م ك ن

مَكَان сўзи, тилшуносларга кўра, бирор нарсани ичига олувчи жойдир. Айрим каломшуносларга кўра эса, макон араздир. У ичига олувчи ва ичида бўлувчи, яъни икки жисмнинг бир жойда бўлишидир. Бу эса ичига олувчи жисм сиртининг, ичида бўлганни ўраб турганидир. Уларга кўра макон — бу икки жисм ўртасидаги мослик ҳолатидир. Аллоҳ буюради: سُوًى مَكَاناً текис бир жой (20/Тоҳо 58); أُلْقُوا مِنْهَا مَكَاناً ضَيِّقاً тор бир жойга ташланганларида (25/Фурқон 13).
Бу феъл ҳам مَكَّنْتُهُ , ҳам مَكَّنْتُ لَهُ فَتَمَكَّنَ уни жойлаштирдим, у эса жойлашди шаклида ишлатилади. Аллоҳ буюради: فِي اْلأَرْضِ وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ Сизларни ер юзига жойлаштирдик (7/Аъроф 10); وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيمَا إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ Батаҳқиқ, Биз уларни ҳам ер юзига жойлаштирган эдик, худди сизларни жойлаштирганимиз каби (46/Аҳқоф 26); أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ уларни бир жойга жойлаштирмадикми? (28/Қосос 57); وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي اْلأَرْضِ ва уларни ер юзига жойлаштирайлик (28/Қосос 6); وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ улар учун Ўзи рози бўлган динларини мустаҳкам жойлаштиришини (24/Нур 55); فِي قَرَارٍ مَكِينٍ мустаҳкам бир қароргоҳга (23/Муъминун 13).
أَمْكَنْتُ فُلاَنًا مِنْ فُلاَنٍ фалончини фалончининг қўлига бердим.
Жой учун مَكَان ҳам مَكَانَة ҳам ишлатилади. Аллоҳ буюради: اِعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ имконингиз даражасида ишланг (11/Ҳуд 93). Оятда келган مَكَانَتِكُمْ сўзи, مَكَاناَتِكُمْ шаклида ҳам ўқилган.
Яна буюради: ذِي قُوَّةٍ عِندَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ Арш соҳиби наздида ўрни мустаҳкам, қувватли (81/Таквир 20), яъни, у ерда қадрли ва юксак мақом соҳибидир.
مَكَنَاتُ الطَّيْرِ وَمَكُنَاتُهَا қушларнинг паноҳ топадиган уяларидир.
مَكْن эса, калтакесак тухуми, деганидир. بَيْضٌ مَكْنُونٌ тухум каби (оппоқ) (37/Соффат 49).
ал-Халил дейди: مَكَان сўзи, كَوْن ўзагининг مَفْعَل вазнига кирган шаклидир, кўп ишлатилгани сабабли فَعَال вазни каби ишлатилган.
Шу маънода تَمَكَّنَ жойлашди ва تَمَسْكَنَ уй қилди (уй қурди) дейилган. У эса تَمَنْزَلَ уй қилди, кабидир.