ح ل م
Ҳ-л-м
حِلْم : Нафс ва табиатни ғазаб ҳаяжонига қарши жиловлаб туришдир. Кўплиги — أحْلاَم. Аллоҳ буюради: أمْ تَأْمُرُهُمْ أحْلاَمُهُمْ بِهَذَا Уларнинг ақллари буни амр қиладими (52/Тур 32); дейилади: Бунинг маъноси — уларнинг ақлларидир. حِلْمُ ҳақиқатда ақл дегани эмас. У ақл сабабларидан бири бўлгани учун шундай таъвил қилинади. Феъл сифатида قَدْ حَلُمَ ва حَلَّمَهُ الْعَقْلُ ва تَحَلَّمَ каби шакллари бор.
أحْلَمَتِ المَرْأةُ : Аёлнинг юмшоқ табиатли бир неча бола туғишидир. Аллоҳ буюради: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ أوَّاهٌ مُنِيبٌ Иброҳим, ҳақиқатан, кечиримли, юмшоқ кўнгилли ва ўзини Аллоҳга бағишлаган бир инсон эди (11/Ҳуд 75); فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ Биз унга юмшоқ табиатли бир ўғил боланинг хушхабарини бердик (37/Соффат 101); яъни: Ундаги юмшоқлик бир куч даражасига етган.
Аллоҳ таолонинг: وَإِذَا بَلَغَ اْلأطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ Болаларингиз балоғат ёшига кирганда (24/Нур 59) оятида келган ҳулум эса, балоғат ёши деганидир. حُلْم сўзининг шу ном билан аталишига сабаб — унинг соҳиби ҳилмла муомала қилинишга кўпроқ лойиқ бўлганидир. حَلَمَ فِي نَوْمِهِ يَحْلُمُ حُلْمًا وَحُلَمًا уйқуда кўриладиган нарсалар учун ишлатилади.
حُلُمًا ҳам رُبُع кабидир, деб ҳам айтилган. تَحَلَّم ва اِحْتَلَم ва حَلَمْتُ بِهِِ فِي نَوْمِي : Тушимда кўрдим, деганидир. Аллоҳ буюради: قَالُوا أضْغَاثُ أحْلاَمٍ Дедилар: «Бу кўрганларингиз бир қатор чалкаш, бир-биридан узуқ тушлардир» (12/Юсуф 44).
حَلَمَة эса, катта канадир. Бу номни олишига сабаб қилиб, унинг жуда сокин бўлгани учун юмшоқ табиатли кишининг ҳаракат тарзига ўхшаши кўрсатилган. Эмчакнинг ҳаламаси эса, шакл жиҳатидан бу учнинг канага ўхшатилганидандир. Шоир ҳам эмчак учини канага ўхшатган:
125- كَأنَّ قُرَادَيْ زُورِهِ طَبَعْتُهُمَا
بِطِينٍ مِنَ اْلجَوْلاَنِ كُتَّابٌ أعْجَمِيٌّ
125- Кўксининг икки канасини гўё кирлатибман
Чангдан бир лой билан ажнабий бир котиб каби.
حَلِمَ الْجِلْدُ : Терига қурт тушди. حَلَّمْتُ الْبَعِيرَ : Туянинг канасини олиб ташладим. حَلَّمْتُ فُلاَناً — бировни тинчланиши ва назорат қилиниши учун бошқаришдир. Худди канасини олиб ташлаш билан туяни тинчлантириш каби.
أحْلَمَتِ المَرْأةُ : Аёлнинг юмшоқ табиатли бир неча бола туғишидир. Аллоҳ буюради: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ أوَّاهٌ مُنِيبٌ Иброҳим, ҳақиқатан, кечиримли, юмшоқ кўнгилли ва ўзини Аллоҳга бағишлаган бир инсон эди (11/Ҳуд 75); فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ Биз унга юмшоқ табиатли бир ўғил боланинг хушхабарини бердик (37/Соффат 101); яъни: Ундаги юмшоқлик бир куч даражасига етган.
Аллоҳ таолонинг: وَإِذَا بَلَغَ اْلأطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ Болаларингиз балоғат ёшига кирганда (24/Нур 59) оятида келган ҳулум эса, балоғат ёши деганидир. حُلْم сўзининг шу ном билан аталишига сабаб — унинг соҳиби ҳилмла муомала қилинишга кўпроқ лойиқ бўлганидир. حَلَمَ فِي نَوْمِهِ يَحْلُمُ حُلْمًا وَحُلَمًا уйқуда кўриладиган нарсалар учун ишлатилади.
حُلُمًا ҳам رُبُع кабидир, деб ҳам айтилган. تَحَلَّم ва اِحْتَلَم ва حَلَمْتُ بِهِِ فِي نَوْمِي : Тушимда кўрдим, деганидир. Аллоҳ буюради: قَالُوا أضْغَاثُ أحْلاَمٍ Дедилар: «Бу кўрганларингиз бир қатор чалкаш, бир-биридан узуқ тушлардир» (12/Юсуф 44).
حَلَمَة эса, катта канадир. Бу номни олишига сабаб қилиб, унинг жуда сокин бўлгани учун юмшоқ табиатли кишининг ҳаракат тарзига ўхшаши кўрсатилган. Эмчакнинг ҳаламаси эса, шакл жиҳатидан бу учнинг канага ўхшатилганидандир. Шоир ҳам эмчак учини канага ўхшатган:
125- كَأنَّ قُرَادَيْ زُورِهِ طَبَعْتُهُمَا
بِطِينٍ مِنَ اْلجَوْلاَنِ كُتَّابٌ أعْجَمِيٌّ
125- Кўксининг икки канасини гўё кирлатибман
Чангдан бир лой билан ажнабий бир котиб каби.
حَلِمَ الْجِلْدُ : Терига қурт тушди. حَلَّمْتُ الْبَعِيرَ : Туянинг канасини олиб ташладим. حَلَّمْتُ فُلاَناً — бировни тинчланиши ва назорат қилиниши учун бошқаришдир. Худди канасини олиб ташлаш билан туяни тинчлантириш каби.