و ف ي

وَافِي : Тўкис, тўла мувофиқ, бенуқсон равишда тамом бўлган нарса, деганидир. Шу маънода دِرْهَمٌ وَافٍ етарли пул, كَيْلٌ وَافٍ етарли ўлчов, أَوْفَيْتُ اْلكَيْلَ وَاْلوَزْنَ ўлчов ва тортишни тўкис қилдим, деганидир.
Аллоҳ таоло бу борада шундай буюради: وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ Ўлчаган пайтингизда тўлиқ ўлчанг ва тўғри тарозида тортинг (17/Исро 35) деган сўзида турган ва уни ҳеч қандай бузмайдиган киши ҳақида وَفَى بِعَهْدِهِ يَفِي وَفَاءً وأَوْفَى дейилади. Бунинг зид маъноси алдамоқ маъносини англатувчи غَدْر сўзи бўлиб, танг вақтда дўстини тарк этмоқ маъносини билдиради. Қуръони Каримда кўпинча أَوْفَى шаклида ишлатилган.
Аллоҳ таоло бу маънода шундай буюради: وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ ва Менга берган аҳдга вафо қилинглар, шунда Мен ҳам сизга берган аҳдга вафо қилай ва фақат Мендангина қўрқинглар! (2/Бақара 40); وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ Аҳдлашганингизда эса Аллоҳнинг аҳдига вафо қилинглар (16/Наҳл 91); بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ Ҳа, ким аҳдига вафо қилса ва тақводор бўлса, шубҳасиз, Аллоҳ тақводорларни севади (3/Оли Имрон 76).
Яна буюради: وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا Аҳдлашган пайтларида аҳдларига вафо қилувчилар (2/Бақара 177); يُوفُونَ بِالنَّذْرِ Назрларини адо қиладилар (76/Инсон 7); وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ Аллоҳдан кўра аҳдига риоя қиладиган ким бор? (9/Тавба 111).
Аллоҳ таолонинг: وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى Ва жуда вафодор бўлган Иброҳим (53/Нажм 37) деган сўзи эса, Иброҳим алайҳиссаломнинг ҳар доим аҳдида турганини, ундан талаб қилинган ҳар бир ишда қўлидан келганини қилганини ифодалайди.
إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ Аллоҳ мўминлардан жонлари ва молларини, уларга жаннат бериш эвазига сотиб олди (9/Тавба 111) оятида бунга ишора қилинган. Масалан, у молини инфоқ йўли билан Унинг йўлида сарф қилган. Жонидан ҳам қимматлироқ бўлган боласини Унинг учун қурбон қилишга уринган.
وَفَّى сўзи билан диққат қаратилган нарсага бу оятда ҳам ишора қилинган: وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ Бир пайтлар Иброҳимни Роббиси бир неча сўзлар билан имтиҳон қилган эди, у эса уларни батамом адо этгач, (2/Бақара 124).
تَوْفِيَةُ الشَّيْءِ ибораси, бирор нарсани тўлиқ бериш демакдир.
اِسْتِيفَاؤُهُ бирор нарсани тўлиқ олишдир. Аллоҳ таоло бу маънода шундай буюради:
وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ ва ҳеч кимга ноҳақлик қилинмай, ҳар кимга нима касб қилган бўлса, тўлиқ тўланадиган вақт (3/Оли Имрон 25); وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَة Қиёмат куни ажрларингиз сизга тўлиқ равишда берилади (3/Оли Имрон 185); ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ сўнгра ҳар кимга касб қилгани тўлиқ равишда тўланади ва ҳеч ким ноҳақликка учрамайди (2/Бақара 281); إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ Фақат сабр қилувчиларга мукофотлари тўлиқ равишда беҳисоб берилади (39/Зумар 10).
مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا Ким дунё ҳаётини ва унинг гўзалликларини хоҳласа, Биз уларга амалларининг мукофотини ўша ерда тўлиқ берамиз; (11/Ҳуд 15); وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لاَ تُظْلَمُونَ Аллоҳ йўлида нимани инфоқ қилсангиз, сизга ‘тўла-тўкис қайтарилади’ ва сизлар ноҳақликка учратилмайсиз (8/Анфол 60); فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ У эса унинг ҳисобини тўкис қилиб берди (24/Нур 39).
Ўлим ва уйқу ҳам تَوَفِّي шакли билан ифодаланган.
Аллоҳ буюради: اللَّهُ يَتَوَفَّى اْلأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا Аллоҳ жонларни ўлими вақтида, ўлмаганларини эса уйқуси вақтида олади (39/Зумар 42); وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ Сизни кечаси ўликдек ухлатган Зот, (6/Анъом 60); قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ Айт: Сизга вакил қилинган ўлим фариштаси жонингизни олади (32/Сажда 11); وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ Аллоҳ сизни яратди, сўнгра сизнинг жонингизни олади (16/Наҳл 70); الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ المَلاَئِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ ўзларига зулм қилган кимсалар ҳолида, фаришталар жонларини олган кишилардир (16/Наҳл 28); تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لاَ يُفَرِّطُونَ элчиларимиз ҳеч камчиликсиз унинг жонини оладилар (6/Анъом 61);وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ Уларга ваъда қилаётганимизнинг бир қисмини сенга кўрсатсак ҳам, кўрсатмасдан сени вафот эттирсак ҳам (10/Юнус 46); وَتَوَفَّنَا مَعَ اْلأَبْرَارِ бизларни сенга етишган бандаларинг билан бирга вафот эттир (3/Оли Имрон 193); رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ Эй Роббимиз! Устимизга сабр ёғдиргин ва жонимизни мусулмон ҳолида олгин, (7/Аъроф 126); تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ Менинг жонимни мусулмон ҳолида олгин ва мени солиҳ бандалар қаторига қўшгин! (12/Юсуф 101).
Яна буюради: إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ Аллоҳ шундай деган эди: Эй Ийсо, албатта, Мен сени вафот эттирувчиман, сени Ўз ҳузуримга кўтарувчиман (3/Оли Имрон 55).
Дейиладики: Бу ердаги تَوَفِّي юқорига кўтариш ва алоҳида мақомга кўтаришдир. Ўлим маъносидаги вафот эмас.
Ибн Аббос шундай дейди: Бу ердаги تَوَفِّي ўлим деганидир. Чунки Аллоҳ таоло уни ўлдирган, сўнгра тирилтирган.