ح ر ف
Ҳ-р-ф
حَرْفُ الشَّيْءِ : Бир нарсанинг ҳарфи — унинг чети/учи деганидир. Кўплиги — أحْرُف ва حُرُوف дир. Қиличнинг чети, кеманинг чети ва тоғнинг чети дейилади. حُرُوفُ اْلهَِجَاء ҳижо ҳарфлари — калиманинг учлари (бўлаклари)дир. Наҳвда Авомил ҳарфлари: калималарни бир-бирига боғлайдиган боғловчилардир. نَاقَةٌ حَرْفٌ ибораси озғин (кучсиз) урғочи туя деганидир. Бу, тоғнинг четига ёки инчкалигида калиманинг ҳарфларидан бирига ўхшатилган.
Аллоҳ буюради: وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ Одамлар орасида Аллоҳга бир томонлама ибодат қиладиган кимсалар ҳам бор (22/Ҳаж 11); бу ифода ўзидан кейин келгани билан изоҳланган бўлиши мумкин: فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اِطْمَأنَّ بِهِ وَإِنْ أصَابَتْهُ فِتْنَةٌ اِنْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ Борди-ю унга бирор яхшилик етса, у сабабли кўнгли хотиржам бўлади. Аммо имтиҳон учун бирор балога дуч келса, юз ўгириб кетади (22/Ҳаж 11); шу маънода: مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ Улар икки тараф орасида сарсону саргардондирлар (4/Нисо 143) ояти бор.
انِْحَرَفَ عَنْ كَذَا، تَحَرَّفَ ва اِحْتَرَفَ феъллари ҳам шу маънога яқиндир. اِحْتِرَاف эса даромад учун бирор касб эгаллашга интилишдир. حِرْفَة эса касб бўлиб, кишидан ажралмайдиган ҳолатидир. قِعْدَة ва جِلْسَة феъллари каби.
مُحَارِف : мол-мулк тарк этган маҳрум, камбағал кишидир. Бирор нарсани таҳриф қилиш — уни эгиб-буришдир. Қаламнинг таҳрифи, сўзнинг таҳрифи каби. Бу — сўзни икки маънога келадиган тарзда баён қилишдир.
Аллоҳ буюради: يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ Калималарни ўз ўрнидан ўзгартириб (4/Нисо 46); يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ Калималарнинг бир қисмини жойларидан ўзгартириб (5/Моида 41); ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ Сўнгра уни фаҳмлаб олганларидан кейин ҳам, билиб туриб, атайин ўзгартирар эдилар (2/Бақара 75).
حِرْف эса ичида иссиқлик ва аччиқлик бўлган нарсадир. Бу гўё ширинлик ва иссиқликдан оққан каби маънога ишора қилади. طَعَامٌ حِرِّيفٌ (ҳам иссиқ, ҳам аччиқ таом) иборасининг маъноси ҳам шундандир. Пайғамбардан ривоят қилинади: نَزَلَ اْلقُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أحْرُفٍ Қуръон етти ҳарф узра нозил қилинган. Бу мавзу Қуръоннинг фойдаларига эътибор қаратилган рисолада батафсил кўриб чиқилган.
Аллоҳ буюради: وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ Одамлар орасида Аллоҳга бир томонлама ибодат қиладиган кимсалар ҳам бор (22/Ҳаж 11); бу ифода ўзидан кейин келгани билан изоҳланган бўлиши мумкин: فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اِطْمَأنَّ بِهِ وَإِنْ أصَابَتْهُ فِتْنَةٌ اِنْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ Борди-ю унга бирор яхшилик етса, у сабабли кўнгли хотиржам бўлади. Аммо имтиҳон учун бирор балога дуч келса, юз ўгириб кетади (22/Ҳаж 11); шу маънода: مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ Улар икки тараф орасида сарсону саргардондирлар (4/Нисо 143) ояти бор.
انِْحَرَفَ عَنْ كَذَا، تَحَرَّفَ ва اِحْتَرَفَ феъллари ҳам шу маънога яқиндир. اِحْتِرَاف эса даромад учун бирор касб эгаллашга интилишдир. حِرْفَة эса касб бўлиб, кишидан ажралмайдиган ҳолатидир. قِعْدَة ва جِلْسَة феъллари каби.
مُحَارِف : мол-мулк тарк этган маҳрум, камбағал кишидир. Бирор нарсани таҳриф қилиш — уни эгиб-буришдир. Қаламнинг таҳрифи, сўзнинг таҳрифи каби. Бу — сўзни икки маънога келадиган тарзда баён қилишдир.
Аллоҳ буюради: يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ Калималарни ўз ўрнидан ўзгартириб (4/Нисо 46); يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ Калималарнинг бир қисмини жойларидан ўзгартириб (5/Моида 41); ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ Сўнгра уни фаҳмлаб олганларидан кейин ҳам, билиб туриб, атайин ўзгартирар эдилар (2/Бақара 75).
حِرْف эса ичида иссиқлик ва аччиқлик бўлган нарсадир. Бу гўё ширинлик ва иссиқликдан оққан каби маънога ишора қилади. طَعَامٌ حِرِّيفٌ (ҳам иссиқ, ҳам аччиқ таом) иборасининг маъноси ҳам шундандир. Пайғамбардан ривоят қилинади: نَزَلَ اْلقُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أحْرُفٍ Қуръон етти ҳарф узра нозил қилинган. Бу мавзу Қуръоннинг фойдаларига эътибор қаратилган рисолада батафсил кўриб чиқилган.