و د ع

[Юмшоқлик, кўнгил юмшоқлиги, осойишталик маъносини англатувчи] دَعَة сўзи оддий/арзимас маъносида ишлатилади. Феъл сифатида: وَدَعْتُ كَذَا أَدَعُهُ وَدْعًا، وَادِعًا дейилиши бирор нарсани тарк этиш, ташлаб қўйиш маъносидадир.
Баъзи олимлар шундай дейди: Бу феълнинг мозий шакли ва исми фоили йўқ. Фақат музореъ ва амр шакллари бор: يَدَعُ ва دَعْ шаклида.
Бир қироатга кўра مَا وَدَعَكَ رَبُّك Аллоҳнинг сен билан алоқасини узиши (93/Зуҳо 3) шаклида ўқилган.
Шоир шундай дейди:
467- لَيْتَ شِعْرِي عَنْ خَلِيلِي مَا الَّذِي
غَالَهُ فِي اْلحُبِّ حَتَّى وَدَعَهُ
467- Кошки билсам эди, дўстимга нима
севгида қиммат бўлиб қолганини, шундайки, уни ташлаб кетган.
تَوَدُّع сўзи, инсоннинг ўз ичида курашни тарк этишидир.
فُلاَنٌ مُتَّدِعٌ ومُتَوَدِّعٌ، وفِي دَعَةٍ Фалон одам, ҳаёт даражаси паст бўлган ҳаётни кечирмоқда. Бунинг асли ҳам тарк этишдандир. У бирор қийинчилик туфайли тирикчилигини таъминлаш учун уринишдан воз кечди.
تَوْدِيع сўзининг асли ҳам دَعَة ўзагидандир. Бу эса сафарга чиқаётган одам учун дуо қилиб, Аллоҳ ундан сафар машаққатини кетказишини ва унга енгиллик беришини тилашдир. Худди تَسْلِيم сўзи сафарга чиқаётган одамга Аллоҳ салом беришини тилаш маъносида бўлгани каби.
Урфда وَدَاع ибораси, кўпинча, меҳмонни кузатиб қўйиш ва ундан айрилишда ишлатиладиган бўлиб қолган. Уни тарк этиш ҳам шу феъл билан айтилган: مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى Роббингиз сиздан воз кечгани ҳам йўқ, ғазаб ҳам қилгани йўқ (93/Зуҳо 3). Бу худди وَدَّعْتُ فُلاَنًا Фалонни ташлаб кетдим, сўзига ўхшайди.
Баъзан ўлган кишига киноя йўли билан مُودَع деб ном берилган. Яна шу ўзакдан اِسْتَوْدَعْتُكَ غَيْرَ مُودَعٍ Сен билан хайрлашаман, ўлик сифатида эмас, дейилади. Шоир ҳам бу маънода шундай дейди:
وَدَّعْتُ نَفْسِي سَاعَةَ التَّوْدِيعِ -468
468- Хайрлашув пайтида ўзим билан хайрлашдим.