خ ص م

خَصْم сўзи خَصَمْتُهُ феълининг масдаридир. Бу эса бир киши билан рақиб сифатида ихтилоф қилиш, тортишишдир. Бу маънода خَاصَمْتُهُ خَصَمْتُهُ феъли ва مُخَاصَمَةً خِصَامًا масдарлари ишлатилади. Аллоҳ буюради: وَهُوَ ألَدُّ الْخِصَامِ У энг ашаддий душман бўлгани ҳолда (2/Бақара 204); وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ Мунозара кучига эга бўлмаган зотни Аллоҳга нисбат берасизларми? (43/Зухруф 18).
Шунингдек, مُخَاصِمٌ ҳам خَصِمٌ деб аталиши мумкин ва ҳам бир киши учун, ҳам жамоа учун ишлатилади. Баъзан икки киши учун ишлатилгани ҳам учрайди. مُخَاصَمَة сўзининг асли эса; икки кишидан ҳар бирининг қаршисидагининг бир томонини ушлаб олиб итариб-туртишиши ва ҳар бири қаршисидагининг бўғзига ёпишиб сиқиши, тортқилашидир.
Ривоятда: نَسِيتُهُ فِي خَصْمِ فِرَاشِي Тўшагимнинг орасида унутдим. Бу сўзнинг кўплиги эса, خُصُمٌ ва أخْصَامٌ шаклидадир. هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ Қаршимизда Аллоҳ хусусида тортишаётган, икки зид эътиқодли инсон тоифаси, икки қарама-қарши гуруҳ бор (22/Ҳаж 19) деган сўзидаги икки рақиб, икки жамоа деганидир. Шу сабабли кўплик шаклида اِخْتَصَموُا дейилган. Шунингдек, لاَ تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ Даргоҳимда баҳслашиб/тортишманг (50/Қоф 28); وَهُمْ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ У ерда бир-бирлари билан тортишиб кетадилар (26/Шуъаро 96) оятлари ҳам шунга ўхшашдир.
خَصِيم кўп тортишадиган, жанжалкаш маъносини англатади. Аллоҳ таоло бу маънода: هُوَ خَصِيمٌ مبِينٌ У кейинчалик тап тортмас бир хусуматчига айланди (16/Наҳл 4) деб буюрган. خَصِم эса, хусуматга алоқадор бўлган, фақат шу ҳақда ўйлайдиган кишидир. Шу ўринда Аллоҳ таоло: بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ Шубҳасиз, улар тортишиш ишқибози/жанжалкаш бир қавмдир (43/Зухруф 58) деб буюради.