م ث ل
М-с-л
مُثُول сўзининг асл маъноси — тик туриш, оёққа туриш деганидир.
مُمَثَّل эса, бошқа нарса намуна қилиб олиниб ўйланган ёки қилинган нарса деганидир.
Шу маънода مَثُلَ الشَّيْءُ тик турди ва шаклланди дейилади.
Яна шу маънода Пайғамбар (сав) шундай буюради: مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَمْثُلَ لَهُ الرِّجَالُ فَلْيَتَبَؤَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ Одамларнинг ўзи учун тик туриб туришидан хурсанд бўладиган киши жаҳаннамдаги ўрнига ҳозирлансин.
تِمْثَال сўзи, шакл берилган нарса — ҳайкал ёки бюст деганидир.
تَمَثَّلَ كَذَا Бирор нарсанинг қиёфасига кириш, бирор нарсани далил келтириш, бирор нарсани ўйлаш, хаёл қилиш, ақлдан ўтказиш маъносига келади.
Шу маънода Аллоҳ буюради: َتَمَثَّلَ لَهَا بَشَراً سَوِيّاً унга ҳақиқий одам бўлиб кўринди (19/Марям 17).
مَثَل сўзи — дарбул масал, ўрнак, мақол дея, ораларида ўхшашлик бўлган икки нарсадан бирининг иккинчиси учун ишлатилиши деганидир. Мана бу сўз каби: اَلصَّيْفَ ضَيَّعْتِ الَّلبَنَ Ёз келди, сут тугади. Бу сўз, أََهْمَلْتَ وَقْتَ اْلإِمْكَانِ أَمْرَكَ имконият бор пайтда ишингни эътиборсиз қолдирдинг, деган сўзга ўхшайди.
Аллоҳ таоло келтирган масаллар ҳам шу тарздадир. وَتِلْكَ اْلأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ бу мисолларни, одамлар тафаккур қилсинлар деб келтирмоқдамиз (59/Ҳашр 21). Бошқа бир оятда эса шундай буюради: وَمَا يَعْقِلُهَا إِلاَّ الْعَالِمُونَ уларни фақат олимларгина англайди (29/Анкабут 43).
مَثَل сўзи икки хилда ишлатилади:
Биринчиси: Ўхшаш, тенг, айни жинсдан бўлган нарса деганидир. Бу худди شِبْه ва شَبَه билан نِقْض ва نَقَض каби. Баъзилар эса, бу сўз билан бирор нарсанинг хусусиятлари ифодаланади, деганлар. Аллоҳ таолонинг мана бу сўзи каби: مَثََلُ اْلجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ тақводорларга ваъда қилинган жаннатнинг мисоли (13/Раъд 35).
Иккинчиси: Бир нарсанинг ҳар қандай маънода иккинчисига ўхшашини ифодалаши. Бу сўз, ҳар қандай кўринишдаги ўхшашлик маъносини ифодалаш учун ишлатиладиган сўзларнинг энг умумийсидир. Чунки ўхшашликни ифодаловчи نِدّ сўзи фақат моҳиятда, شِبْه сўзи эса фақат сифатда, مُسَاوِي сўзи фақат миқдорда, شَكْل сўзи эса фақат қиймат ва юзадаги ўхшашлик учун ишлатилса, مِثْل сўзи ундан кўра умумийроқ бўлиб, бу маъноларнинг барчасига келади. Шунинг учун Аллоҳ таоло Ўзига ўхшашликни ҳар томондан инкор этиш учун махсус مِثْل сўзини ишлатган ва шундай буюрган: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ У Зотнинг ўхшаши ҳеч нарса йўқдир (42/Шуро 11).
Бу оятда, كَافْ ҳарфи ва مِثْل сўзининг бирга ишлатилиши, инкорни таъкидлаш ва Аллоҳ таоло ҳақида бу иккисининг ҳам ишлатиб бўлмаслигини огоҳлантириш учун бўлган, дейилган. لََيْسَ сўзи билан иккиси ҳам инкор қилинган. Баъзилар бу ердаги مِثْل сўзи сифат маъносидадир, деганлар. Яъни, унинг сифатининг ўхшаши бўлган бирор сифат йўқдир. Гарчи Аллоҳ таоло инсонларда бўлган сифатлар билан сифатланса-да, бу сифатлар Аллоҳ учун инсонларда ишлатиладиганлари каби эмасдир.
Аллоҳ таоло шундай буюради: لِلَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُون بِالآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلّهِ الْمَثَلُ الأَعْلَىَ Охиратга иймон келтирмайдиганлар ёмонлик мисолидирлар. Энг олий мисол эса Аллоҳникидир (16/Наҳл 60). Яъни, улар учун ёмон сифатлар, Аллоҳ учун эса юксак сифатлар бордир. Аллоҳ таоло, فَلاَ تَضْرِبُوا لِلّهِ اْلأَمْثَالَ Аллоҳга ўхшашлар нисбат берманглар (16/Наҳл 74) сўзи билан сифатлар тўқишни таъқиқлаган.
Шунинг учун Аллоҳ таоло, Ўзи учун баъзан мисоллар келтира олишини, биз эса бу борада Унга эргаша олмаслигимизни билгани учун шундай буюрган: إِنَّ اللّهَ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ албатта, Аллоҳ билади, сизлар эса билмайсизлар (16/Наҳл 74) Сўнг Ўзи учун бир мисол келтирган: ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً Аллоҳ бошқанинг мулки бўлган бир қулни мисол қилиб келтиради (16/Наҳл 75).
Бу ерда, Аллоҳ таолони У изн берганларидан бошқа, инсонлар учун ишлатиладиган сифатлар билан сифатлаш жоиз эмаслиги таъкидланмоқда.
Аллоҳ буюради: مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَارًا بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآَيَاتِ اللَّهِ Ўзларига Таврот юклатилиб, сўнгра уни кўтармаганларнинг мисоли (ҳолати), китоблар кўтарган эшакнинг мисоли кабидир; Аллоҳнинг оятларини ёлғонга чиқарган қавмнинг мисоли нақадар ёмондир (62/Жумуъа 5). Яъни улар, Тавротда мавжуд ҳақиқатларни билмаслик жиҳатидан, устидаги китоб юкидан бехабар бўлган эшаклар кабидирлар.
Аллоҳ буюради: وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُه كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِن تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْه يَلْهَث َ Лекин у ҳавойи нафсига эргашди. Унинг мисоли, устига ҳамла қилсанг ҳам, ўз ҳолига қўйсанг ҳам, тилини осилтириб ҳансираётган итнинг ҳолати кабидир (7/Аъроф 176). Аллоҳ таоло унинг ҳирс кетидан эргашишини ва ундан ажралмаслигини ҳар қандай ҳолатда ҳансираётган итга ўхшатган.
Аллоҳ буюради: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً Улар, атрофини ёритиш учун олов ёққан кимсага ўхшайдилар (2/Бақара 17). Бу оятда, Аллоҳ таоло ўзига бир оз илм ва ҳидоят берган, лекин уни абадий неъматларга етишиш учун восита қила олмаган киши, зулматда олов ёққан кимсага ўхшатилган. У киши, олов ёна бошлагач, ундан фойдаланмайди, уни зое қилиб, яна қоронғулликка қайтиб тушади.
Аллоҳ буюради: وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لاَ يَسْمَعُ إِلاَّ دُعَاء وَنِدَاء инкор қилганларнинг мисоли, чақириш ва бақиришдан бошқасини эшитмай ҳайқирган кимса кабидир (2/Бақара 171). Бу оятда, ўзига чақириқ қилинадиган молга ўхшатилган. Сўзлар эмас, маъно қиёсланган. Жумланинг мазмуни шундай: Кофирларнинг чўпони ва уларнинг ўзи, чақириқ ва бақириқдан бошқа нарса эшитмайдиган молларнинг ўзи кабидир.
Шу маънода Аллоҳ таоло шундай буюради: مَثََلُ الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِئَةُ حَبَّةٍ Молларини Аллоҳ йўлида сарфлайдиганларнинг мисоли, ҳар бошоғида юз дона бўлиб, етти бошоқ ундирган донанинг ҳолати кабидир (2/Бақара 261).
Шу маънода Аллоҳ буюради: مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هِـذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ Бу дунё ҳаётида сарфлайдиган нарсаларининг мисоли/ҳолати, совуқ бир шамолнинг ҳолати кабидир (3/Оли Имрон 117).
Бунга ўхшаш оятлар жуда кўпдир.
مِثََال сўзи, икки ўхшашнинг бир-бири билан қиёсланиши ёки бирор нарсанинг қилинаётган ишда ўрнак сифатида қўйилиши деганидир.
مُثْلَة : сўзи, кимсанинг бошига келган ва бошқаларни тийиш учун ўрнак сифатида келтириладиган фалокат деганидир. Бу сўз, ибрат учун бериладиган жазо маъносини англатувчи نَكَال (жазо) сўзи кабидир. Кўплиги مُثُلاَت, مَثُلاَت тарзида келади. مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُُلاَتُ улардан олдин ибрат олинадиган қанчадан-қанча жазолар (13/Раъд 6). Бу оятдаги الْمَثُُلاَتُ сўзини ثَاء со ҳарфининг сукуни билан مَثْلاَتُ шаклида ўқийдиганлар ҳам бор. Бу худди عَضُد (куч, мадад) ва عَضْد (ёрдам, мадад) сўзлари каби.
Шу маънода قَدْ أَمْثَلَ السُّلْطَانُ فُلاَنًا султон фалончини ибрат учун жазолади дейилади.
اَلأَمْثَل сўзи, яхшироққа ўхшаган ва эзгуликка яқин бўлган нарса учун ишлатилади.
أَمَاثِلُ اْلقَوْمِ ибораси, миллатнинг энг яхшиси, энг сараси учун ишлатилади.
Шу маънода Аллоҳ буюради: نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ يَوْمًا Уларнинг нима гаплашишларини биз жуда яхши биламиз. Йўли энг муносиб бўлгани: “Фақат бир кунгина қолдингиз”, – дейди (20/Тоҳо 104).
Аллоҳ буюради: وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى сизнинг энг устун динингизни йўқотишни истайдилар (20/Тоҳо 63), яъни, энг устун бўлган деганидир. Бу ерда келган مُثْلَى сўзи اَلأَمْثَل сўзининг муаннас (аёллик) шаклидир.
مُمَثَّل эса, бошқа нарса намуна қилиб олиниб ўйланган ёки қилинган нарса деганидир.
Шу маънода مَثُلَ الشَّيْءُ тик турди ва шаклланди дейилади.
Яна шу маънода Пайғамбар (сав) шундай буюради: مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَمْثُلَ لَهُ الرِّجَالُ فَلْيَتَبَؤَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ Одамларнинг ўзи учун тик туриб туришидан хурсанд бўладиган киши жаҳаннамдаги ўрнига ҳозирлансин.
تِمْثَال сўзи, шакл берилган нарса — ҳайкал ёки бюст деганидир.
تَمَثَّلَ كَذَا Бирор нарсанинг қиёфасига кириш, бирор нарсани далил келтириш, бирор нарсани ўйлаш, хаёл қилиш, ақлдан ўтказиш маъносига келади.
Шу маънода Аллоҳ буюради: َتَمَثَّلَ لَهَا بَشَراً سَوِيّاً унга ҳақиқий одам бўлиб кўринди (19/Марям 17).
مَثَل сўзи — дарбул масал, ўрнак, мақол дея, ораларида ўхшашлик бўлган икки нарсадан бирининг иккинчиси учун ишлатилиши деганидир. Мана бу сўз каби: اَلصَّيْفَ ضَيَّعْتِ الَّلبَنَ Ёз келди, сут тугади. Бу сўз, أََهْمَلْتَ وَقْتَ اْلإِمْكَانِ أَمْرَكَ имконият бор пайтда ишингни эътиборсиз қолдирдинг, деган сўзга ўхшайди.
Аллоҳ таоло келтирган масаллар ҳам шу тарздадир. وَتِلْكَ اْلأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ бу мисолларни, одамлар тафаккур қилсинлар деб келтирмоқдамиз (59/Ҳашр 21). Бошқа бир оятда эса шундай буюради: وَمَا يَعْقِلُهَا إِلاَّ الْعَالِمُونَ уларни фақат олимларгина англайди (29/Анкабут 43).
مَثَل сўзи икки хилда ишлатилади:
Биринчиси: Ўхшаш, тенг, айни жинсдан бўлган нарса деганидир. Бу худди شِبْه ва شَبَه билан نِقْض ва نَقَض каби. Баъзилар эса, бу сўз билан бирор нарсанинг хусусиятлари ифодаланади, деганлар. Аллоҳ таолонинг мана бу сўзи каби: مَثََلُ اْلجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ тақводорларга ваъда қилинган жаннатнинг мисоли (13/Раъд 35).
Иккинчиси: Бир нарсанинг ҳар қандай маънода иккинчисига ўхшашини ифодалаши. Бу сўз, ҳар қандай кўринишдаги ўхшашлик маъносини ифодалаш учун ишлатиладиган сўзларнинг энг умумийсидир. Чунки ўхшашликни ифодаловчи نِدّ сўзи фақат моҳиятда, شِبْه сўзи эса фақат сифатда, مُسَاوِي сўзи фақат миқдорда, شَكْل сўзи эса фақат қиймат ва юзадаги ўхшашлик учун ишлатилса, مِثْل сўзи ундан кўра умумийроқ бўлиб, бу маъноларнинг барчасига келади. Шунинг учун Аллоҳ таоло Ўзига ўхшашликни ҳар томондан инкор этиш учун махсус مِثْل сўзини ишлатган ва шундай буюрган: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ У Зотнинг ўхшаши ҳеч нарса йўқдир (42/Шуро 11).
Бу оятда, كَافْ ҳарфи ва مِثْل сўзининг бирга ишлатилиши, инкорни таъкидлаш ва Аллоҳ таоло ҳақида бу иккисининг ҳам ишлатиб бўлмаслигини огоҳлантириш учун бўлган, дейилган. لََيْسَ сўзи билан иккиси ҳам инкор қилинган. Баъзилар бу ердаги مِثْل сўзи сифат маъносидадир, деганлар. Яъни, унинг сифатининг ўхшаши бўлган бирор сифат йўқдир. Гарчи Аллоҳ таоло инсонларда бўлган сифатлар билан сифатланса-да, бу сифатлар Аллоҳ учун инсонларда ишлатиладиганлари каби эмасдир.
Аллоҳ таоло шундай буюради: لِلَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُون بِالآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلّهِ الْمَثَلُ الأَعْلَىَ Охиратга иймон келтирмайдиганлар ёмонлик мисолидирлар. Энг олий мисол эса Аллоҳникидир (16/Наҳл 60). Яъни, улар учун ёмон сифатлар, Аллоҳ учун эса юксак сифатлар бордир. Аллоҳ таоло, فَلاَ تَضْرِبُوا لِلّهِ اْلأَمْثَالَ Аллоҳга ўхшашлар нисбат берманглар (16/Наҳл 74) сўзи билан сифатлар тўқишни таъқиқлаган.
Шунинг учун Аллоҳ таоло, Ўзи учун баъзан мисоллар келтира олишини, биз эса бу борада Унга эргаша олмаслигимизни билгани учун шундай буюрган: إِنَّ اللّهَ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ албатта, Аллоҳ билади, сизлар эса билмайсизлар (16/Наҳл 74) Сўнг Ўзи учун бир мисол келтирган: ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً Аллоҳ бошқанинг мулки бўлган бир қулни мисол қилиб келтиради (16/Наҳл 75).
Бу ерда, Аллоҳ таолони У изн берганларидан бошқа, инсонлар учун ишлатиладиган сифатлар билан сифатлаш жоиз эмаслиги таъкидланмоқда.
Аллоҳ буюради: مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَارًا بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآَيَاتِ اللَّهِ Ўзларига Таврот юклатилиб, сўнгра уни кўтармаганларнинг мисоли (ҳолати), китоблар кўтарган эшакнинг мисоли кабидир; Аллоҳнинг оятларини ёлғонга чиқарган қавмнинг мисоли нақадар ёмондир (62/Жумуъа 5). Яъни улар, Тавротда мавжуд ҳақиқатларни билмаслик жиҳатидан, устидаги китоб юкидан бехабар бўлган эшаклар кабидирлар.
Аллоҳ буюради: وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُه كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِن تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْه يَلْهَث َ Лекин у ҳавойи нафсига эргашди. Унинг мисоли, устига ҳамла қилсанг ҳам, ўз ҳолига қўйсанг ҳам, тилини осилтириб ҳансираётган итнинг ҳолати кабидир (7/Аъроф 176). Аллоҳ таоло унинг ҳирс кетидан эргашишини ва ундан ажралмаслигини ҳар қандай ҳолатда ҳансираётган итга ўхшатган.
Аллоҳ буюради: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً Улар, атрофини ёритиш учун олов ёққан кимсага ўхшайдилар (2/Бақара 17). Бу оятда, Аллоҳ таоло ўзига бир оз илм ва ҳидоят берган, лекин уни абадий неъматларга етишиш учун восита қила олмаган киши, зулматда олов ёққан кимсага ўхшатилган. У киши, олов ёна бошлагач, ундан фойдаланмайди, уни зое қилиб, яна қоронғулликка қайтиб тушади.
Аллоҳ буюради: وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لاَ يَسْمَعُ إِلاَّ دُعَاء وَنِدَاء инкор қилганларнинг мисоли, чақириш ва бақиришдан бошқасини эшитмай ҳайқирган кимса кабидир (2/Бақара 171). Бу оятда, ўзига чақириқ қилинадиган молга ўхшатилган. Сўзлар эмас, маъно қиёсланган. Жумланинг мазмуни шундай: Кофирларнинг чўпони ва уларнинг ўзи, чақириқ ва бақириқдан бошқа нарса эшитмайдиган молларнинг ўзи кабидир.
Шу маънода Аллоҳ таоло шундай буюради: مَثََلُ الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِئَةُ حَبَّةٍ Молларини Аллоҳ йўлида сарфлайдиганларнинг мисоли, ҳар бошоғида юз дона бўлиб, етти бошоқ ундирган донанинг ҳолати кабидир (2/Бақара 261).
Шу маънода Аллоҳ буюради: مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هِـذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ Бу дунё ҳаётида сарфлайдиган нарсаларининг мисоли/ҳолати, совуқ бир шамолнинг ҳолати кабидир (3/Оли Имрон 117).
Бунга ўхшаш оятлар жуда кўпдир.
مِثََال сўзи, икки ўхшашнинг бир-бири билан қиёсланиши ёки бирор нарсанинг қилинаётган ишда ўрнак сифатида қўйилиши деганидир.
مُثْلَة : сўзи, кимсанинг бошига келган ва бошқаларни тийиш учун ўрнак сифатида келтириладиган фалокат деганидир. Бу сўз, ибрат учун бериладиган жазо маъносини англатувчи نَكَال (жазо) сўзи кабидир. Кўплиги مُثُلاَت, مَثُلاَت тарзида келади. مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُُلاَتُ улардан олдин ибрат олинадиган қанчадан-қанча жазолар (13/Раъд 6). Бу оятдаги الْمَثُُلاَتُ сўзини ثَاء со ҳарфининг сукуни билан مَثْلاَتُ шаклида ўқийдиганлар ҳам бор. Бу худди عَضُد (куч, мадад) ва عَضْد (ёрдам, мадад) сўзлари каби.
Шу маънода قَدْ أَمْثَلَ السُّلْطَانُ فُلاَنًا султон фалончини ибрат учун жазолади дейилади.
اَلأَمْثَل сўзи, яхшироққа ўхшаган ва эзгуликка яқин бўлган нарса учун ишлатилади.
أَمَاثِلُ اْلقَوْمِ ибораси, миллатнинг энг яхшиси, энг сараси учун ишлатилади.
Шу маънода Аллоҳ буюради: نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ يَوْمًا Уларнинг нима гаплашишларини биз жуда яхши биламиз. Йўли энг муносиб бўлгани: “Фақат бир кунгина қолдингиз”, – дейди (20/Тоҳо 104).
Аллоҳ буюради: وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى сизнинг энг устун динингизни йўқотишни истайдилар (20/Тоҳо 63), яъни, энг устун бўлган деганидир. Бу ерда келган مُثْلَى сўзи اَلأَمْثَل сўзининг муаннас (аёллик) шаклидир.