиб هَاءَى يُهَائِي шаклида айтилади, дейди.
إِهَاء феъли худди إِخَال феъли кабидир, деювчилар ҳам бор.