ТАВБА СУРАСИ

Тавба сураси 129 оятдан иборат бўлиб, Мадинада нозил бўлган. Сура номининг маъноси “тавба” бўлиб, гуноҳкор бандалар учун тавбанинг қабул қилиниши тўғрисидаги оят мавжуд бўлганлигидан шу ном берилган. Тавба сураси Қуръони Каримда “Бисмиллоҳ” айтилмай ўқиладиган ёлғиз сурадир.

بَرَٓاءَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَرَسُولِه۪ٓ اِلَى الَّذ۪ينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِك۪ينَۜ (١)

1. Эй мўминлар, бу Аллоҳ ва Унинг элчиси томонидан уришмаслик учун сизлар билан аҳднома қилган мушрик кимсаларга ора очиқлиги ҳақидаги эълондир.

Изоҳ: Ушбу оятда мушриклар сулҳ учун тузган аҳдномаларини бузгандан кейин Аллоҳ таоло мусулмонлар ҳам бундан огоҳ бўлиб, аҳднома бекор этилганини билиб қўйсинлар, деб огоҳлантирилмоқда.

فَس۪يحُوا فِي الْاَرْضِ اَرْبَعَةَ اَشْهُرٍ وَاعْلَمُٓوا اَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللّٰهِۙ وَاَنَّ اللّٰهَ مُخْزِي الْكَافِر۪ينَ (٢)

2. Эй мушриклар, уруш ҳаром қилинган тўрт ой ичида Ер юзида сайр қилиб юраверинглар. Шунингдек, сизлар Аллоҳни ожиз қилувчи эмаслигингизни билиб қўйинглар. Аллоҳ, албатта, кофирларни хору зор қилувчидир.

Изоҳ: Оятдаги тўрт ой бу уруш ҳаром қилинган ойлардир. Мушриклар учун тўрт ой муҳлат берилган, яъни улар муддатдан сўнг ё иймонга келадилар ёки бўлмаса уларга қарши уруш очилади.

وَاَذَانٌ مِنَ اللّٰهِ وَرَسُولِه۪ٓ اِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْاَكْبَرِ اَنَّ اللّٰهَ بَر۪ٓيءٌ مِنَ الْمُشْرِك۪ينَۙ وَرَسُولُهُۜ فَاِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْۚ وَاِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُٓوا اَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللّٰهِۜ وَبَشِّرِ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا بِعَذَابٍ اَل۪يمٍۙ (٣)

3. Ҳамда бу одамларга Аллоҳ ва Унинг Расули томонидан “Ҳажжул Акбар” бўлган Қурбон ҳайити кунидаги билдиргисидир. Албатта, Аллоҳ ва Расулининг мушриклар билан ораси очиқдир. Борди-ю тавба қилсангиз, у ўзингиз учун яхши ишдир. Агар иймондан юз ўгирсангиз, у ҳолда Аллоҳни ожиз қилувчи эмаслигингизни билиб қўйинглар. Эй Расулим, куфр келтирган кимсаларга аламли азоб ҳақида “хушхабар” беринг.

اِلَّا الَّذ۪ينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِك۪ينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْـًٔا وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَلَيْكُمْ اَحَدًا فَاَتِمُّٓوا اِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ اِلٰى مُدَّتِهِمْۜ اِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ الْمُتَّق۪ينَ (٤)

4. Лекин мушриклар ичидан сизлар аҳдлашганингиздан кейин ҳеч нарсани бузмаган бўлсалар ва сизларнинг зиддингизга ҳеч кимга ёрдам бермаганларнинг аҳдларини белгиланган муддатларигача тўлиқ етказинглар. Албатта, Аллоҳ тақводор кимсаларни яхши кўради.

فَاِذَا انْسَلَخَ الْاَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِك۪ينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍۚ فَاِنْ تَابُوا وَاَقَامُوا الصَّلٰوةَ وَاٰتَوُا الزَّكٰوةَ فَخَلُّوا سَب۪يلَهُمْۜ اِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَح۪يمٌ (٥)

5. Уруш ҳаром қилинган ойлар чиққач эса мушрикларни учратган жойларингизда ўлдиринглар. Уларни асир тутиб олинглар ва қамал қилинглар. Ҳамда уларни барча кузатув жойларида пойлаб ўтиринглар. Агарда тавба қилсалар, намозни мукаммал адо этиб, закот берсалар унда уларни йўлларига холи қўйинглар. Чунки албатта, Аллоҳ гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотдир.

Изоҳ: Мушрикларни ўлдиришга бўлган буйруқ асосан ўша пайтдаги мусулмонларга тааллуқлидир. Шунингдек, оятда мушриклар билан уруш ҳолатида бўлган мусулмонларнинг Макка мушрикларига қарши курашга ундалгандир.

وَاِنْ اَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِك۪ينَ اسْتَجَارَكَ فَاَجِرْهُ حَتّٰى يَسْمَعَ كَلَامَ اللّٰهِ ثُمَّ اَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُۜ ذٰلِكَ بِاَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ۟ (٦)

6. Эй Расулим, агар мушриклардан бирортаси сиздан омонлик сўраса, уни ҳимоянгизга олинг. Токи улар Аллоҳнинг каломини эшитсинлар, балки, ибрат олсалар. Ундан кейин уни тинч жойига етказиб қўйинг. Мана бу уларнинг ҳақиқатни билмайдиган қавм эканликларидир.

كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِك۪ينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَعِنْدَ رَسُولِه۪ٓ اِلَّا الَّذ۪ينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِۚ فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَق۪يمُوا لَهُمْۜ اِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ الْمُتَّق۪ينَ (٧)

7. Ахир қандай қилиб Аллоҳ наздида ва Унинг Расули ҳузурида мушриклар учун аҳду паймон бўлади?! Лекин Масжид ул-Ҳаром олдида сизлар билан аҳдлашган кимсалар агар сизларга нисбатан сўзларида турсалар, унда сизлар ҳам улар учун аҳдингизда тўғри туринглар. Албатта, Аллоҳ тақводор кимсаларни яхши кўради.

كَيْفَ وَاِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا ف۪يكُمْ اِلًّا وَلَا ذِمَّةًۜ يُرْضُونَكُمْ بِاَفْوَاهِهِمْ وَتَأْبٰى قُلُوبُهُمْۚ وَاَكْثَرُهُمْ فَاسِقُونَۚ (٨)

8. Дарвоқе, қандай қилиб аҳд бўлсинки, агар улар сизнинг устингизга ғалаба қилсалар, на яқинлик жиҳатдан ва на мажбурият жиҳатдан сизларга риоя қиладилар. Улар фақат сизларни оғизлари билан рози қиладилар-у, лекин кўнгиллари хуш кўрмайди. Уларнинг кўпчилиги фосиқ кимсалардир.

اِشْتَرَوْا بِاٰيَاتِ اللّٰهِ ثَمَنًا قَل۪يلًا فَصَدُّوا عَنْ سَب۪يلِه۪ۜ اِنَّهُمْ سَٓاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩)

9. Улар Аллоҳнинг оятларини озгина баҳога сотиб, Унинг ҳақ йўлидан одамларни тўсадилар. Дарҳақиқат, уларнинг қилаётган амаллари нақадар ёмон бўлган ишдир.

لَا يَرْقُبُونَ ف۪ي مُؤْمِنٍ اِلًّا وَلَا ذِمَّةًۜ وَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ (١٠)

10. Улар бирон мўмин киши хусусида на аҳдга ва на шартга риоя қиладилар. Ана ўшалар ҳаддан ошган кимсалардир.

فَاِنْ تَابُوا وَاَقَامُوا الصَّلٰوةَ وَاٰتَوُا الزَّكٰوةَ فَاِخْوَانُكُمْ فِي الدّ۪ينِۜ وَنُفَصِّلُ الْاٰيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١١)

11. Агар тавба қилиб иймонга келсалар, намозни тўлиқ адо қилсалар ва закот берсалар, у ҳолда улар сизларнинг диндаги биродарларингиздир. Биз ҳақни биладиган қавм учун оятларни батафсил баён қилиб берамиз.

وَاِنْ نَكَثُٓوا اَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا ف۪ي د۪ينِكُمْ فَقَاتِلُٓوا اَئِمَّةَ الْكُفْرِۙ اِنَّهُمْ لَٓا اَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ (١٢)

12. Агар аҳдлашганларидан кейин ҳам қасамларини бузсалар ва сизларнинг динингизга таъна тошини отсалар, у ҳолда бу қилмишларидан воз кечишлари учун куфр етакчиларига қарши жанг қилинглар. Зеро, улар учун қасамларда вафо йўқдир. Шояд, шундан ибрат олиб ёмонликлардан тийилсалар.

اَلَا تُقَاتِلُونَ قَوْمًا نَكَثُٓوا اَيْمَانَهُمْ وَهَمُّوا بِاِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَؤُ۫كُمْ اَوَّلَ مَرَّةٍۜ اَتَخْشَوْنَهُمْۚ فَاللّٰهُ اَحَقُّ اَنْ تَخْشَوْهُ اِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِن۪ينَ (١٣)

13. Эй мўминлар, аҳдларини бузган, пайғамбарни юртидан чиқариб юборишга қасд қилган ва сизларга қарши биринчи бўлиб уруш бошлаган қавм билан жанг қилмайсизларми?! Ёки улардан қўрқасизларми?! Агар чинакам мўмин бўлсангиз, қўрқишингизга ҳақли бўлган Зот, фақат Аллоҳдир!

قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِاَيْد۪يكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِن۪ينَۙ (١٤)

14. Улар билан жанг қилинглар, шунда Аллоҳ сизларнинг қўлларингиз билан уларни азоблайди. Ҳамда уларни шарманда қилади, сизларни уларнинг устидан сизларга нусрат ато этиб, иймон келтирган қавмнинг дилларига шифо беради.

وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْۜ وَيَتُوبُ اللّٰهُ عَلٰى مَنْ يَشَٓاءُۜ وَاللّٰهُ عَل۪يمٌ حَك۪يمٌ (١٥)

15. Шунингдек, кофирлардан азият чеккан қалбларининг аламларини кетказади. Албатта, Аллоҳ ҳамма нарсани билиб турувчи – Аълим ва ҳикмат эгаси – Ҳаким Зотдир.

اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذ۪ينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلَا رَسُولِه۪ وَلَا الْمُؤْمِن۪ينَ وَل۪يجَةًۜ وَاللّٰهُ خَب۪يرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ۟ (١٦)

16. Эй мўминлар, Аллоҳ сизларнинг орангиздан ҳақ йўлида жиҳод қилган кимсаларни ҳамда Аллоҳдан, Расулидан ва мўминлардан бошқасини дўст тутмаган ва садоқатда бардавом бўлган кишиларни имтиҳон қилиб, билмай туриб, ўз ҳолингизга ташлаб қўйиласизлар деб ҳисоблайсизми? Аллоҳ барча қилаётган ишларингиздан хабардор Зотдир.

مَا كَانَ لِلْمُشْرِك۪ينَ اَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللّٰهِ شَاهِد۪ينَ عَلٰٓى اَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِۜ اُو۬لٰٓئِكَ حَبِطَتْ اَعْمَالُهُمْۚ وَفِي النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ (١٧)

17. Аллоҳга ширк келтирганлар ўзларининг куфр йўлида эканликларига гувоҳ бўлиб турган ҳолларида Аллоҳнинг масжидларини обод қилишлари мумкин эмасдир. Ана уларнинг бу йўлда қилган барча амаллари беҳуда кетган ҳисобланади. Ҳамда улар дўзахда мангу қоладилар.

Изоҳ: Оятда мушриклар Каъба атрофига ўзлари ясаган хилма-хил бутларини қўйиб олишиб, ҳар сафар Каъбани тавоф этганларидан кейин ҳалиги бутларга сажда қилар эканлар, уларнинг қилган ибодат-тавофлари бехудалиги айтилади.

اِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللّٰهِ مَنْ اٰمَنَ بِاللّٰهِ وَالْيَوْمِ الْاٰخِرِ وَاَقَامَ الصَّلٰوةَ وَاٰتَى الزَّكٰوةَ وَلَمْ يَخْشَ اِلَّا اللّٰهَ فَعَسٰٓى اُو۬لٰٓئِكَ اَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَد۪ينَ (١٨)

18. Аллоҳнинг масжидларини, фақат Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган, намозни тўлиқ адо этган, закотни эгаларига берган ҳамда фақатгина ёлғиз Аллоҳдан қўрқадиган кишиларгина обод қила олади. Ажаб эмаски, ана ўшалар тўғри йўлни топувчи кимсалардан бўлсалар.

اَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَٓاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ اٰمَنَ بِاللّٰهِ وَالْيَوْمِ الْاٰخِرِ وَجَاهَدَ ف۪ي سَب۪يلِ اللّٰهِۜ لَا يَسْتَوُ۫نَ عِنْدَ اللّٰهِۜ وَاللّٰهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِم۪ينَۢ (١٩)

19. Каъбани зиёрат қилиш учун келган ҳожиларга сув тарқатиш ва Масжид ул-Ҳаромни обод қилиш ишларини бажараётган мушрикларни Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган, Аллоҳ йўлида жанг қилганлар билан тенг қилдингизми?! Аксинча, Аллоҳ наздида улар тенг эмасдирлар. Аллоҳ золимлар қавмини ҳидоятга бошламайди.

Изоҳ: Макка мушриклари ҳам ҳожиларга сув улашиш, Байтуллоҳдаги баъзи хизматларни қилиш орқали гўё Аллоҳга ибодат қиляпмиз деб, даъво қилганларида мазкур оят нозил бўлган.

اَلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا ف۪ي سَب۪يلِ اللّٰهِ بِاَمْوَالِهِمْ وَاَنْفُسِهِمْۙ اَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِۜ وَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْفَٓائِزُونَ (٢٠)

20. Аллоҳга иймон келтирган, Маккадан Мадинага кўчиб ўтган ва Аллоҳнинг розилиги йўлида моллари ва жонлари билан жанг қилган кимсаларнинг Аллоҳ наздидаги даражалари энг баланддир. Ана ўшалар ажрга сазовордирлар.

يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوَانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ ف۪يهَا نَع۪يمٌ مُق۪يمٌۙ (٢١)

21. Роббилари уларга Ўз тарафидан бўлган раҳмат, розилик ва улар учун ичида тайёрлаб қўйилган доимий неъматлар бўлган жаннатлар ҳақида хушхабар беради.

خَالِد۪ينَ ف۪يهَٓا اَبَدًاۜ اِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُٓ اَجْرٌ عَظ۪يمٌ (٢٢)

22. Улар у ерда абадий қоладилар. Албатта, Аллоҳнинг ҳузурида улкан ажр бордир.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا لَا تَتَّخِذُٓوا اٰبَٓاءَكُمْ وَاِخْوَانَكُمْ اَوْلِيَٓاءَ اِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْا۪يمَانِۜ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٣)

23. Эй иймон келтирганлар! Агар ота-онангиз ва ака-укаларингиз бўлса ҳам, куфрни иймондан устун кўрсалар, у ҳолда уларни дўст деб тутмангизлар. Сизлардан кимки шундай ҳолда ҳам уларни дўст тутса, демак, улар золим кимсалар қаторидадир.

قُلْ اِنْ كَانَ اٰبَٓاؤُ۬كُمْ وَاَبْنَٓاؤُ۬كُمْ وَاِخْوَانُكُمْ وَاَزْوَاجُكُمْ وَعَش۪يرَتُكُمْ وَاَمْوَالٌۨ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَٓا اَحَبَّ اِلَيْكُمْ مِنَ اللّٰهِ وَرَسُولِه۪ وَجِهَادٍ ف۪ي سَب۪يلِه۪ فَتَرَبَّصُوا حَتّٰى يَأْتِيَ اللّٰهُ بِاَمْرِه۪ۜ وَاللّٰهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِق۪ينَ۟ (٢٤)

24. Эй Расулим, мўминларга: “Агар ота-оналарингиз, фарзандларингиз, ака-укаларингиз, аёлларингиз, қавму қариндошларингиз, қўлга киритган молларингиз, касодга учрашидан қўрққан тижоратингиз ва ёқтирган масканларингиз сизга Аллоҳдан ва Унинг Расулидан ҳамда Унинг йўлида жиҳод қилишдан севимлироқ бўлса, у ҳолда Аллоҳ Ўз азоб амрини келтиргунча кутиб туринглар”, – деб айтинг. Аллоҳ фосиқ қавмни ҳидоят қилмайди.

Изоҳ: Оят Маккадан Мадинага ҳижрат қилишдан бош тортган мусулмонларга огоҳлантириш сифатида нозил бўлган. Чунки ўша пайтда Маккада қолиш гўёки Исломдан қайтиш, мусулмонлар сафини камайтириш, мушриклар сонини эса кўпайтириш деб ҳисобланган.

لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّٰهُ ف۪ي مَوَاطِنَ كَث۪يرَةٍۙ وَيَوْمَ حُنَيْنٍۙ اِذْ اَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْـًٔا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْاَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِر۪ينَۚ (٢٥)

25. Дарҳақиқат, Аллоҳ сизларга олдин ҳам кўп жойларда нусрат берди. Хусусан, Макка билан Тоиф ўртасидаги водийдаги Ҳунайн кунида ҳам. Ўшанда сизларни саноқ ва куч жиҳатдан кўп эканлигингиз ғурурлантириб қўйган эди, аммо у сизларни ҳеч нарсадан қутқариб беҳожат қила олмади. Сизларга кенг бўлган ер торлик қилиб қолди, кейин эса юз ўгирган ҳолингизда тарқалиб чекиндингиз.

Изоҳ: Ҳунайн Макка теварагидаги водий номидир.

ثُمَّ اَنْزَلَ اللّٰهُ سَك۪ينَتَهُ عَلٰى رَسُولِه۪ وَعَلَى الْمُؤْمِن۪ينَ وَاَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا وَعَذَّبَ الَّذ۪ينَ كَفَرُواۜ وَذٰلِكَ جَزَٓاءُ الْكَافِر۪ينَ (٢٦)

26. Кейин Аллоҳ пайғамбарига ва мўминларга Ўз томонидан хотиржамликни туширди. Шунингдек, сизлар уни кўрмаган, яъни фаришталардан бўлган лашкарларни нозил қилди. Ҳамда куфр келтирган кимсаларни йўқ қилиб азоблади. Мана бу кофирларнинг жазосидир.

Изоҳ: Жангда ғалабага эришишнинг сабаби лашкар саноғининг кўплиги эмас, балки Аллоҳнинг мадади эканлиги айтилади. Ҳунайн жангида мусулмонларнинг лашкари ўн икки минг бўлиб, кофирлар, фақат тўрт минг киши эдилар. Шунинг учун айрим мусулмонлар: “Шу бир ҳовуч одамдан енгиламизми?” – деб ғурурландилар ва ғалаба Аллоҳ томонидан бўлишини унутиб қўйдилар. Натижада, кофирлар улардан устун келиб, улар чекина бошладилар. Фақат Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам Аллоҳга илтижо қилиб дуо қилганларидан сўнггина мўминларга мадад иниб жангга қайтдилар ва Аллоҳнинг инояти билан кофирлар устидан ғолиб келадилар.

ثُمَّ يَتُوبُ اللّٰهُ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ عَلٰى مَنْ يَشَٓاءُۜ وَاللّٰهُ غَفُورٌ رَح۪يمٌ (٢٧)

27. Мана шу жангдан кейин Аллоҳ Ўзи хоҳлаган кимсасининг тавбасини қабул қилади. Ҳамда Аллоҳ гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотдир.

Изоҳ: Ҳунайнда мусулмонларга қарши жанг қилган Ҳавозин қабиласидан жуда кўп кишилар ўша жангдан кейин Аллоҳга тавба-тазарру қилиб, исломни қабул қилдилар.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُٓوا اِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هٰذَاۚ وَاِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْن۪يكُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِه۪ٓ اِنْ شَٓاءَۜ اِنَّ اللّٰهَ عَل۪يمٌ حَك۪يمٌ (٢٨)

28. Эй иймон келтирганлар, албатта, Аллоҳга ширк келтирганлар нопок кимсалардир, бас, энди улар бу йилларидан кейин Масжид ул-Ҳаромга яқинлашмасинлар. Агарда сизлар мушрикларнинг ҳаж мавсумида Маккага келтирадиган озиқ-овқатлар ва бошқа тижоратга оид нарсалар тўхтаб қолиши сабабли камбағалликдан қўрқсангизлар, Бас, агар Аллоҳ хоҳласа Ўз фазли билан тезда сизларни бой-бадавлат қилиб қўяди.

Изоҳ: Оятдаги нопоклик сўзи маъно жиҳатдан изоҳланадиган бўлса, мушрикларнинг қалбидаги ширк нажосат мисолидир. Чунки иймон ёлғиз Аллоҳ учун бўлиши керак. Агарда бу сўзга моддий жиҳатдан қаралса, мушриклар жисман ҳам аксар ҳолларда нопокдир. Мисол тариқасида, маст қилувчи ичимликларни ичиб юришлари, жунубликдан ғусл қилмай бетаҳорат юришлари ва Аллоҳ ҳаром қилган нарсаларни истеъмол қилишларини келтириш мумкин.

قَاتِلُوا الَّذ۪ينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْاٰخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللّٰهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَد۪ينُونَ د۪ينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذ۪ينَ اُو۫تُوا الْكِتَابَ حَتّٰى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ۟ (٢٩)

29. Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирмайдиган, Аллоҳ ва Расули ҳаром қилган нарсаларни ҳаром деб билмайдиган, ҳақ дин бўлмиш Исломни дин деб қабул қилмайдиган, китоб берилган яҳудий ва насронийлар токи бўйсунган ҳолларида ўз қўллари билан жизя бермагунларича, жанг қилинглар.

وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌۨ ابْنُ اللّٰهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَس۪يحُ ابْنُ اللّٰهِۜ ذٰلِكَ قَوْلُهُمْ بِاَفْوَاهِهِمْۚ يُضَاهِؤُ۫نَ قَوْلَ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُۜ قَاتَلَهُمُ اللّٰهُۘ اَنّٰى يُؤْفَكُونَ (٣٠)

30. Яҳудийлар: “Узайр пайғамбар Аллоҳнинг ўғлидир”, – дедилар. Насронийлар эса: “Исо Масиҳ Аллоҳнинг ўғли”, – дедилар. Бу уларнинг ҳеч қандай далилсиз оғизлари билан айтган гапларидир. Улар бу гапни бундан олдинги куфр келтирган кимсаларнинг сўзларига тақлид қилиб ўхшатмоқдалар. Аллоҳ уларни лаънатласин. Қай томонга ўгирилиб кетмоқдалар?!

اِتَّخَذُٓوا اَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ اَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَالْمَس۪يحَ ابْنَ مَرْيَمَۚ وَمَٓا اُمِرُٓوا اِلَّا لِيَعْبُدُٓوا اِلٰهًا وَاحِدًاۚ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَۜ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٣١)

31. Улар Аллоҳни қўйиб ўзларининг донишмандлари ва роҳибларини худолар қилиб олдилар. Марям ўғли Исо Масиҳни ҳам худо деб билдилар. Ваҳоланки, фақат ягона Илоҳга ибодат қилишга буюрилган эдилар. Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқдир, фақат ёлғиз Унинг Ўзи бордир. У Зот уларнинг шерик қилаётганларидан муназзаҳ ва покдир.

يُر۪يدُونَ اَنْ يُطْفِؤُ۫ا نُورَ اللّٰهِ بِاَفْوَاهِهِمْ وَيَأْبَى اللّٰهُ اِلَّٓا اَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ (٣٢)

32. Мушриклар Аллоҳнинг нури бўлган Исломни беҳуда гаплар айтиб, оғизлари билан сўндирмоқчи бўладилар. Аллоҳ эса, гарчи кофирлар хушламасалар ҳам, Ўз нурини батамом ҳар тарафга ёймасдан қўймайди.

هُوَ الَّذ۪ٓي اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰى وَد۪ينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدّ۪ينِ كُلِّه۪ۙ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ (٣٣)

33. У Зот гарчи мушриклар ёқтирмаса ҳам, Расули Муҳаммадни ҳидоят ва ҳақ дин билан, барча динлардан уни устун қилиш учун юборгандир.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُٓوا اِنَّ كَث۪يرًا مِنَ الْاَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ اَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَب۪يلِ اللّٰهِۜ وَالَّذ۪ينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا ف۪ي سَب۪يلِ اللّٰهِۙ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ اَل۪يمٍۙ (٣٤)

34. Эй иймон келтирганлар, шубҳасиз, ўша яҳудий ва насронийларнинг донишманд ва роҳибларидан аксарияти одамларнинг молларини ноҳақ йўл билан ейдилар. Ҳамда Аллоҳнинг йўлидан кишиларни тўсадилар. Эй Муҳаммад, олтин ва кумушларни йиғиб, уни Аллоҳ йўлида эҳсон қилмайдиган кимсаларга аламли азоб борлиги ҳақида хушхабар беринг.

Изоҳ: Оятда одамларнинг молларини талон-торож қиладиган яҳудий донишмандлари ва насроний роҳиблари билан биргаликда мусулмонларнинг орасидаги айрим бойликка муккасидан кетган ва тўплаган мол-дунёларининг закотини бермайдиган кимсалар ҳам ашаддий азобга дучор бўлишлари баён қилинган.

يَوْمَ يُحْمٰى عَلَيْهَا ف۪ي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوٰى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْۜ هٰذَا مَا كَنَزْتُمْ لِاَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ (٣٥)

35. Қиёмат кунида ўша жамғарган олтин ва кумушлари билан жаҳаннам ўтида қиздирилади. Ҳамда улар билан пешоналари, ёнлари ва орқаларига босилиб: “Мана бу ўзларингиз учун тўплаган нарсаларингиздир. Энди эса йиққан хазиналарингизнинг мазасини тотиб кўринглар”, – дейилади.

اِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّٰهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا ف۪ي كِتَابِ اللّٰهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ مِنْهَٓا اَرْبَعَةٌ حُرُمٌۜ ذٰلِكَ الدّ۪ينُ الْقَيِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا ف۪يهِنَّ اَنْفُسَكُمْ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِك۪ينَ كَٓافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَٓافَّةًۜ وَاعْلَمُٓوا اَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّق۪ينَ (٣٦)

36. Шубҳасиз, Аллоҳнинг наздида ойларнинг сони осмонлару Ерни яратган кунидаги Аллоҳнинг битигига кўра ўн икки ойдир. Улардан тўрттаси уруш ҳаром қилинган ойлардир. Мана бу ҳақ диндаги ҳукмдир. Шундай экан, бу ойларда нафсингизга зулм қилманглар. Улар бу тўрт ой ичида сизларга ёппасига уруш қилганларидек, сизлар ҳам мушрикларга ёппасига уруш қилинглар. Ҳамда билиб қўйинглар, шубҳасиз, Аллоҳ тақво қилувчилар билан биргадир.

Изоҳ: Уруш ҳаром қилинган ойлар тўртта бўлиб, улар тартибига кўра, Муҳаррам, Ражаб, Зулқаъда ва Зулҳижжа ойларидир. Араблардаги бу тартибга Иброҳим алайҳиссалом замонларидан бери амал қилиб келинади.

اِنَّمَا النَّس۪ٓيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِؤُ۫ا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللّٰهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللّٰهُۜ زُيِّنَ لَهُمْ سُٓوءُ اَعْمَالِهِمْۜ وَاللّٰهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِر۪ينَ۟ (٣٧)

37. Шубҳасиз, ҳаром ойларни атайин олдинга ёки ортга суриш куфр устига зиёда бўлган куфрдир. У билан куфр келтирганларни адаштирадилар. Аллоҳ ҳаром қилган ойларни саноғига мослаб олиш учун уни бир йил ҳалол, бошқа бир йил ҳаром қилиб оладилар. Шу тарзда улар Аллоҳ ҳаром қилганни ўзларича ҳалоллаб оладилар. Уларга бу ёмон ишлари чиройли бўлиб кўринди. Аллоҳ кофир қавмларни ҳидоятга бошламайди.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا مَا لَكُمْ اِذَا ق۪يلَ لَكُمُ انْفِرُوا ف۪ي سَب۪يلِ اللّٰهِ اثَّاقَلْتُمْ اِلَى الْاَرْضِۜ اَرَض۪يتُمْ بِالْحَيٰوةِ الدُّنْيَا مِنَ الْاٰخِرَةِۚ فَمَا مَتَاعُ الْحَيٰوةِ الدُّنْيَا فِي الْاٰخِرَةِ اِلَّا قَل۪يلٌ (٣٨)

38. Эй иймон келтирганлар, сизларга нима ҳам бўлдики, агарда Аллоҳ йўлида душманга қарши қўзғалинглар дейилса, ерга қаттиқ ёпишиб олдингиз. Охират ҳаётидан кўра дунё ҳаётига рози бўлдингизми? Ахир, дунё ҳаётидаги неъматлар охиратдагидан кўра жуда оз нарса-ку?!

اِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا اَل۪يمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْـًٔاۜ وَاللّٰهُ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَد۪يرٌ (٣٩)

39. Агар ёвга қарши жангга қўзғалмасангизлар, у ҳолда Аллоҳ сизларни аламли азоб билан азоблайди. Ўрнингизга эса сизлардан бошқа бир итоатли қавмни келтиради. Сизлар эса бу қилмишларингиз билан унга ҳеч қандай зарар бера олмайсизлар. Шубҳасиз, Аллоҳ ҳар нарсага кучи етадиган – Қодир Зотдир.

Изоҳ: Мазкур оятлар “Табук” воқеасига доир бўлиб, унда пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳижратнинг тўққизинчи йилида Византия қўшинига қарши жанг қилиш учун Мадинадан Табук воҳасига юборган қирқ минг кишилик қўшин ҳақида баён қилинмоқда. Табук, Арабистон ярим оролининг шимолидаги Мадина ва Дамашқ ўртасида жойлашган воҳа номи бўлиб, у ерда сув ва хурмозорлар бўлган жойдир. Лекин Византиянинг уруш қилиш нияти йўқлиги маълум бўлгач, қўшин тўқнашувсиз қайтиб келади. Бу воқеа асносида мусулмонлар орасидаги тил учида иймон келтирган мунофиқларнинг юзи очилиб қолади.

اِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللّٰهُ اِذْ اَخْرَجَهُ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ اِذْ هُمَا فِي الْغَارِ اِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِه۪ لَا تَحْزَنْ اِنَّ اللّٰهَ مَعَنَاۚ فَاَنْزَلَ اللّٰهُ سَك۪ينَتَهُ عَلَيْهِ وَاَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا السُّفْلٰىۜ وَكَلِمَةُ اللّٰهِ هِيَ الْعُلْيَاۜ وَاللّٰهُ عَز۪يزٌ حَك۪يمٌ (٤٠)

40. Агар сизлар Муҳаммад пайғамбарга ёрдам қилмасангиз ҳам, дарҳақиқат, Аллоҳ унга ёрдам қилган. Ўшанда куфр келтирганлар уни бир ҳамроҳи билан, яъни икки кишининг бири бўлган ҳолида уни юртлари бўлган Маккадан чиқарганларида, икковлари ғорда туриб, Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳамроҳи Абу Бакр розияллоҳу анҳуга: “Ташвишланма! Албатта, Аллоҳ биз билан биргадир!” – деб айтган эди. Кейин Аллоҳ унинг устига хотиржамлик туширди ва сизлар уни кўрмаган лашкарлар билан уни қўллади. Шунингдек, куфр келтирганларнинг ботил сўзини тубан қилди. Аллоҳнинг сўзи эса, у энг олийдир. Аллоҳ иззати улуғ – Азиз ва ҳикмат эгаси бўлган – Ҳаким Зотдир.

Изоҳ: Оятда ғор қиссасига ишорат қилинмоқда. Макка мушриклари мусулмонларга қанчалик тазйиқ қилмасинлар, улар диндан қайтмадилар. Бундан ғазабланиб, охири Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг жонларига қасд қилишга қарор қиладилар. Ул зотга Аллоҳ томонидан Мадинага ҳижрат қилиб кетишга изн бўлди. Абу Бакр Сиддиқ икковлари йўлга чиққанларида, уларнинг изига тушган мушриклардан сақланиш учун Макка чеккасидаги Савр тоғидаги бир ғорга кириб яширинадилар. Душман изқуварлари ғор оғзигача излаб келадилар. Лекин Аллоҳнинг марҳамати билан ғор оғзи ўргимчак тўрлари билан ўралиб қолади. Буни кўриб улар орқага қайтиб кетадилар. Абу Бакр Сиддиқ розияллоҳу анҳу ғор оғзига келиб қолган душманлар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга озор етказишади, деб қаттиқ ташвишланадилар. Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам тасалли бериб, мазкур оятдаги сўзларни айтган.

اِنْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَاهِدُوا بِاَمْوَالِكُمْ وَاَنْفُسِكُمْ ف۪ي سَب۪يلِ اللّٰهِۜ ذٰلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ اِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤١)

41. Эй иймон келтирганлар, сизларга оғир келса ҳам, енгил келса ҳам, жангга чиқинглар. Аллоҳ йўлида молларингиз ва жонларингиз билан жиҳод қилинглар. Агар билсангиз эди, мана шу ишингиз сиз учун яхшироқдир.

لَوْ كَانَ عَرَضًا قَر۪يبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا لَاتَّبَعُوكَ وَلٰكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُۜ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْۚ يُهْلِكُونَ اَنْفُسَهُمْۚ وَاللّٰهُ يَعْلَمُ اِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ۟ (٤٢)

42. Эй Расулим, агар чақириғингиз улар учун яқин дунё манфаати ва машаққатсиз ўртача бир сафар бўлганида, сизга аниқ эргашар эдилар. Лекин уларга масофа узоқ кўриниб сафарга чиқмадилар. Яқинда мунофиқлар: “Агар кучимиз етганида, албатта, сизлар билан йўлга чиқар эдик”, – деб, Аллоҳ номи билан ёлғон қасам ҳам ичадилар. Шу тариқа улар ўзларини ҳам ҳалок қиладилар. Ҳолбуки, Аллоҳ уларни аниқ ёлғончи эканликларини билиб турибди.

عَفَا اللّٰهُ عَنْكَۚ لِمَ اَذِنْتَ لَهُمْ حَتّٰى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذ۪ينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكَاذِب۪ينَ (٤٣)

43. Эй Расулим, Аллоҳ сизни афв қилсин. Бироқ Табук сафарига бормаслик учун сиздан рухсат сўраганларнинг то ростгўйлари аниқ бўлмай туриб ҳамда ёлғончиларни билмасдан, уларга нега изн бердингиз?

لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذ۪ينَ يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَالْيَوْمِ الْاٰخِرِ اَنْ يُجَاهِدُوا بِاَمْوَالِهِمْ وَاَنْفُسِهِمْۜ وَاللّٰهُ عَل۪يمٌ بِالْمُتَّق۪ينَ (٤٤)

44. Зеро, Аллоҳга ва охират кунига ишонган кимсалар молу жонлари билан жиҳод қилишдан ортда қолиш учун сиздан изн сўрамайдилар. Аллоҳ тақводорларни яхши билувчи Зотдир.

اِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذ۪ينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَالْيَوْمِ الْاٰخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ ف۪ي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (٤٥)

45. Фақатгина Аллоҳга ва охират кунига ишонмайдиган ва кўнгиллари гумонда бўлганларгина сиздан жангга бормаслик учун изн сўрайдилар. Чунки улар ўз гумонларида доимо иккиланиб юрадилар.

وَلَوْ اَرَادُوا الْخُرُوجَ لَاَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلٰكِنْ كَرِهَ اللّٰهُ انْبِعَاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَق۪يلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِد۪ينَ (٤٦)

46. Агар улар чиндан ҳам жангга чиқишни хоҳлаганларида, унинг учун тайёргарлик қилиб қўйган бўлар эдилар. Лекин Аллоҳ жиҳодга чиқишларини хушламай, уларни дангаса қилиб қўйди. Ўзларидан бўлган кимсалар тарафидан: “Аёллар, ёш болалар ва қариялар каби ўтириб қолганлар билан ўтираверинглар”, – дейилди.

Изоҳ: Жангга чиқмаганлар қаторида ўтираверингиз, – деган гапни ким айтгани тўғрисида баҳслар бор. Баъзи тафсирда улар бир-бирига, бошқасида, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам аччиқланиб ёки уларга шайтон васваса билан айтган, – дейилади.

لَوْ خَرَجُوا ف۪يكُمْ مَا زَادُوكُمْ اِلَّا خَبَالًا وَلَا۬اَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَۚ وَف۪يكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْۜ وَاللّٰهُ عَل۪يمٌ بِالظَّالِم۪ينَ (٤٧)

47. Агар улар сизларнинг ичингизда жангга чиққан тақдирларида ҳам, сизларга фақат бузғунчиликни зиёда қилар, сизларни фитнага дучор қилиб, ораларингизга раҳна солган бўлардилар. Шунингдек, ичингизда уларга қулоқ соладиганлар ҳам бор. Аллоҳ золим кимсаларнинг ҳолатини билувчи Зотдир.

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الْاُمُورَ حَتّٰى جَٓاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ اَمْرُ اللّٰهِ وَهُمْ كَارِهُونَ (٤٨)

48. Дарҳақиқат, аввал ҳам фитна чиқариш учун фурсат ахтарган эдилар. Ҳамда улар ёқтирмаган ҳолларида то ҳақ ғолиб келиб, Аллоҳнинг амри устун бўлгунча ҳам макр-ҳийла қилиб, ишларингизни остин-устун қилган эдилар.

وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ ل۪ي وَلَا تَفْتِنّ۪يۜ اَلَا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُواۜ وَاِنَّ جَهَنَّمَ لَمُح۪يطَةٌ بِالْكَافِر۪ينَ (٤٩)

49. Уларнинг орасида: “Менга жангдан қолиш учун изн бергин, урушга юбориб мени фитнага дучор қилмагин”, – дейдиган кимсалар ҳам бордир. Огоҳ бўлинглар, шундоқ ҳам улар жангдан қолиб фитнага тушиб қолгандирлар. Шубҳасиз, жаҳаннам кофирларни ўраб олувчидир.

اِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْۚ وَاِنْ تُصِبْكَ مُص۪يبَةٌ يَقُولُوا قَدْ اَخَذْنَٓا اَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ (٥٠)

50. Борди-ю сизга ғалаба ёки ўлжа каби бирор яхшилик етиб қолса, бу уларни хафа қилади. Мабодо сизга бирор бир мусибат етса, – “Яхши ҳамки, ишимизнинг олдини олибмиз”, – деб хурсанд бўлган ҳолларида юз ўгириб кетадилар.

قُلْ لَنْ يُص۪يبَنَٓا اِلَّا مَا كَتَبَ اللّٰهُ لَنَاۚ هُوَ مَوْلٰينَاۚ وَعَلَى اللّٰهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (٥١)

51. Уларга: “Бизга Аллоҳнинг ёзиб қўйганидан бошқа нарса етмайди. У бизнинг хожамиздир”, – деб айтинг. Шундай экан, Аллоҳга, фақат мўминлар таваккул қилсинлар.

قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَٓا اِلَّٓا اِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِۜ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ اَنْ يُص۪يبَكُمُ اللّٰهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِه۪ٓ اَوْ بِاَيْد۪ينَاۘ فَتَرَبَّصُٓوا اِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (٥٢)

52. Эй Расулим, уларга: “Сизлар бизни жангда ё шаҳид, ё ғолиб бўлишдек икки хайрли ишдан бирининг бўлишини кутмоқдасиз. Бизлар эса сизларни Аллоҳ Ўз даргоҳидан ёки бизнинг қўлимиз билан сизларга азоб етишини кутмоқдамиз. Бас, кутаверинглар, албатта, биз ҳам сизлар билан бирга кутувчимиз”, – деб айтинг.

قُلْ اَنْفِقُوا طَوْعًا اَوْ كَرْهًا لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْۜ اِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِق۪ينَ (٥٣)

53. Мунофиқларга: “Истаб ё истамай эҳсон қилаверинглар. Барибир қилган садақаларингиз сиздан асло қабул қилинмайди. Чунки сизлар фосиқлар қавми бўлгансизлар”, – деб айтинг.

وَمَا مَنَعَهُمْ اَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ اِلَّٓا اَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللّٰهِ وَبِرَسُولِه۪ وَلَا يَأْتُونَ الصَّلٰوةَ اِلَّا وَهُمْ كُسَالٰى وَلَا يُنْفِقُونَ اِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ (٥٤)

54. Қилган эҳсонларини қабул қилинишидан тўсган нарсанинг сабаби: уларнинг Аллоҳга ва Расулига куфр келтирганлари, намозга фақат дангасалик ҳолда келишлари ва садақани фақат ёқтирмаган ҳолларида беришларидир.

فَلَا تُعْجِبْكَ اَمْوَالُهُمْ وَلَٓا اَوْلَادُهُمْۜ اِنَّمَا يُر۪يدُ اللّٰهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيٰوةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ اَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ (٥٥)

55. Бас, эй Расулим, уларнинг мол-дунёлари ҳам, фарзандлари ҳам сизни ажаблантирмасин. Чунки Аллоҳ ўшалар сабабли дунё ҳаётида уларни азоблашни ва кофир ҳолларида жонлари чиқишини хоҳлайди.

Изоҳ: Оятда бойлик ва серфарзандлик ташвишлари эслатилмоқда. Зеро, бойлик ва фарзандлар доим ҳам жонга роҳат бўлавермайди, баъзида роҳатидан кўра заҳмати ошиб кетиш ҳоллари бўлади.

وَيَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ اِنَّهُمْ لَمِنْكُمْۜ وَمَا هُمْ مِنْكُمْ وَلٰكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦)

56. Мунофиқлар: “Шубҳасиз, сизларданмиз”, – деб Аллоҳ номи билан қасам ичадилар. Ваҳоланки, улар сизлардан эмасдирлар. Аксинча, улар қўрқадиган қавмдирлар.

Изоҳ: Оятда мушрикларнинг шунчаки бўлса ҳам, иймон келтириб, мусулмонлар қаторида юрмасак, молу жонларимиздан ажралиб қолишимиз мумкин, деб қўрқишлари назарда тутилади.

لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَـًٔا اَوْ مَغَارَاتٍ اَوْ مُدَّخَلًا لَوَلَّوْا اِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (٥٧)

57. Агар улар бирон бошпана излаб беркиниб оладиган ғорлар ёки кириб оладиган бирон тешикни топсалар эди, югурганларича ўшанга қараб кетган бўлар эдилар.

وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِۚ فَاِنْ اُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَاِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَٓا اِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ (٥٨)

58. Эй Расулим, уларнинг орасидан тарқатиладиган садақалар хусусида сени айблайдиганлари ҳам бор. У садақалардан кўп миқдорда берилса, рози бўладилар. Борди-ю улардан хоҳлаганларидек берилмаса, бирдан аччиқланадилар.

وَلَوْ اَنَّهُمْ رَضُوا مَٓا اٰتٰيهُمُ اللّٰهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ سَيُؤْت۪ينَا اللّٰهُ مِنْ فَضْلِه۪ وَرَسُولُهُٓۙ اِنَّٓا اِلَى اللّٰهِ رَاغِبُونَ۟ (٥٩)

59. Агар улар Аллоҳ ва пайғамбари уларга берган нарсага рози бўлиб: “Аллоҳ биз учун кифоя қилади. Яқинда Аллоҳ ва пайғамбари бизга ўз фазлу карамидан беради, шубҳасиз, биз Аллоҳга интилувчи кишилармиз”, – деганларида ўзлари учун яхши бўлар эди.

اِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَٓاءِ وَالْمَسَاك۪ينِ وَالْعَامِل۪ينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَ۬لَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِم۪ينَ وَف۪ي سَب۪يلِ اللّٰهِ وَابْنِ السَّب۪يلِۜ فَر۪يضَةً مِنَ اللّٰهِۜ وَاللّٰهُ عَل۪يمٌ حَك۪يمٌ (٦٠)

60. Садақалар ва закотларни фақатгина фақирлар, мискинлар, садақа йиғишда ишловчилар, кўнгиллари исломга ошно қилинувчи кишилар, ҳақ тўлаб озод этилувчи қуллар, қарздорлар, Аллоҳ йўлидагилар ҳамда йўловчиларга бериш Аллоҳ томонидан фарз қилинди. Аллоҳ ҳамма нарсани билиб турувчи – Аълим ва ҳикмат эгаси – Ҳаким Зотдир.

Изоҳ: Оятда номлари зикр қилинганларга закот, фитр, хирож ва ушр каби садақалар берилиши керак. Улардан “кўнгиллари исломга ошно қилинувчи кишилар” ҳукми насх қилинган. Исломнинг аввалида закот ва вожиб садақалар кофирларга ҳам берилар эди, бу билан уларнинг кўнгилларини Исломга мойил қилиш мақсад қилинган эди. Кейинчалик Ислом ривож топгандан кейин Абу Бакр розияллоҳу анҳу халифалиги даврида саҳобалар ижмоси билан унинг ҳукми бекор бўлган.

وَمِنْهُمُ الَّذ۪ينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ اُذُنٌۜ قُلْ اُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِن۪ينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا مِنْكُمْۜ وَالَّذ۪ينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللّٰهِ لَهُمْ عَذَابٌ اَل۪يمٌ (٦١)

61. Уларнинг орасида пайғамбарга азият берадиган ва у ҳар нарсани эшитаверадиган “қулоқдир”, – дейдиганлар ҳам бор. Уларга: “У сизлар учун ҳақни эшитувчи яхшилик қулоғидир. Аллоҳга иймон келтирувчи, мўминларга ишонувчи ва сизлардан иймон келтирганларингиз учун раҳмат манбаидир”, – деб айтинг. Аллоҳнинг Расулига азият берувчилар учун аламли азоб бордир.

يَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْۚ وَاللّٰهُ وَرَسُولُهُٓ اَحَقُّ اَنْ يُرْضُوهُ اِنْ كَانُوا مُؤْمِن۪ينَ (٦٢)

62. Эй мўминлар, у мунофиқлар: “Cизларни рози қилиш учун пайғамбарга озор бермадик”, – деб Аллоҳ номи билан қасам ичадилар. Ҳолбуки, агар иймонли бўлганларида, Аллоҳ ва Унинг пайғамбарини рози қилишлари энг лойиқ иш эди.

اَلَمْ يَعْلَمُٓوا اَنَّهُ مَنْ يُحَادِدِ اللّٰهَ وَرَسُولَهُ فَاَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدًا ف۪يهَاۜ ذٰلِكَ الْخِزْيُ الْعَظ۪يمُ (٦٣)

63. Кимки Аллоҳ ва Расулининг белгилаган чегараларидан ошса, албатта, унинг учун у ерда мангу қолувчи жаҳаннам оташи бўлишини билмадиларми?! Мана бу катта шармандаликдир.

يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ اَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمَا ف۪ي قُلُوبِهِمْۜ قُلِ اسْتَهْزِؤُ۫اۚ اِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ (٦٤)

64. Мунофиқлар дилларидаги мунофиқликни ўзларига фош қиладиган Қуръондан сура нозил қилинишидан қўрқиб турадилар. Эй Расулим, уларга: “Масхара қилаверинглар, албатта, Аллоҳ барибир сиз қўрқаётган ўша нарсани юзага чиқарувчидир”, – деб айтинг.

وَلَئِنْ سَاَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ اِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُۜ قُلْ اَبِاللّٰهِ وَاٰيَاتِه۪ وَرَسُولِه۪ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُ۫نَ (٦٥)

65. Қасам бўлсинки, агар улардан: “Нима учун масхара қиляпсиз?” – деб сўрасангиз, улар: “Биз фақатгина баҳсга шўнғиб, ҳазиллашяпмиз”, – дейдилар. Эй Расулим, уларга: “Аллоҳни, оятларини ва Расулини масхара қилаётган эдингизми?!” – деб айтинг.

Изоҳ: Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам саҳобалар билан Табук жангига кетаётганларида аскарлар орасидаги бир гуруҳ мунофиқлар бир-бирларига: “Мана бу одамни кўринглар. Ўзича Шом қасрларини ва қалъаларини фатҳ қилмоқчи бўлиб юрибди-я”, – деб масхара қиладилар. Аллоҳ пайғамбарини уларнинг сўзларидан хабардор қилгач, пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам улардан: “Нега куляпсизлар?” – деб сўраганида, улар: “Эй Аллоҳнинг пайғамбари, биз фақат йўлни қисқартириш учун ҳазил-ҳузул қилиб келмоқдамиз, холос”, – деб алдамоқчи бўладилар.

لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ ا۪يمَانِكُمْۜ اِنْ نَعْفُ عَنْ طَٓائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَٓائِفَةً بِاَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِم۪ينَ۟ (٦٦)

66. Узр айтманглар, дарҳақиқат, сизлар иймон келтирганингиздан кейин яна куфр келтирдингиз. Агар сизлардан бир тоифани кўнгилдан тавба қилганлари учун афв қилсак ҳам, бошқа бир тоифани жиноятчи бўлганлари учун азоблаймиз.

اَلْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍۢ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ اَيْدِيَهُمْۜ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِيَهُمْۜ اِنَّ الْمُنَافِق۪ينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٦٧)

67. Мунофиқ эркаклар ҳам, мунофиқ аёллар ҳам куфрда ҳаммаси бирдирлар. Улар ёмонликка буюриб, яхшиликдан қайтарадилар. Эҳсон қилмай, қўлларини қаттиқ тутадилар. Улар Аллоҳни унутдилар, бас, шунинг учун Аллоҳ ҳам уларни раҳматидан узоқлаштириб унутди. Шубҳасизки, мунофиқлар аниқ фосиқ кимсалардир.

Изоҳ: Айни даврда мунофиқларнинг умумий сони уч юз киши бўлиб, улардан бир юз етмиштаси аёллардан иборат эди.

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنَافِق۪ينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِد۪ينَ ف۪يهَاۜ هِيَ حَسْبُهُمْۚ وَلَعَنَهُمُ اللّٰهُۚ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُق۪يمٌۙ (٦٨)

68. Аллоҳ мунофиқ эркаклар ва мунофиқ аёлларга ҳамда барча кофирларга унда мангу қолинадиган жаҳаннам оташини ваъда қилди. Жазо ўлароқ бу уларга етарлидир. Шунингдек, Аллоҳ уларни лаънатлади ҳамда улар учун дўзахда доимий азоб бордир.

كَالَّذ۪ينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُٓوا اَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَاَكْثَرَ اَمْوَالًا وَاَوْلَادًاۜ فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذ۪ينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذ۪ي خَاضُواۜ اُو۬لٰٓئِكَ حَبِطَتْ اَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْاٰخِرَةِۚ وَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٦٩)

69. Эй мунофиқлар, сизлар ҳам худди сизлардан олдинги мунофиқлар кабисизлар. Улар сизлардан кўра қуввати кўпроқ, мол-дунё ва бола-чақалари ҳам ортиқроқ эдилар. Бас, насибаларини еб мазза қилиб фойдаландилар. Сизлар ҳам, олдингилар каби насибаларингиздан фойдаландингизлар. Ҳамда ғафлатга ботиб кетганларидек сизлар ҳам куфрга шўнғиб кетдингиз. Ана у мунофиқларнинг барча қилган амаллари дунё ва охиратда беҳуда кетгандир. Айнан улар зиён кўрувчилардир.

اَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَاُ الَّذ۪ينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ اِبْرٰه۪يمَ وَاَصْحَابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكَاتِۜ اَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِۚ فَمَا كَانَ اللّٰهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلٰكِنْ كَانُٓوا اَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٧٠)

70. Уларга ўзларидан олдингиларнинг, яъни Нуҳ, Од, Самуд қавмлари ва Иброҳимнинг қавми, Мадян шаҳрининг аҳолиси бўлган Шуъайб қавми ҳамда остин-устун бўлиб кетган Лут қавми шаҳарларининг хабарлари етиб келмаганмиди?! Уларга пайғамбарлари илоҳий далилларни келтирган эдилар. Шундай экан, Аллоҳ уларга зулм қилмоқчи бўлмади, лекин улар ўзларига зулм қилувчи бўлдилар.

وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ اَوْلِيَٓاءُ بَعْضٍۢ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُق۪يمُونَ الصَّلٰوةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكٰوةَ وَيُط۪يعُونَ اللّٰهَ وَرَسُولَهُۜ اُو۬لٰٓئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللّٰهُۜ اِنَّ اللّٰهَ عَز۪يزٌ حَك۪يمٌ (٧١)

71. Мўмин эркаклар ва мўмина аёллар бир-бирларига дўстдирлар. Улар инсонларни доимо яхшиликка буюрадилар ва ёмонликдан қайтарадилар, намозларни тўла-тўкис адо этадилар, нисобга етган молларидан закотни берадилар ҳамда Аллоҳ ва Расулига итоат қиладилар. Айнан ўшаларга Аллоҳ тезда марҳамат кўрсатади. Шубҳасиз, Аллоҳ иззати улуғ – Азиз ва ҳикмат эгаси бўлган – Ҳаким Зотдир.

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِن۪ينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْر۪ي مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ خَالِد۪ينَ ف۪يهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً ف۪ي جَنَّاتِ عَدْنٍۜ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللّٰهِ اَكْبَرُۜ ذٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظ۪يمُ۟ (٧٢)

72. Аллоҳ мўмин ва мўминаларга тагидан анҳорлар оқиб турувчи жаннатларни ҳамда у ерда абадий қолишни ва барқарорлик жаннатидаги покиза масканларни ваъда қилди. Аллоҳдан бўладиган розилик эса барчасидан улуғроқдир. Мана шу улкан ютуқдир.

يَٓا اَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِق۪ينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْۜ وَمَأْوٰيهُمْ جَهَنَّمُۜ وَبِئْسَ الْمَص۪يرُ (٧٣)

73. Эй Набий, кофирлар ва мунофиқларга қарши курашинг ва уларга қаттиққўл бўлинг. Уларнинг борар жойи жаҳаннамдир. У нақадар ёмон борар жойдир.

Изоҳ: Макка ва Мадинадаги куфр ва нифоқ аҳли Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ва мусулмонларга озор бериш, дағал муомала қилиш, масхаралашда ҳаддан ошганларидан кейин уларга қарши шундай муносабат билан жавоб қайтаришга буюрилди.

يَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مَا قَالُواۜ وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ اِسْلَامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُواۚ وَمَا نَقَمُٓوا اِلَّٓا اَنْ اَغْنٰيهُمُ اللّٰهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِه۪ۚ فَاِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْۚ وَاِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذَابًا اَل۪يمًا فِي الدُّنْيَا وَالْاٰخِرَةِۚ وَمَا لَهُمْ فِي الْاَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَص۪يرٍ (٧٤)

74. Мунофиқлар пайғамбарга нисбатан айтилган ҳақорат сўзларни айтмаганликларига доир ёлғон қасам ичадилар. Ваҳоланки, мунофиқлар бу куфр сўзини аниқ айтган эдилар ва исломга кирганларидан кейин яна куфр йўлига қайтган эдилар. Шунингдек, пайғамбарга суиқасд қилишдек етолмаган нарсаларига қасд қилган эдилар. Мунофиқлар Аллоҳ ва Унинг Расули уларни фақат Ўз фазлу карамидан бой-бадавлат қилиб қўйгани учунгина Аллоҳ ва Унинг Расулини ёмон кўрдилар. Бас, энди агар тавба қилсалар, ўзлари учун яхши бўлар эди. Агар юз ўгирсалар, Аллоҳ уларни дунё ва охиратда аламли азоб билан азоблайди. Ҳамда улар учун Ер юзида бирон дўст ҳам ёрдамчи ҳам бўлмайди.

Изоҳ: Фахриддин Розийнинг “Мафотиҳ-ул Ғайб” номли тафсирида келтирилишича, бу оят Абдуллоҳ ибн Убай ҳақида нозил қилингани хабар қилинади. Бу одам пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламни қасд қилиб: “Агар Мадинага қайтсак, азиз ва шарафли кимсалар бечораҳолларни у ердан қувиб чиқаради”, – деб айтган. Зайд бин Арқом бу гапни эшитиб, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга хабар беради. Умар розияллоҳу анҳу эса Абдуллоҳ ибн Убайни ўлдирмоқчи бўлади. Кейин Абдуллоҳ келиб бу гапни айтмаганига доир қасам ичади ва шу оят нозил бўлади.

وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ اٰتٰينَا مِنْ فَضْلِه۪ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِح۪ينَ (٧٥)

75. У мунофиқларнинг орасида: “Қасам бўлсинки, агар Аллоҳ бизга Ўз фазлу карамидан мол-давлат ато қилса, албатта, биз камбағалларга садақалар қиламиз ва солиҳ кимсалардан бўламиз”, – деб Аллоҳ билан аҳдлашадиганлар ҳам бўлган.

فَلَمَّٓا اٰتٰيهُمْ مِنْ فَضْلِه۪ بَخِلُوا بِه۪ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٧٦)

76. Вақтики, Аллоҳ уларга фазлидан ато қилгач, унга бахиллик қилдилар ва юз ўгирган ҳолларида бурилиб кетдилар.

فَاَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا ف۪ي قُلُوبِهِمْ اِلٰى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَٓا اَخْلَفُوا اللّٰهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ (٧٧)

77. Шундай қилиб, Аллоҳга берган ваъдаларига хилоф қилганлари ва ёлғончилик қилганлари сабабли, уларга то Уни учратадиган қиёмат кунигача қалбларига нифоқ иллатини солиб қўйди.

اَلَمْ يَعْلَمُٓوا اَنَّ اللّٰهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوٰيهُمْ وَاَنَّ اللّٰهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِۚ (٧٨)

78. Мунофиқлар Аллоҳ уларнинг сирларини ҳам, яширин суҳбатларини ҳам, албатта, билишини билмасмидилар?! Дарҳақиқат, Аллоҳ ғайбларни ўта яхши билувчи Зотдир.

اَلَّذ۪ينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّع۪ينَ مِنَ الْمُؤْمِن۪ينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذ۪ينَ لَا يَجِدُونَ اِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْۜ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْۘ وَلَهُمْ عَذَابٌ اَل۪يمٌ (٧٩)

79. Мўминлардан садақаларни кўнгилли қилиб берадиган ва эҳсон учун кучлари етганини базўр топиб берадиган кимсаларни масхара қилувчиларни Аллоҳ ҳам масхара қилади. Ҳамда уларга аламли азоб бордир.

اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ اَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْۜ اِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْع۪ينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْۜ ذٰلِكَ بِاَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللّٰهِ وَرَسُولِه۪ۜ وَاللّٰهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِق۪ينَ۟ (٨٠)

80. Эй Расулим, улар учун хоҳ мағфират сўранг, хоҳ мағфират сўраманг бефойдадир. Агар улар учун етмиш бора мағфират тиласангиз ҳам, Аллоҳ уларни асло кечирмайди. Бунинг сабаби, шубҳасиз, уларнинг Аллоҳ ва Расулига куфр келтирганларидир. Аллоҳ эса фосиқ қавмларни ҳидоят қилмайди.

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللّٰهِ وَكَرِهُٓوا اَنْ يُجَاهِدُوا بِاَمْوَالِهِمْ وَاَنْفُسِهِمْ ف۪ي سَب۪يلِ اللّٰهِ وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّۜ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ اَشَدُّ حَرًّاۜ لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ (٨١)

81. Аллоҳнинг Расулига хилоф қилиб, сохта узрлари билан жангга чиқмай, уйларида ўтириб ортда қолганлар ўтиришларидан ўзлари хурсанд бўлдилар. Ҳамда Аллоҳ йўлида моллари ва жонлари билан жиҳод қилишни хуш кўрмадилар. Кейин эса: “Кун иссиқда жангга чиқманглар!” – деб айтишди. Эй Расулим, уларга: “Дўзах оловининг иссиғи янада шиддатлироқдир”, – деб айтинг. Кошки, улар буни тушунсалар эди.

فَلْيَضْحَكُوا قَل۪يلًا وَلْيَبْكُوا كَث۪يرًاۚ جَزَٓاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢)

82. Энди улар бу баҳоналари ва қилмишларининг жазоси учун бу дунёда оз кулсинлар, охиратда эса кўп йиғласинлар!

فَاِنْ رَجَعَكَ اللّٰهُ اِلٰى طَٓائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ اَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّاۜ اِنَّكُمْ رَض۪يتُمْ بِالْقُعُودِ اَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِف۪ينَ (٨٣)

83. Бас, агар Аллоҳ сизни бу сафардан саломат чиқариб яна бошқа тоифа билан тўқнашиш учун қайтарганда сиздан жангга чиқиш учун изн сўрасалар, уларга: “Энди мен билан асло жангга чиқмайсизлар ва мен билан бирга душманга қарши уруш ҳам қилмайсизлар. Чунки сизлар аввалги гал жангга чиқмай ўтиришга рози бўлдингиз. Шундай экан, яна ортда қолувчилар билан ўтираверингизлар!” – деб айтинг.

وَلَا تُصَلِّ عَلٰٓى اَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ اَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلٰى قَبْرِه۪ۜ اِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللّٰهِ وَرَسُولِه۪ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ (٨٤)

84. Эй Расулим, асло улардан ўлган бирор кишига жаноза намозини ўқиманг ва дуо қилиш учун қабри бошида ҳам турманг! Чунки улар дунё ҳаётида Аллоҳга ва Расулига куфр келтирдилар ҳамда фосиқ ҳолларида ўлдилар.

وَلَا تُعْجِبْكَ اَمْوَالُهُمْ وَاَوْلَادُهُمْۜ اِنَّمَا يُر۪يدُ اللّٰهُ اَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ اَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ (٨٥)

85. Уларнинг мол-мулклари ва фарзандларининг кўплиги сизни ажаблантирмасин. Чунки Аллоҳ уларни бу неъматлар билан бу дунёда азоблашни ва кофир ҳолларида жонлари чиқишини ирода қилади, холос.

وَاِذَٓا اُنْزِلَتْ سُورَةٌ اَنْ اٰمِنُوا بِاللّٰهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ اُو۬لُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقَالُوا ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِد۪ينَ (٨٦)

86. Агарда “Аллоҳга иймон келтиринг ҳамда Унинг Расули билан бирга жиҳод қилинглар”, – деган мазмундаги сура нозил қилинса, уларнинг ичидаги қўллари узун бадавлатлари сиздан изн истаб: “Бизни тек қўйгин, ўтирувчилар билан бирга бўла қолайлик!” – дейдилар.

Изоҳ: Оятда Табук воқеасига доир оятлар баён этилган.

رَضُوا بِاَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطُبِعَ عَلٰى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ (٨٧)

87. Улар жангга чиқишдан қўрқиб ортда қолувчи аёл ва болалар билан бирга бўлишга рози бўлдилар. Қалбларига эса тамға уриб қўйилди. Бас, улар жиҳоднинг ҳақиқатини англамайдилар.

لٰكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوا مَعَهُ جَاهَدُوا بِاَمْوَالِهِمْ وَاَنْفُسِهِمْۜ وَاُو۬لٰٓئِكَ لَهُمُ الْخَيْرَاتُۘ وَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨)

88. Лекин Расул ва у билан бирга ҳақиқий иймон келтирганлар жонлари ва моллари билан жиҳод қилдилар. Яхшиликлар ана шулар учундир ҳамда улар зафар қучувчилардир.

Изоҳ: Диний истилоҳларга кўра жиҳод уч ҳил бўлади. Биринчиси – Нафс билан курашиш; иккинчиси-шайтон билан; учинчиси-ёв билан курашиш. Қуръони Карим оятларидаги жиҳод-мазкур уч душман билан курашиш. Шаҳидликнинг кўпгина турлари бўлгани каби жиҳоднинг ҳам турлари кўпдир.

اَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْر۪ي مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ خَالِد۪ينَ ف۪يهَاۜ ذٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظ۪يمُ۟ (٨٩)

89. Аллоҳ уларнинг бу амаллари учун остидан анҳорлар оқиб турадиган, унда абадий қолинадиган жаннат боғларини тайёрлаб қўйгандир. Ана ўша – улкан ютуқдир.

وَجَٓاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْاَعْرَابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذ۪ينَ كَذَبُوا اللّٰهَ وَرَسُولَهُۜ سَيُص۪يبُ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ اَل۪يمٌ (٩٠)

90. Чўлларда кўчманчи ҳаёт кечирадиган Аъробийлардан бўлганлар уларга рухсат берилиши учун узр айтувчилар келди. Шундай қилиб, Аллоҳга ва Расулига ёлғон гапирганлар жангда қатнашмай уйларида ўтирдилар. Улардан кофир бўлганларига яқинда аламли азоб мусибати етади.

لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَٓاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضٰى وَلَا عَلَى الَّذ۪ينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ اِذَا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَرَسُولِه۪ۜ مَا عَلَى الْمُحْسِن۪ينَ مِنْ سَب۪يلٍۜ وَاللّٰهُ غَفُورٌ رَح۪يمٌۙ (٩١)

91. Кексалик ёки ногиронлик каби сабабларга кўра танаси заиф бўлганлар, урушга бора олмайдиган касаллар ва жанговар асбоб-ускуналар учун сарф-харажат қила олмайдиган камбағалларга урушда қатнашмаганликлари учун жавобгарлик йўқ. Токи улар ўзларининг бошқа вазифа ва масъулиятларини оқсатмай, Аллоҳ ва Расулига ихлосли бўлсалар, бўлгани. Яхшилик қилувчиларни айблашга ҳеч қандай йўл йўқ. Шубҳасиз, Аллоҳ гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотдир.

وَلَا عَلَى الَّذ۪ينَ اِذَا مَٓا اَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَٓا اَجِدُ مَٓا اَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِۖ تَوَلَّوْا وَاَعْيُنُهُمْ تَف۪يضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا اَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَۜ (٩٢)

92. Шунингдек, сизнинг ҳузурингизга уларни жангда қатнашишда уловли қилиб қўйишингиз учун келганларида: “Сизларни миндиргани ҳеч нарса топа олмайман”, – дедингиз. Улар эса сарф-харажат қилишга ҳеч нарса топа олмаганлари учун хафа бўлиб, кўзларидан ёш оқиб ортга қайтиб кетдилар. Уларга ҳам таъна-дашном йўқдир.

Изоҳ: Дарҳақиқат, ансорийлардан олти-етти киши келиб пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламдан жиҳодга бориш учун от-улов сўрашганида, у киши уларга берадиган от-улов йўқлигини айтиб узр сўрайди. Шунда улар жиҳодга чиқишга ожизлик қилганларига хафа бўлишиб, йиғлаб қайтиб кетишган. Оят уларнинг узрли кишилар экани, бинобарин, жиҳодга чиқа олмаганлари учун гуноҳкор бўлмасликларини баён қилди.

اِنَّمَا السَّب۪يلُ عَلَى الَّذ۪ينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ اَغْنِيَٓاءُۚ رَضُوا بِاَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِۙ وَطَبَعَ اللّٰهُ عَلٰى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٩٣)

93. Таъна учун йўл фақат жангга кириш учун кучи етса ҳам, урушдан қочиш учун сиздан рухсат сўраган бойларгагина тегишлидир. Чунки улар Аллоҳ йўлида жанг қилиш ва Унинг розилигини қозонишдан кўра, орқада қолган аёллар билан бирга бўлишга рози бўлдилар. Шунинг учун Аллоҳ уларнинг қалбларини муҳрлаб қўйди. Улар энди ўзларини қандай офат кутаётганини билмайдилар.

يَعْتَذِرُونَ اِلَيْكُمْ اِذَا رَجَعْتُمْ اِلَيْهِمْۜ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّاَنَا اللّٰهُ مِنْ اَخْبَارِكُمْۜ وَسَيَرَى اللّٰهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ اِلٰى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٤)

94. Сафардан уларнинг ёнларига қайтганингизда сизларга узрларини айтадилар. Уларга: “Узр сўраманглар! Биз сизларга асло ишонмаймиз. Дарҳақиқат, Аллоҳ бизларга ҳали йўлда эканимизда сиз ҳақингиздаги хабарларни билдирди. Яқинда Аллоҳ ва Унинг Расули бундан кейин қандай амал қилишингизни кўради. Кейин эса, ғойиб ва ошкора ишларни билувчи Зот бўлган Аллоҳнинг ҳузурига қайтариласизлар. Ана ўшанда сизларга барча қилган ишларингизнинг хабарини беради”, – деб айт.

سَيَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَكُمْ اِذَا انْقَلَبْتُمْ اِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْۜ فَاَعْرِضُوا عَنْهُمْۜ اِنَّهُمْ رِجْسٌۘ وَمَأْوٰيهُمْ جَهَنَّمُۚ جَزَٓاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٩٥)

95. Сизлар жангдан ғолиб бўлиб уларнинг олдига қайтиб, келганингизда, уларни жазолашдан тўхтаб, қўйиб юборишингиз учун Аллоҳ номи билан қасам ичадилар. Майли, улардан юз ўгиринг. Чунки улар ниятлари ва хатти-ҳаракатлари жиҳатидан покиза эмасдирлар. Қилган ёмон ишларининг жазоси сифатида жойлари дўзах бўлади.

يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْۚ فَاِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَاِنَّ اللّٰهَ لَا يَرْضٰى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِق۪ينَ (٩٦)

96. Улардан рози бўлишингиз учун сизларга ёлғондан қасам ичадилар. Борди-ю сизлар улардан рози бўлсангиз ҳам, Аллоҳ фосиқ қавмлардан асло рози бўлмайди.

اَلْاَعْرَابُ اَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا وَاَجْدَرُ اَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُ عَلٰى رَسُولِه۪ۜ وَاللّٰهُ عَل۪يمٌ حَك۪يمٌ (٩٧)

97. Одатда Мадина атрофидаги чўлларда кўчманчи ҳаёт кечирадиган бадавийлар ўтроқ ҳаёт кечирадиган шаҳарликларга қараганда инкор ва мунофиқликда ашаддийроқ ҳамда Аллоҳ Расулига нозил қилган нарсалар ҳудудини билмасликлари аниқроқдир. Албатта, Аллоҳ ҳамма нарсани билиб турувчи – Аълим ва ҳикмат эгаси – Ҳаким Зотдир.

وَمِنَ الْاَعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَٓائِرَۜ عَلَيْهِمْ دَٓائِرَةُ السَّوْءِۜ وَاللّٰهُ سَم۪يعٌ عَل۪يمٌ (٩٨)

98. Аъробийлардан баъзилари қилган садақасини зўраки ёки ортиқча чиқим деб биладиган ва сизларга айланиб келадиган мусибатларни пойлаб турадилар. Уларнинг ўзларига айланиб келадиган ёмон мусибатлар бўлсин! Аллоҳ ҳамма нарсани эшитиб турувчи – Самиъ ва бўлаётган ишларни кўриб турувчи – Басир Зотдир.

وَمِنَ الْاَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَالْيَوْمِ الْاٰخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللّٰهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِۜ اَلَٓا اِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْۜ سَيُدْخِلُهُمُ اللّٰهُ ف۪ي رَحْمَتِه۪ۜ اِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَح۪يمٌ۟ (٩٩)

99. Лекин аъробийлар ичида Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирадиган, қилган хайру эҳсонларини Аллоҳ ҳузурида яқинлик ва Расулнинг хайр дуолари деб тутадиганлари ҳам бор. Албатта, у улар учун Аллоҳга яқинлик бордир. Яқинда Аллоҳ уларни, қилган эзгу амаллари учун Ўз раҳмати билан жаннатига киргизади. Шубҳасиз, Аллоҳ гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотдир.

وَالسَّابِقُونَ الْاَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِر۪ينَ وَالْاَنْصَارِ وَالَّذ۪ينَ اتَّبَعُوهُمْ بِاِحْسَانٍۙ رَضِيَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَاَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْر۪ي تَحْتَهَا الْاَنْهَارُ خَالِد۪ينَ ف۪يهَٓا اَبَدًاۜ ذٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظ۪يمُ (١٠٠)

100. Муҳожирлар ва ансорлардан аввалги пешқадамлари ҳамда орқаларидан уларга эзгулик билан эргашганлардан Аллоҳ рози бўлди, улар ҳам Ундан рози бўлдилар. Яна улар учун тагида анҳорлар оқиб турувчи ва у ерда абадий қолинадиган жаннатларни тайёрлаб қўйди. Ана ўша энг катта ютуқдир.

وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْاَعْرَابِ مُنَافِقُونَۜ وَمِنْ اَهْلِ الْمَد۪ينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ لَا تَعْلَمُهُمْۜ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْۜ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ اِلٰى عَذَابٍ عَظ۪يمٍۚ (١٠١)

101. Атрофингиздаги аъробийлардан ҳам ва Мадина аҳолиси ичидан ҳам мунофиқлар бордир. Улар нифоққа одатланиб кетганлар. Уларни сиз билмайсиз, уларни Биз биламиз. Албатта, уларни икки карра азоблаймиз. Сўнгра қиёматда ҳақиқий жазо олишлари учун катта азобга қайтариладилар.

Изоҳ: Оятдаги икки карра азоблаш деганда, уларни дунёда шарманда қилиш ва қабр азоби кўзда тутилган бўлиши мумкин. Оятнинг бундан бошқа кўплаб таъвиллари ҳам бор.

وَاٰخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَاٰخَرَ سَيِّئًاۜ عَسَى اللّٰهُ اَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْۜ اِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَح۪يمٌ (١٠٢)

102. Яна бошқалари эса, гуноҳларини эътироф қилдилар. Улар солиҳ амални бошқа ёмонига аралаштириб юборган эдилар. Шояд, Аллоҳ уларнинг тавбаларини қабул қилар. Шубҳасиз, Аллоҳ гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотдир.

خُذْ مِنْ اَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكّ۪يهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْۜ اِنَّ صَلٰوتَكَ سَكَنٌ لَهُمْۜ وَاللّٰهُ سَم۪يعٌ عَل۪يمٌ (١٠٣)

103. Эй Расулим, уларнинг молларидан садақа ол. Бу билан уларни поклайсан ва тозалайсан. Уларнинг ҳақига дуо қил. Чунки албатта, дуонгиз уларнинг қалбига таскин ва тасаллидир. Зеро, Аллоҳ ҳамма нарсани эшитиб турувчи – Самиъ ва билиб турувчи – Аълим Зотдир.

اَلَمْ يَعْلَمُٓوا اَنَّ اللّٰهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِه۪ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَاَنَّ اللّٰهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّح۪يمُ (١٠٤)

104. Ёки улар Аллоҳнинг, албатта, бандалари томонидан чин кўнгилдан қилинадиган тавбани қабул қилишини ва садақаларни олишини ҳамда Аллоҳ тавбаларини қабул қилувчи ва марҳаматли Зот эканини билмасмидилар?!

وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللّٰهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَۜ وَسَتُرَدُّونَ اِلٰى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَۚ (١٠٥)

105. Эй Муҳаммад, уларга: “Амалларингизни қилаверинглар! Бас, яқинда Аллоҳ ва Унинг Расули ҳамда мўминлар ишларингизни кўрадилар. Тез орада яширин ва ошкора ишларни билувчи Зот ҳузурига қайтариласизлар. Кейин сизларга қилган ишларингизнинг хабарини беради”, – деб айтинг.

وَاٰخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِاَمْرِ اللّٰهِ اِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَاِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْۜ وَاللّٰهُ عَل۪يمٌ حَك۪يمٌ (١٠٦)

106. Шунингдек, улар орасида Аллоҳнинг амрига ҳавола қилинган бошқалар ҳам бор. Аллоҳ уларни ё азоблайди, ёки тавбаларини қабул қилади. Албатта, Аллоҳ ҳамма нарсани билиб турувчи – Аълим ва ҳикмат эгаси – Ҳаким Зотдир.

Изоҳ: Улар уч нафар бўлиб, мунофиқ бўлганликлари учун эмас, балки дангасаликлари сабаб ғазотга чиқмаганлар ва бошқа мунофиқлар каби ёлғон узрлар ҳам айтмаганлар. Шундан кейин уларнинг тавбаси қабул бўлиши, ё қабул бўлмаслиги Аллоҳнинг амрида бўлиб қолган ва бошқа мусулмонлар маълум муддатгача улар билан алоқаларини узганлар.

وَالَّذ۪ينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْر۪يقًا بَيْنَ الْمُؤْمِن۪ينَ وَاِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللّٰهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُۜ وَلَيَحْلِفُنَّ اِنْ اَرَدْنَٓا اِلَّا الْحُسْنٰىۜ وَاللّٰهُ يَشْهَدُ اِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (١٠٧)

107. Эй Расулим, яна шундай кимсалар ҳам борки, улар сизларга зарар етказиш, куфр ва нифоқни орттириш, мўминлар орасини ажратиш ва олдин Аллоҳ ва Расулига қарши уруш очган кимсани кутиб олиш учун масжид қуриб олганлар. Бунинг устига улар: “Биз бундан фақат яхшиликни хоҳлаган эдик”, – деб қасам ҳам ичадилар. Сиз уларга ишонманг, уларнинг аниқ ёлғончилардан эканлигига Аллоҳ гувоҳлик беради.

Изоҳ: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Мадинага ҳижрат қилган биринчи кунлариданоқ узоқ йиллар олдин насронийликни қабул қилган Хазраж қабиласининг бошлиқларидан бири Абу Амир исмли бир руҳонийнинг тинимсиз душманлиги билан тўқнаш келардилар. Муқаддас матнларни чуқур билиши билан халқ назарида эътиборга эга бўлган бу инсон Пайғамбарга нисбатан нафрат ва ҳасад туфайли мунофиқ ва мушриклар билан ҳамкорлик қилиб, Исломга қарши тинимсиз қаршиликка киришарди. Пайғамбарга қарши деярли ҳар бир урушда фаол иштирок этди. Ҳар қанча уринишларига қарамай, Арабистонда Исломга қарши тура оладиган куч қолмаганини кўргач, Византия императорини мусулмонларга қарши нифоқ қўзғатиш учун Сурияга кўчиб ўтди. Бу орада у доимий алоқада бўлган Мадинадаги тарафдорларига Мадина атрофидаги Қубо деган жойда бир масжид қуришни таклиф қилди. Шу тариқа, мунофиқлар Абу Амир Рим қўшини билан Мадинани ишғол қилиши учун учрашиб, мусулмонларга қарши режалар тузадиган муҳитга эга бўлмоқчи эдилар. Ниҳоят, улар масжидни қуриб, у ерда фаолиятларини бошлаган эдилар. Мунофиқлар қурган бу масжид Ислом тарихида “Масжиди зирор” номи билан танилган. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Табук сафаридан қайтишлари билан бу масжидни буздириб юборганлар.

لَا تَقُمْ ف۪يهِ اَبَدًاۜ لَمَسْجِدٌ اُسِّسَ عَلَى التَّقْوٰى مِنْ اَوَّلِ يَوْمٍ اَحَقُّ اَنْ تَقُومَ ف۪يهِۜ ف۪يهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ اَنْ يَتَطَهَّرُواۜ وَاللّٰهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّر۪ينَ (١٠٨)

108. Эй Муҳаммад, ҳеч қачон у ерда намоз ўқиш учун турманг! Биринчи кундан тақво асосига қурилган у ердаги масжидда туришингиз маҳбуброқдир. У ерда покланишни ёқтирадиган кишилар бордир. Аллоҳ эса покланувчиларни севади.

اَفَمَنْ اَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلٰى تَقْوٰى مِنَ اللّٰهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ اَمْ مَنْ اَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلٰى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِه۪ ف۪ي نَارِ جَهَنَّمَۜ وَاللّٰهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِم۪ينَ (١٠٩)

109. Биносини Аллоҳга бўлган тақво ва розилик асосида қурган киши яхшироқми ёки биноларига қулаётган жар ёқасини асос қилиб қуриб олган ҳамда у билан жаҳаннам ўтига қулаган киши яхшими?! Аллоҳ золим қавмларни ҳидоят қилмайди.

لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذ۪ي بَنَوْا ر۪يبَةً ف۪ي قُلُوبِهِمْ اِلَّٓا اَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْۜ وَاللّٰهُ عَل۪يمٌ حَك۪يمٌ۟ (١١٠)

110. Қурган бинолари бузилиб, ўлим шиддати билан то юраклари ёрилгунгача қалбларида гумонда бўлиб қолаверади. Албатта, Аллоҳ ҳамма нарсани билиб турувчи – Аълим ва ҳикмат эгаси – Ҳаким Зотдир.

Изоҳ: Мунофиқлар қурган масжид Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг фармонлари билан бузиб ташланади. Шу сабаб мунофиқлар то ўлгунларича мусулмонларга нисбатан ғараз билан ўтадилар.

اِنَّ اللّٰهَ اشْتَرٰى مِنَ الْمُؤْمِن۪ينَ اَنْفُسَهُمْ وَاَمْوَالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَۜ يُقَاتِلُونَ ف۪ي سَب۪يلِ اللّٰهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرٰيةِ وَالْاِنْج۪يلِ وَالْقُرْاٰنِۜ وَمَنْ اَوْفٰى بِعَهْدِه۪ مِنَ اللّٰهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذ۪ي بَايَعْتُمْ بِه۪ۜ وَذٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظ۪يمُ (١١١)

111. Шубҳасиз, Аллоҳ мўминлардан жонлари ва молларини сотиб олди. Албатта, унинг эвазига улар учун жаннатни беради. Аллоҳ йўлида жанг қилиб, ўлдирадилар ва ёки ўлдириладилар. Бу Тавротда ҳам Инжилда ҳам Қуръонда ҳам Унинг зиммасидаги ҳақ бўлган ваъдадир. Аллоҳдан кўра аҳдига вафодорроқ ким бор?! Шундай экан, эй мўминлар, бу келишган савдоларингиздан хурсанд бўлинглар. Ана шунинг ўзи катта ютуқдир.

اَلتَّٓائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّٓائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْاٰمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللّٰهِۜ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِن۪ينَ (١١٢)

112. Улар қилган гуноҳларига тавба қилувчилар, ёлғиз Аллоҳга ибодат қилувчилар, доимо ҳамду сано айтувчилар, рўза тутувчилар, руку ва сажда қилувчилар, одамларни яхшиликка буюрувчилар ва ёмонликдан қайтарувчилар ҳамда Аллоҳнинг тайин қилган ҳудудлари ва буйруқларига риоя қилувчилардир. Эй Расулим, мўмин бандаларга хушхабар беринг!

مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذ۪ينَ اٰمَنُٓوا اَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِك۪ينَ وَلَوْ كَانُٓوا اُو۬ل۪ي قُرْبٰى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ اَنَّهُمْ اَصْحَابُ الْجَح۪يمِ (١١٣)

113. На пайғамбарга ва на иймон келтирган кимсаларга кофир ҳолда ўлиб, уларнинг дўзах аҳллари эканлиги маълум бўлгандан кейин мушриклар учун гарчи улар қариндошлари бўлса ҳам, гуноҳларининг кечирилиши учун истиғфор сўрашлари жоиз эмас.

وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ اِبْرٰه۪يمَ لِاَب۪يهِ اِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَٓا اِيَّاهُۚ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُٓ اَنَّهُ عَدُوٌّ لِلّٰهِ تَبَرَّاَ مِنْهُۜ اِنَّ اِبْرٰه۪يمَ لَاَوَّاهٌ حَل۪يمٌ (١١٤)

114. Иброҳимнинг ўз отаси учун истиғфор сўраши эса фақат унга қилган ваъдаси туфайли эди. Унга отасининг, шубҳасиз, Аллоҳнинг душмани эканлиги аниқ бўлгандан кейин ундан воз кечди. Албатта, Иброҳим нола урувчи қалби юмшоқ инсондир.

وَمَا كَانَ اللّٰهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ اِذْ هَدٰيهُمْ حَتّٰى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَۜ اِنَّ اللّٰهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَل۪يمٌ (١١٥)

115. Аллоҳ бир қавмни тўғри йўлга ҳидоят қилгандан кейин уларнинг қайси хатти-ҳаракатлари номақбул эканини ва нималардан сақланиш кераклигини баён қилмагунча, тўғри йўлдан адаштирувчи бўлмаган. Шак-шубҳасиз, Аллоҳ ҳар бир нарсани батафсил билувчидир.

اِنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْكُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۜ يُحْي۪ وَيُم۪يتُۜ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَص۪يرٍ (١١٦)

116. Албатта, осмонлар ва Ернинг ҳукмронлиги Аллоҳга хосдир. У тирилтиради ва ўлдиради. Сизлар учун Аллоҳдан бошқа дўст ҳам, ёрдамчи ҳам йўқдир.

لَقَدْ تَابَ اللّٰهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِر۪ينَ وَالْاَنْصَارِ الَّذ۪ينَ اتَّبَعُوهُ ف۪ي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَز۪يغُ قُلُوبُ فَر۪يقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْۜ اِنَّهُ بِهِمْ رَؤُ۫فٌ رَح۪يمٌۙ (١١٧)

117. Дарҳақиқат, Аллоҳ пайғамбарнинг ҳамда муҳожирлар ва ансорларнинг тавбаларини қабул қилди. Улардан бир гуруҳининг қалблари тойиб кетай деганидан кейин ҳам қийинчилик соатида унга эргашдилар, кейин эса уларни кечирди. Чунки У Зот уларга ўта шафқатли ва раҳмлидир.

وَعَلَى الثَّلٰثَةِ الَّذ۪ينَ خُلِّفُواۜ حَتّٰٓى اِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْاَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ اَنْفُسُهُمْ وَظَنُّٓوا اَنْ لَا مَلْجَاَ مِنَ اللّٰهِ اِلَّٓا اِلَيْهِۜ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُواۜ اِنَّ اللّٰهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّح۪يمُ۟ (١١٨)

118. Шунингдек, жангга чиқмай ортда қолган уч кишининг ҳам тавбаларини қабул қилди. Уларга шунча кенг бўлган Ер ҳам торлик қилиб қолди ва юраклари сиқилиб кетди. Аллоҳдан қочиб, ўзга жойдан паноҳ йўқлигини билишди. Сўнг бутунлай тавба қилувчилардан бўлишлари учун Аллоҳ уларнинг тавбаларини қабул қилди. Шубҳасиз, Аллоҳ кўплаб тавбаларни қабул қилувчи – Таввоб ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотдир.

Изоҳ: Бу уч киши – Каъб ибн Молик, Мирора ибн ар-Рабиъ, Ҳилол ибн Умайя эдилар. Улар Табук ғазотига узрлари бўлмаса ҳам, жангга чиқмай ортда қолган эдилар. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам уларни четлатган эдилар ва уларнинг юзларига ҳеч ким қарамас эди. Ниҳоят, эллик кунлик оғир синовдан сўнг Аллоҳ таоло уларнинг тавбаларини қабул қилди.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِق۪ينَ (١١٩)

119. Эй иймон келтирганлар! Аллоҳдан қўрқинг ва доимо содиқлар билан бирга бўлинг!

مَا كَانَ لِاَهْلِ الْمَد۪ينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْاَعْرَابِ اَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللّٰهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِاَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِه۪ۜ ذٰلِكَ بِاَنَّهُمْ لَا يُص۪يبُهُمْ ظَمَاٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ ف۪ي سَب۪يلِ اللّٰهِ وَلَا يَطَؤُ۫نَ مَوْطِئًا يَغ۪يظُ الْكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا اِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِه۪ عَمَلٌ صَالِحٌۜ اِنَّ اللّٰهَ لَا يُض۪يعُ اَجْرَ الْمُحْسِن۪ينَۙ (١٢٠)

120. Мадина аҳолиси ва уларнинг атрофидаги аъробийлар учун Расулуллоҳдан ортда қолишлари ва ундан кечиб ўзларини ундан устун қўйишлари тўғри иш эмас эди. Шундай бўлиш кераклигининг боиси уларга Аллоҳ йўлида бирор бир ташналик, машаққат ёки очлик етса-да ҳамда кофирларни аччиқлантирадиган қадам боссалар ва душманга қарши бирор мусибат етказиб зафар қучсалар, албатта, уларга шу сабабли солиҳ амал ёзилади. Албатта, Аллоҳ яхшилик қилувчиларнинг мукофотини зое қилмайди.

وَلَا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغ۪يرَةً وَلَا كَب۪يرَةً وَلَا يَقْطَعُونَ وَادِيًا اِلَّا كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللّٰهُ اَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢١)

121. Агар улар Аллоҳ йўлида оз ёки кўп инфоқ-эҳсон қилсалар ва жангда бирор водийни кесиб ўтсалар, Аллоҳ уларни қилган энг яхши амаллари туфайли мукофотлаши учун, албатта, уларга ажр ёзади.

وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَٓافَّةًۜ فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَٓائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدّ۪ينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ اِذَا رَجَعُٓوا اِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ۟ (١٢٢)

122. Мўминларнинг ҳаммаси ёппасига жангга чиқишлари шарт эмас. Кошки, ҳар бир гуруҳдан бир нафар тоифа бўлса-ю, сафарга чиқмай динни чуқур ўргансалар ва қавмларига жангдан қайтиб келган вақтларида уларга панд-насиҳат қилиб огоҳлантирсалар.

Изоҳ: Оят Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ва саҳобалар Табук жангидан қайтганларидан сўнг Пайғамбаримиз бир гуруҳ аскарларни душман томонига юбормоқчи бўлиб чорлаганларида, урушдан қолувчи кимсалар азобланиши ҳақидаги юқоридаги оятлардан қўрқиб қолган барча саҳобалар: “Жангга чиқамиз”, – деб келганларида нозил бўлган. Бу оятда бундай кичик юришларга ҳамма мусулмонлар кетиб қолиши тўғри эмаслиги, балки улардан бир гуруҳининг бориши кифоя қилиши, қолганлари эса Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳузурида қолиб, у кишидан диний таълимотларни ўрганиб, жангга кетганлар қайтишгач, уларга ўзлари ўрганган нарсалардан таълим беришлари лозим эканлиги айтилади.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا قَاتِلُوا الَّذ۪ينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا ف۪يكُمْ غِلْظَةًۜ وَاعْلَمُٓوا اَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّق۪ينَ (١٢٣)

123. Эй иймон келтирганлар! Сизлар яқинингиздаги кофирларга қарши жанг қилинг! Албатта, улар сизлардаги матонат ва шиддатни кўрсинлар. Яна шуни билиб қўйингларки, албатта, Аллоҳ тақводор кимсалар билан биргадир.

وَاِذَا مَٓا اُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ اَيُّكُمْ زَادَتْهُ هٰذِه۪ٓ ا۪يمَانًاۚ فَاَمَّا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا فَزَادَتْهُمْ ا۪يمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (١٢٤)

124. Қачонки бирор бир сура нозил қилинса, улар ичидан: “Бу сура қай бирингизда иймонни орттирди?” – дейдиган мунофиқлар ҳам бор. Аммо бу сура мўминлардаги иймонни зиёда қилди ва улар хурсанд бўлар эдилар.

وَاَمَّا الَّذ۪ينَ ف۪ي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا اِلٰى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ (١٢٥)

125. Аммо қалбларида касаллик бўлганларга эса, ифлосликлари устига яна ифлослик қўшилади, шундай қилиб, улар кофир ҳолларида ўлиб кетадилар.

اَوَلَا يَرَوْنَ اَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ ف۪ي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً اَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ وَلَا هُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦)

126. Улар ҳар йили бир ёки икки марта синовга дучор бўлаётганликларини кўрмайдиларми?! Шундан кейин ҳам улар тавба қилмайдилар ва эслатма олмайдилар.

وَاِذَا مَٓا اُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ اِلٰى بَعْضٍۜ هَلْ يَرٰيكُمْ مِنْ اَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُواۜ صَرَفَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ بِاَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (١٢٧)

127. Бирор бир сура нозил қилинса, улар: “Сизларни биров кўрмаяптими?” – деб бир-бирларига қараб қўядилар. Кейин билдирмасдан ортларига қайтиб кетадилар. Ҳеч нарсани фаҳмламайдиган қавм бўлганлари учун Аллоҳ уларнинг қалбларини ҳақдан буриб қўйган.

لَقَدْ جَٓاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ اَنْفُسِكُمْ عَز۪يزٌۘ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَر۪يصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِن۪ينَ رَؤُ۫فٌ رَح۪يمٌ (١٢٨)

128. Ҳақиқатан, сизларга ўз орангиздан дунё ва охиратда бошингиздан кечирадиган қийинчиликларингизга ғам чекадиган ва сизларни ардоқлайдиган ҳамда мўминларга раҳм шафқатли бўлган бир Расул келгандир.

فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللّٰهُۘ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَۜ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ (١٢٩)

129. Эй Муҳаммад, агар улар ана шулардан кейин ҳам ҳақдан юз ўгирсалар, уларга: “Менга ёлғиз Аллоҳ кифоядир. Ундан ўзга илоҳ йўқ ва мен Унга суяндим. У буюк Аршнинг Роббисидир!” – деб айтинг.