خ ل ف

خَلْف сўзи, «олд, илгари» маъносидаги قُدَّام сўзининг зиддидир. Аллоҳ буюради: يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ У бандаларининг қилганларини ҳам, қиладиганларини ҳам билади (2/Бақара 255); لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ Инсонни олдидан ва орқасидан кузатиб юрувчи (фаришталар) бордир (13/Раъд 11); فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً Бугун сендан кейин келгувчиларга ибрат бўлсин деб жонсиз баданингни бузилишдан сақлаб қоламиз (10/Юнус 92). خَلَفَ феъли эса تَقَدَّمَ [олдинга ўтди] ва سَلَفَ [олдин келди] феълининг зиддидир.
مُتَأخِّر орқада қолувчи бўлиб, ўрнининг камчилиги сабабли خَلْف деб аталади. Шунинг учун اَلْخَلْفُ الرَّدِيءُ [ортда қолган, қийматсиз]. Аллоҳ буюради: فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ Уларнинг ортидан ўринларига бошқа бир авлод ўтди (7/Аъроф 169). Шунинг учун: سَكَتَ ألْفًا وَنَطَقَ خَلْفًا Минг марта сукут сақлади ва ярамас гапирди (кўп сукут сақлади, лекин гапирганда бор ишни бузиб қўйди) дейилади, яъни сўзнинг қийматсизини айтди. Инсоннинг орқасидан овоз билан чиқадиган елга ҳам خُلْفَة дейилади. Сўзи бузилган ёки асли бузуқ бўлган киши учун ҳам шундай дейилади.
تَخَلَّفَ فُلاَنٌ فُلاَناً ибораси, бировдан кейин келишни ва унинг ўрнига ўтишни ҳам англатади. Бунинг масдари касра билан айтиладиган خِلاَفة сўзидир. «Ҳо» ҳарфининг фатҳа билан ўқилиши эса бузилишни англатади. Шунинг учун خَلَفَ خَلاَفَة فَهُوَ خَالِف ҳам тубан ва қийматсиз кимса деганидир. Кейин келганнинг қийматсизи деб аталади. (19/Марям 59). деганидир. Шоир шундай дейди: 148. (43/Зухруф 60). (6/Анъом 165); (11/Ҳуд 57). (7/Аъроф 69). Аллоҳ буюради: (11/Ҳуд 118); (51/Зориёт 8); (16/Наҳл 13). (10/Юнус 93) феъллари каби. Баъзилар эса: «Улар Аллоҳ таоло нозил қилмаган бир қатор нарсаларни китобга аралаштирдилар» дейишган. Аллоҳ таолонинг: