خ ل ق
Х-л-қ
خَلْق сўзининг асли — тўғри ва аниқ режалаштиришдир. Бирор нарсани ҳеч қандай асли ва намунасисиз яратишдир. Аллоҳ буюради: خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَاْلأرْضَ Осмонлару Ерни яратган (6/Анъом 1); яъни уларни йўқдан яратди. بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَاْلأرْضِ У осмонлару Ернинг йўқдан бор қилувчисидир (2/Бақара 117) сўзи ҳам бу маънони қувватлайди. Шунингдек, бирор нарсани бирор нарсадан яратишга ҳам خَلَق деб ном берилади. Масалан, خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ У сизларни бир жондан яратди (4/Нисо 1); خَلَقَ اْلإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ У инсонни бир нутфадан/тоза сувдан яратди (16/Наҳл 4); خَلَقْنَا اْلإِنْسَانَ مِنْ سُلاَلَةٍ Биз инсонни лойнинг аслидан яратдик (23/Муъминун 12); وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ Сизларни Биз яратдик (Аъроф 11); وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مَارِجٍ Жинларни бир олов чўғидан яратгандир (55/Ар-Роҳман 15).
اَلإِبْدَاع маъносидаги яратиш фақат Аллоҳ таолога хосдир; бошқаси учун ишлатилмайди. Шунинг учун Аллоҳ таоло билан бошқаларнинг фарқини баён қилиш ўрнида буюради: أفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لاَ يَخْلُقُ أفَلاَ تَذَكَّرُونَ Яратадиган Зот билан ярата олмайдиган баробарми? Ҳали ҳам ибрат олмайсизми? (16/Наҳл 17). Истиҳола билан юзага келадиган яратишни эса, Аллоҳ таоло баъзи ҳолларда, Ийсо алайҳиссалом каби, бошқаси учун ҳам ишлатган: وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي Ўшанда Менинг изним билан лойдан қуш шаклида бир нарсалар яратардинг (5/Моида 110).
خَلْق сўзи одамлар тилида фақат икки маънода ишлатилади.
Бири — тақдир маъносидадир. Шоирнинг мана бу сўзи каби:
فَلأَنْتَ تَفْرِي مَا خَلَقْتَ وَبَعْ ***ضُ اْلقَوْمِ يَخْلُقُ ثُمَّ لاَ يَفْرِي
149- Сен яратган нарсангни тенгсиз яратасан
Баъзи кишилар ҳам яратади, аммо тенгсиз эмас.
Иккинчиси эса, ёлғон учун ишлатилади. Аллоҳ таолонинг: وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً Сизлар асоссиз бир бўҳтонни тўқияпсизлар (29/Анкабут 17) сўзи каби. Агар, فَتَبَارَكَ اللَّهُ أحْسَنُ الْخَالِقِينَ Яратувчиларнинг энг гўзали бўлган Аллоҳ нақадар улуғдир (23/Муъминун 14) сўзи, Аллоҳ таолодан бошқа мавжудотларнинг ҳам яратиш билан сифатланиши тўғри эканини кўрсатади, дейилса, унга қуйидагича жавоб бериш мумкин: Бунинг маъноси шудир: тақдир/режа қилувчиларнинг энг яхшисидир ёки уларнинг эътиқодлари ва қарашларига кўра айтилган бир сўздир; зеро улар Аллоҳдан бошқаси ҳам йўқдан бор қилишига ишонар ёки шундай деб гумон қилар эдилар. Бу эътиқодда бўлганларга гўё шундай дейилган: Фараз қил, Аллоҳдан бошқа ҳам йўқдан бор қилувчилар ва яратувчилар бор; шу эътиқодга кўра ҳам, Аллоҳ таоло уларнинг энг яхши яратувчисидир.
Чунончи, буюради: خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ Унинг яратгани каби яратдилар, яратилиш уларга чалкаш бўлиб кўринди (13/Раъд 16); وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللّهِ Уларга албатта амр қиламан, улар эса, албатта, Аллоҳнинг яратганини бузадилар (4/Нисо 119) Бу ўринда айтилган: оят уларнинг ахта қилиш, соқолларни қирқиш ва шунга ўхшаш аралашувлар билан яратилиш шаклини бузишга уринишларига ишорадир. Аллоҳнинг ҳукмини ўзгартиришдир деганлар ҳам бор.
لاَ تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ Аллоҳнинг яратишида ҳеч қандай ўзгариш бўлмас (30/Рум 30) сўзи эса, унинг тақдирига ва қазосига ишорадир. Баъзилар эса, унинг маъноси: Аллоҳнинг яратганларида ўзгартириш бўлмайди шаклида келган бир наҳй/тақиқдир, дейишади. Яъни, Аллоҳнинг яратганларини ўзгартирманглар, деганидир. Аллоҳ таолонинг: وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ Роббингиз сизлар учун яратганини тарк қиляпсизлар (26/Шуъаро 166) сўзи эса, аёлларнинг олд аъзоларидан киноядир. Сўз баёни ўрнида келган ҳар бир яратиш сўзидан мақсад ёлғондир. Шу жиҳатдан одамларнинг кўпчилиги Қуръон учун «яратилган» иборасини ишлатишдан ўзини тийган. Аллоҳ таолонинг: إِنْ هَذَا إِلاَّ خُلُقُ اْلأوَّلِينَ Бу, аввалгиларнинг уйдирмаларидан бошқа нарса эмас (26/Шуъаро 137); مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ اْلآخِرَةِ إِنْ هَذَا إِلاَّ اخْتِلاَقٌ Бу ҳақда охирги динда эшитмаганмиз; бу фақат бир уйдирма бўлиши мумкин (38/Сод 7) сўзлари ҳам шу маънодадир.
خَلْق сўзи مَخْلوُق маъносида ҳам ишлатилади. خَلْق билан خُلْق бир ўзакдандир. شَرْب билан شُرْب ва صَرْم билан صُرْم каби. Фақат, خَلْق кўз билан кўринадиган шакл, кўриниш ва чеҳралар учун ишлатилишга хосланган. خُلُق эса, фақат басират билан идрок этиладиган куч ва хислатларни ифодалашга хосланган. Аллоҳ буюради: وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ Ва сен буюк ахлоқ эгасисан (68/Қалам 4); إِنْ هَذَا إِلاَّ خُلُقُ اْلأوَّلِينَ Бу, эски ота-боболаримиздан қолган одатлардан бошқа нарса эмас (26/Шуъаро 137) сўзида خُلُقُ сўзи خَلْقُ шаклида ҳам ўқилган.
خَلاَق эса, инсоннинг ахлоқи билан касб этган фазилатларига айтилади. Аллоҳ буюради: مَا لَهُ فِي اْلآخِرَةِ مِنْ خَلاَقٍ Охиратда эса унинг ҳеч қандай насибаси бўлмайди (2/Бақара 102). Шу жиҳатдан فُلاَنٌ خَليِقٌ بِكَذاَ дейилади, бу кишининг ўша хулқ билан ажралмас ҳолда яратилганини англатади. Бу эса مَجْبوُلٌ عَلَى كَذَا шу хулқ узра яратилган ёки яратилишдан бу ишга мойил/мослашган маъносини англатади. Эскирган, йиртилган кийим учун خَلَقَ الثَّوْبَ وَأخْلَقَ، وَثَوْبٌ خَلَقٌ وَمُخْلَقٌ وَأَخْلاَقٌ сўзлари ишлатилади, бу эскирган, чириган арқон учун حَبْلٌ أرْمَامٌ وَأرْمَاتٌ дейилиши кабидир. Кийимнинг юмшоқлигидан ёпинчиқ маъноси ҳам назарда тутилган. Шу жиҳатдан جَبَلٌ أخْلَقُ ёпиқ тоғ, صَخْرَةٌ خَلْقَاءُ ёпиқ қоя дейилган. خَلَقْتُ الثَّوْبَ ибораси эса, кийимни юмшатиш маъносига келади. اِخْلَوْلَقَ السَّحَابُ булут юмшади таъбири ҳам шундандир ёки у шу хулқларга эга сўзидан олингандир.
خَلوُق эса, бир навли хушбўй атирдир.
اَلإِبْدَاع маъносидаги яратиш фақат Аллоҳ таолога хосдир; бошқаси учун ишлатилмайди. Шунинг учун Аллоҳ таоло билан бошқаларнинг фарқини баён қилиш ўрнида буюради: أفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لاَ يَخْلُقُ أفَلاَ تَذَكَّرُونَ Яратадиган Зот билан ярата олмайдиган баробарми? Ҳали ҳам ибрат олмайсизми? (16/Наҳл 17). Истиҳола билан юзага келадиган яратишни эса, Аллоҳ таоло баъзи ҳолларда, Ийсо алайҳиссалом каби, бошқаси учун ҳам ишлатган: وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي Ўшанда Менинг изним билан лойдан қуш шаклида бир нарсалар яратардинг (5/Моида 110).
خَلْق сўзи одамлар тилида фақат икки маънода ишлатилади.
Бири — тақдир маъносидадир. Шоирнинг мана бу сўзи каби:
فَلأَنْتَ تَفْرِي مَا خَلَقْتَ وَبَعْ ***ضُ اْلقَوْمِ يَخْلُقُ ثُمَّ لاَ يَفْرِي
149- Сен яратган нарсангни тенгсиз яратасан
Баъзи кишилар ҳам яратади, аммо тенгсиз эмас.
Иккинчиси эса, ёлғон учун ишлатилади. Аллоҳ таолонинг: وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً Сизлар асоссиз бир бўҳтонни тўқияпсизлар (29/Анкабут 17) сўзи каби. Агар, فَتَبَارَكَ اللَّهُ أحْسَنُ الْخَالِقِينَ Яратувчиларнинг энг гўзали бўлган Аллоҳ нақадар улуғдир (23/Муъминун 14) сўзи, Аллоҳ таолодан бошқа мавжудотларнинг ҳам яратиш билан сифатланиши тўғри эканини кўрсатади, дейилса, унга қуйидагича жавоб бериш мумкин: Бунинг маъноси шудир: тақдир/режа қилувчиларнинг энг яхшисидир ёки уларнинг эътиқодлари ва қарашларига кўра айтилган бир сўздир; зеро улар Аллоҳдан бошқаси ҳам йўқдан бор қилишига ишонар ёки шундай деб гумон қилар эдилар. Бу эътиқодда бўлганларга гўё шундай дейилган: Фараз қил, Аллоҳдан бошқа ҳам йўқдан бор қилувчилар ва яратувчилар бор; шу эътиқодга кўра ҳам, Аллоҳ таоло уларнинг энг яхши яратувчисидир.
Чунончи, буюради: خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ Унинг яратгани каби яратдилар, яратилиш уларга чалкаш бўлиб кўринди (13/Раъд 16); وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللّهِ Уларга албатта амр қиламан, улар эса, албатта, Аллоҳнинг яратганини бузадилар (4/Нисо 119) Бу ўринда айтилган: оят уларнинг ахта қилиш, соқолларни қирқиш ва шунга ўхшаш аралашувлар билан яратилиш шаклини бузишга уринишларига ишорадир. Аллоҳнинг ҳукмини ўзгартиришдир деганлар ҳам бор.
لاَ تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ Аллоҳнинг яратишида ҳеч қандай ўзгариш бўлмас (30/Рум 30) сўзи эса, унинг тақдирига ва қазосига ишорадир. Баъзилар эса, унинг маъноси: Аллоҳнинг яратганларида ўзгартириш бўлмайди шаклида келган бир наҳй/тақиқдир, дейишади. Яъни, Аллоҳнинг яратганларини ўзгартирманглар, деганидир. Аллоҳ таолонинг: وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ Роббингиз сизлар учун яратганини тарк қиляпсизлар (26/Шуъаро 166) сўзи эса, аёлларнинг олд аъзоларидан киноядир. Сўз баёни ўрнида келган ҳар бир яратиш сўзидан мақсад ёлғондир. Шу жиҳатдан одамларнинг кўпчилиги Қуръон учун «яратилган» иборасини ишлатишдан ўзини тийган. Аллоҳ таолонинг: إِنْ هَذَا إِلاَّ خُلُقُ اْلأوَّلِينَ Бу, аввалгиларнинг уйдирмаларидан бошқа нарса эмас (26/Шуъаро 137); مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ اْلآخِرَةِ إِنْ هَذَا إِلاَّ اخْتِلاَقٌ Бу ҳақда охирги динда эшитмаганмиз; бу фақат бир уйдирма бўлиши мумкин (38/Сод 7) сўзлари ҳам шу маънодадир.
خَلْق сўзи مَخْلوُق маъносида ҳам ишлатилади. خَلْق билан خُلْق бир ўзакдандир. شَرْب билан شُرْب ва صَرْم билан صُرْم каби. Фақат, خَلْق кўз билан кўринадиган шакл, кўриниш ва чеҳралар учун ишлатилишга хосланган. خُلُق эса, фақат басират билан идрок этиладиган куч ва хислатларни ифодалашга хосланган. Аллоҳ буюради: وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ Ва сен буюк ахлоқ эгасисан (68/Қалам 4); إِنْ هَذَا إِلاَّ خُلُقُ اْلأوَّلِينَ Бу, эски ота-боболаримиздан қолган одатлардан бошқа нарса эмас (26/Шуъаро 137) сўзида خُلُقُ сўзи خَلْقُ шаклида ҳам ўқилган.
خَلاَق эса, инсоннинг ахлоқи билан касб этган фазилатларига айтилади. Аллоҳ буюради: مَا لَهُ فِي اْلآخِرَةِ مِنْ خَلاَقٍ Охиратда эса унинг ҳеч қандай насибаси бўлмайди (2/Бақара 102). Шу жиҳатдан فُلاَنٌ خَليِقٌ بِكَذاَ дейилади, бу кишининг ўша хулқ билан ажралмас ҳолда яратилганини англатади. Бу эса مَجْبوُلٌ عَلَى كَذَا шу хулқ узра яратилган ёки яратилишдан бу ишга мойил/мослашган маъносини англатади. Эскирган, йиртилган кийим учун خَلَقَ الثَّوْبَ وَأخْلَقَ، وَثَوْبٌ خَلَقٌ وَمُخْلَقٌ وَأَخْلاَقٌ сўзлари ишлатилади, бу эскирган, чириган арқон учун حَبْلٌ أرْمَامٌ وَأرْمَاتٌ дейилиши кабидир. Кийимнинг юмшоқлигидан ёпинчиқ маъноси ҳам назарда тутилган. Шу жиҳатдан جَبَلٌ أخْلَقُ ёпиқ тоғ, صَخْرَةٌ خَلْقَاءُ ёпиқ қоя дейилган. خَلَقْتُ الثَّوْبَ ибораси эса, кийимни юмшатиш маъносига келади. اِخْلَوْلَقَ السَّحَابُ булут юмшади таъбири ҳам шундандир ёки у шу хулқларга эга сўзидан олингандир.
خَلوُق эса, бир навли хушбўй атирдир.