ش م ل
Ш-м-л
شِمَال /Чап: Ўнгнинг зидди. Аллоҳ буюради: إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيَانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ : Ўнг ва чап томонда ўтирган икки қабул қилувчи фаришта ёзиб турадилар (50/Қоф 17).
У билан ёпиниладиган кийимга شِمَال дейилади. Бу худди кўп кийимларнинг ўзи ёпадиган аъзонинг номи билан аталгани кабидир. Масалан, кўйлак енгининг «қўл»; кўкрак ва орқа қисмининг «кўкрак ва орқа»; иштон/шимнинг почасининг «оёқ» деб номланиши ва шунга ўхшашлар. الاِشْتِمَالُ بِالثَّوْبِ : кишининг кийимни устига ўраб, уни чап томонига ташлашидир. Ҳадисда ҳам шундай келган: نُهِىَ عَنْ اِشْتِمَالِ الصَّمَّاءِ : [Кўйлак ва иштон/шимсиз] бир парча газлама билан ёпинишдан қайтарилган.
شَمْلَة ва مِشْمَل : истиора йўли билан ўзи билан ёпиниладиган кийим маъносида ишлатилади. Шу маънодан шундай дейилади: شَمَلَهُمُ اْلأَمْرُ : иш уларни қуршаб олди. Мажозий маънода эса; شَمَلْتُ الشَّاةَ : қўйнинг устига шимол осдим, дейилади. Ёпинчиқ баданни ўраб олгани каби, хулқ-атвор ҳам инсонни бутунлай қуршаб олгани учун унга ҳам شِمَال дейилади. Ичкилик ҳам ақлни қуршаб олиб, уни ёпгани учун شَمُول деб номланган. Ичкиликнинг бу ном билан аталиши, худди خَمْر билан аталиши кабидир; чунки ичкилик ақлни қоплайди/яширади.
Каъбанинг шимолидан эсадиган шамолга ҳам شِمَال дейилади. Бу сўз бошқа бир лаҳжада شَمْأَل ва شَامَل шаклида талаффуз қилинади. أَشْمَلَ الرَّجُلُ مِنَ الشِّمَالِ /Одам шимолдан келди, деган сўз худди أَجْنَبَ مِنَ اْلجُنُوبِ /Одам жанубдан келди, деган сўз кабидир.
Киноя йўли билан қиличга رِدَاء дейилгани каби, مِشْمَل ҳам дейилади. جَاءَ مُشْتَمِلاً بِسَيْفِهِ /Қиличини тақиб келди, деган сўз مُرْتَدِيًا بِهِ وَمُتَدَرِّعًا لَهُ сўзлари кабидир. نَاقَةٌ شِمِلَّةٌ وَشِمْلاَلٌ : шимолдан эсадиган шамол каби тез (чаққон) туя.
Шоир шундай дейди:
وَلَتَعْرِفَنَّ خَلاَئِقًا مَشْمُولَة -273ً
*** وَلَتَنْدَمَنَّ وَلاَتَ سَاعَةَ مَنْدَمِ
273- Машмул/бахтли бир қанча мавжудотларни танийсан;
Ва пушаймон бўласан; лекин пушаймонлик фойда бермайди.
Баъзиларга кўра, шоир бу шеърида «бахтли бир қанча жонзотларни» назарда тутган; гўё уларнинг устига шимол шамоли эсиб, улар ҳам салқинлашиб, бахтли бўлишган.
У билан ёпиниладиган кийимга شِمَال дейилади. Бу худди кўп кийимларнинг ўзи ёпадиган аъзонинг номи билан аталгани кабидир. Масалан, кўйлак енгининг «қўл»; кўкрак ва орқа қисмининг «кўкрак ва орқа»; иштон/шимнинг почасининг «оёқ» деб номланиши ва шунга ўхшашлар. الاِشْتِمَالُ بِالثَّوْبِ : кишининг кийимни устига ўраб, уни чап томонига ташлашидир. Ҳадисда ҳам шундай келган: نُهِىَ عَنْ اِشْتِمَالِ الصَّمَّاءِ : [Кўйлак ва иштон/шимсиз] бир парча газлама билан ёпинишдан қайтарилган.
شَمْلَة ва مِشْمَل : истиора йўли билан ўзи билан ёпиниладиган кийим маъносида ишлатилади. Шу маънодан шундай дейилади: شَمَلَهُمُ اْلأَمْرُ : иш уларни қуршаб олди. Мажозий маънода эса; شَمَلْتُ الشَّاةَ : қўйнинг устига шимол осдим, дейилади. Ёпинчиқ баданни ўраб олгани каби, хулқ-атвор ҳам инсонни бутунлай қуршаб олгани учун унга ҳам شِمَال дейилади. Ичкилик ҳам ақлни қуршаб олиб, уни ёпгани учун شَمُول деб номланган. Ичкиликнинг бу ном билан аталиши, худди خَمْر билан аталиши кабидир; чунки ичкилик ақлни қоплайди/яширади.
Каъбанинг шимолидан эсадиган шамолга ҳам شِمَال дейилади. Бу сўз бошқа бир лаҳжада شَمْأَل ва شَامَل шаклида талаффуз қилинади. أَشْمَلَ الرَّجُلُ مِنَ الشِّمَالِ /Одам шимолдан келди, деган сўз худди أَجْنَبَ مِنَ اْلجُنُوبِ /Одам жанубдан келди, деган сўз кабидир.
Киноя йўли билан қиличга رِدَاء дейилгани каби, مِشْمَل ҳам дейилади. جَاءَ مُشْتَمِلاً بِسَيْفِهِ /Қиличини тақиб келди, деган сўз مُرْتَدِيًا بِهِ وَمُتَدَرِّعًا لَهُ сўзлари кабидир. نَاقَةٌ شِمِلَّةٌ وَشِمْلاَلٌ : шимолдан эсадиган шамол каби тез (чаққон) туя.
Шоир шундай дейди:
وَلَتَعْرِفَنَّ خَلاَئِقًا مَشْمُولَة -273ً
*** وَلَتَنْدَمَنَّ وَلاَتَ سَاعَةَ مَنْدَمِ
273- Машмул/бахтли бир қанча мавжудотларни танийсан;
Ва пушаймон бўласан; лекин пушаймонлик фойда бермайди.
Баъзиларга кўра, шоир бу шеърида «бахтли бир қанча жонзотларни» назарда тутган; гўё уларнинг устига шимол шамоли эсиб, улар ҳам салқинлашиб, бахтли бўлишган.