لَنَا | لَهَا | لَهُ | لَهُم | لَهُمَا | لَهُنَّ | لَهُوَ | ل۪ي
Лано | Лаҳо | Лаҳу | Лаҳум | Лаҳумо | Лаҳунна | Лаҳува | Лий
Эдот (юклама) бўлган лом ҳарфлари кўп хил шаклда ишлатилади. Уларни кўриб чиқайлик:
Биринчиси: Жар қилувчи лом ҳарфи. Бу ҳам бир неча турдадир: Бири, феълни ўтимли қилиш учун ишлатилади. Уни ташлаб қолдириш (ҳазф) жоиз эмас. Мисол: فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ Иккиси ҳам шу тарзда Аллоҳга таслим бўлганларида, Иброҳим ўғлини пешонаси устига ётқизди (37/Соффат 103).
Бошқаси ҳам феълни ўтимли қилиш учун ишлатилади, лекин баъзан ташлаб қолдирилиши мумкин. Ҳар бирига биттадан мисол келтирайлик: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ Аллоҳ сизларга билмаган нарсаларингизни баён қилишни хоҳлайди (4/Нисо 26); فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ Аллоҳ кимни ҳидоятга эриштиришни хоҳласа, унинг кўнглини Исломга очиб қўяди. Кимни адаштиришни хоҳласа, худди осмонга кўтарилиб кетаётгандек, унинг кўксини тор ва сиқилган қилиб қўяди (6/Анъом 125), кўриниб турганидек, бирида бу лом ҳарфи очиқ кўрсатилган, бошқасида эса ташлаб қолдирилган.
Иккинчиси: Эгалик, куч, ҳақ қилиш, ҳақига эга бўлиш каби маъноларни ифода қилувчи лом ҳарфи. Бу ерда биз ишлатган ҳокимлик, эга бўлиш — айнан эгаликнинг ўзи эмас. Балки бир қатор манфаатларга ёки баъзи тасарруфларга эга бўлиш ҳам шунинг ичига киради.
Айнан эгалик учун мисол қуйидаги оятлардир: وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَ اْلأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا …. Осмонлару Ер ва улар орасидаги барча борлиқнинг ҳукмронлиги Аллоҳникидир (5/Моида 18); وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَ اْلأَرْضِ Осмонлар ва Ернинг қўшинлари Аллоҳникидир (48/Фатҳ 7).
Тасарруф ҳаққи маъносидаги эгалик эса, сен билан бирга бир тахтани ушлаб турган кишига: лар кабидир. Бунинг маъноси эса: бу нарса жуда қимматли бўлгани учун, унга эга бўлиш Аллоҳдан бошқанинг ҳаққи эмас. Баъзилар эса: бундан мақсад, уни борлиққа келтирган Аллоҳ эканлигига ишора қилишдир, яъни: уни ибтидодан тенгсиз тарзда яратган Удир. Чунки борлиқлар икки турдадир: Бир тури — табиий бир сабаб билан ёки инсонларнинг ҳунарлари ила ихтиро қилинганлардир. Бошқа бир тури эса — фазо, осмон ва шу кабилар сингари тенгсиз тарзда ихтиро қилинганлардир. Айтилишича, бу иккинчи тур янада қимматлироқ ва янада устунроқдир. билан боғлиқ ! (83/Мутоффифун 1). Бу ҳам биринчисига ўхшайди. Фақат биринчиси, энди инсоннинг ихтиёрида бўлган ва қатъий барқарорлик касб этган нарсалар учун ишлатилса, бу ердаги эса, ҳали воқеъ бўлмаган, фақат ҳақ қилинганлиги жиҳатидан қўлга киритилган ҳукмидаги нарсалар учун ишлатилади. (13/Раъд 25); (24/Нур 11) каби оятларда учрайдиган . Лекин, бу фикр унчалик пухта эмас. ҳарфи билан, бу ваҳийнинг осонлаштириш маъносида эканлигига эътибор қаратилган. (4/Нисо 105), яъни, хоинлар учун одамлар билан душман бўлма. Бунинг маъноси, худди қуйидаги оятнинг маъноси кабидир: (4/Нисо 107). Бу ердаги ҳарфи, каби эмас. Чунки бу ердаги лом, мафъулнинг бошида келган. Маъноси эса: , деганидир. : (9/Тавба 108); (12/Юсуф 8); (59/Ҳашр 13). . Бу ё, исм жумланинг охирида келганда исмнинг бошида ўрин олади. (3/Оли Имрон 13). . (43/Зухруф 35). : (22/Ҳаж 13). Бу , ўтган замон феълнинг бошида ҳам келади. Мисол: (12/Юсуф 111). феълидаги эса, қасам учун келган дир. (4/Нисо 46). Бу . : чақирилаётган кишининг бошида келадиган . Бунинг ҳаракати , каби. ўзи учун чақирилаётганнинг бошида келадиган . Бунинг ҳаракати эса, , каби. : . бошда келганда ҳаракати (43/Зухруф 77).
Биринчиси: Жар қилувчи лом ҳарфи. Бу ҳам бир неча турдадир: Бири, феълни ўтимли қилиш учун ишлатилади. Уни ташлаб қолдириш (ҳазф) жоиз эмас. Мисол: فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ Иккиси ҳам шу тарзда Аллоҳга таслим бўлганларида, Иброҳим ўғлини пешонаси устига ётқизди (37/Соффат 103).
Бошқаси ҳам феълни ўтимли қилиш учун ишлатилади, лекин баъзан ташлаб қолдирилиши мумкин. Ҳар бирига биттадан мисол келтирайлик: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ Аллоҳ сизларга билмаган нарсаларингизни баён қилишни хоҳлайди (4/Нисо 26); فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ Аллоҳ кимни ҳидоятга эриштиришни хоҳласа, унинг кўнглини Исломга очиб қўяди. Кимни адаштиришни хоҳласа, худди осмонга кўтарилиб кетаётгандек, унинг кўксини тор ва сиқилган қилиб қўяди (6/Анъом 125), кўриниб турганидек, бирида бу лом ҳарфи очиқ кўрсатилган, бошқасида эса ташлаб қолдирилган.
Иккинчиси: Эгалик, куч, ҳақ қилиш, ҳақига эга бўлиш каби маъноларни ифода қилувчи лом ҳарфи. Бу ерда биз ишлатган ҳокимлик, эга бўлиш — айнан эгаликнинг ўзи эмас. Балки бир қатор манфаатларга ёки баъзи тасарруфларга эга бўлиш ҳам шунинг ичига киради.
Айнан эгалик учун мисол қуйидаги оятлардир: وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَ اْلأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا …. Осмонлару Ер ва улар орасидаги барча борлиқнинг ҳукмронлиги Аллоҳникидир (5/Моида 18); وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَ اْلأَرْضِ Осмонлар ва Ернинг қўшинлари Аллоҳникидир (48/Фатҳ 7).
Тасарруф ҳаққи маъносидаги эгалик эса, сен билан бирга бир тахтани ушлаб турган кишига: лар кабидир. Бунинг маъноси эса: бу нарса жуда қимматли бўлгани учун, унга эга бўлиш Аллоҳдан бошқанинг ҳаққи эмас. Баъзилар эса: бундан мақсад, уни борлиққа келтирган Аллоҳ эканлигига ишора қилишдир, яъни: уни ибтидодан тенгсиз тарзда яратган Удир. Чунки борлиқлар икки турдадир: Бир тури — табиий бир сабаб билан ёки инсонларнинг ҳунарлари ила ихтиро қилинганлардир. Бошқа бир тури эса — фазо, осмон ва шу кабилар сингари тенгсиз тарзда ихтиро қилинганлардир. Айтилишича, бу иккинчи тур янада қимматлироқ ва янада устунроқдир. билан боғлиқ ! (83/Мутоффифун 1). Бу ҳам биринчисига ўхшайди. Фақат биринчиси, энди инсоннинг ихтиёрида бўлган ва қатъий барқарорлик касб этган нарсалар учун ишлатилса, бу ердаги эса, ҳали воқеъ бўлмаган, фақат ҳақ қилинганлиги жиҳатидан қўлга киритилган ҳукмидаги нарсалар учун ишлатилади. (13/Раъд 25); (24/Нур 11) каби оятларда учрайдиган . Лекин, бу фикр унчалик пухта эмас. ҳарфи билан, бу ваҳийнинг осонлаштириш маъносида эканлигига эътибор қаратилган. (4/Нисо 105), яъни, хоинлар учун одамлар билан душман бўлма. Бунинг маъноси, худди қуйидаги оятнинг маъноси кабидир: (4/Нисо 107). Бу ердаги ҳарфи, каби эмас. Чунки бу ердаги лом, мафъулнинг бошида келган. Маъноси эса: , деганидир. : (9/Тавба 108); (12/Юсуф 8); (59/Ҳашр 13). . Бу ё, исм жумланинг охирида келганда исмнинг бошида ўрин олади. (3/Оли Имрон 13). . (43/Зухруф 35). : (22/Ҳаж 13). Бу , ўтган замон феълнинг бошида ҳам келади. Мисол: (12/Юсуф 111). феълидаги эса, қасам учун келган дир. (4/Нисо 46). Бу . : чақирилаётган кишининг бошида келадиган . Бунинг ҳаракати , каби. ўзи учун чақирилаётганнинг бошида келадиган . Бунинг ҳаракати эса, , каби. : . бошда келганда ҳаракати (43/Зухруф 77).

