ЮСУФ СУРАСИ

Юсуф сураси 111 оятдан иборат бўлиб, Маккада нозил бўлган. Қуръони Каримда “Гўзал қисса”, – деб таърифланувчи ушбу сура Юсуф пайғамбар ҳақларида баён қилганлиги учун шу ном билан аталган.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

РАҲМОН ВА РАҲИМ БЎЛГАН АЛЛОҲ НОМИ БИЛАН

الٓرٰ۠ تِلْكَ اٰيَاتُ الْكِتَابِ الْمُب۪ينِ۠ (١)

1. Алиф, Лом, Ро. Ушбу оятлар очиқ-ойдин Китоб оятларидир.

Изоҳ: Қуръони Каримда бир неча сура мана шундай алоҳида ҳарфлар билан бошланади. Уламолар наздида ушбу ҳарфлар “Ҳуруфи муқаттаот”, яъни маънодан узилган ҳарфлар ҳисобланиб, уларнинг маъноси ёлғиз Аллоҳнинг Ўзигагина аёндир. Қуръонда ҳаммаси бўлиб 29 сура ана шундай ҳарфлар билан бошланган. Лекин баъзи тафсир олимлари ўз китобларида уларни изоҳлашга ҳаракат қилишган.

اِنَّٓا اَنْزَلْنَاهُ قُرْءٰنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٢)

2. Албатта, Биз у китобни ақлларингизни юргизишингиз учун арабий тилдаги Қуръон тарзида нозил қилдик.

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ اَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمَٓا اَوْحَيْنَٓا اِلَيْكَ هٰذَا الْقُرْاٰنَۗ وَاِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِه۪ لَمِنَ الْغَافِل۪ينَ (٣)

3. Эй Муҳаммад, Биз сизга ушбу Қуръон сурасини ваҳий қилишимиз билан бирга энг чиройли қиссани айтиб берамиз. Ҳолбуки, сиз унинг ваҳий бўлишидан олдин бехабар кишилардан бири эдингиз.

اِذْ قَالَ يُوسُفُ لِاَب۪يهِ يَٓا اَبَتِ اِنّ۪ي رَاَيْتُ اَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَاَيْتُهُمْ ل۪ي سَاجِد۪ينَ (٤)

4. Эй Расулим, “Юсуф ўз отаси Яъқуб пайғамбарга: “Эй отажон, мен тушимда ўн битта юлдуз, қуёш ва ойнинг менга сажда қилаётган ҳолларида кўрдим”, – деб айтганини эсланг.

Изоҳ: Бу тушни кўрганда Юсуф ўн икки ёшда эди. Тушдаги Қуёш билан Ой унинг ота-онаси, ўн бир юлдуз эса оға-инилари эди. Юсуфнинг ота бир, она бошқа ўн акаси ва ота ҳам она ҳам бир Бинямин исмли бир укаси бўлган. Унинг бу кўрган туши ўнгга айланишига ҳали қирқ сана бор эди.

قَالَ يَا بُنَيَّ لَا تَقْصُصْ رُءْيَاكَ عَلٰٓى اِخْوَتِكَ فَيَك۪يدُوا لَكَ كَيْدًاۜ اِنَّ الشَّيْطَانَ لِلْاِنْسَانِ عَدُوٌّ مُب۪ينٌ (٥)

5. Ўшанда Яъқуб пайғамбар ўғлига: “Эй ўғилчам, тушингни акаларингга айтиб берма. Акс ҳолда, сенга қаттиқ макр қилишади. Зеро, шайтон инсонга аниқ душмандир”, – деди.

Изоҳ: Акаларининг исмлари – Рубил, Шамъун, Ловий, Яҳудо, Забулун, Яшжар бўлиб, бу олтовлон Яъқуб алайҳиссаломнинг тоғасининг қизи Лайё деган хотинидан туғилган. Яна Зулфа ва Балҳа деган чўриларидан тўрт ўғил – Дон, Нафтоли, Жод, Ошар бор эди. Лайё вафот этгандан кейин унинг синглиси Роҳилга уйланади. Ундан Юсуф ва Бинёмин туғилади. Ҳаммаси бўлиб Юсуфнинг 10 акаси ва бир укаси бўлган. Шу ўн икки биродарларни “Асбот”, – дейилади. Яъқуб алайҳиссалом Юсуфнинг ақл-заковати, ҳусну сийрати, ахлоқ-одоби юқори даражада бўлганидан уни жуда яхши кўрар эди. Бу меҳрни пайқаган акалари Юсуфга ҳасад қилишар эди. Шунинг учун кўрган тушини билсалар, ҳасадлари янада ошиб кетмасин, деб, уни огоҳлантириб қўйди.

وَكَذٰلِكَ يَجْتَب۪يكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْو۪يلِ الْاَحَاد۪يثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلٰٓى اٰلِ يَعْقُوبَ كَمَٓا اَتَمَّهَا عَلٰٓى اَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ اِبْرٰه۪يمَ وَاِسْحٰقَۜ اِنَّ رَبَّكَ عَل۪يمٌ حَك۪يمٌ۟ (٦)

6. Шундай улуғ туш кўришни насиб этгани каби Роббинг сени пайғамбарлик учун танлаб олади ва сенга барча тушларнинг таъбирини ўргатади. Ҳамда худди илгари икки аждодларинг Иброҳим ва Исҳоққа комил қилиб берганидек, сенга ва Яъқубнинг бошқа наслларига ҳам, Ўзининг пайғамбарлик неъматини тўлиқ қилиб беради. Албатта, Аллоҳ ҳамма нарсани билиб турувчи – Аълим ва ҳикмат эгаси – Ҳаким Зотдир.

لَقَدْ كَانَ ف۪ي يُوسُفَ وَاِخْوَتِه۪ٓ اٰيَاتٌ لِلسَّٓائِل۪ينَ (٧)

7. Ҳақиқатан, Юсуф ва унинг акалари қиссасида ибрат олиб сўровчилар учун аломатлар бор эди.

اِذْ قَالُوا لَيُوسُفُ وَاَخُوهُ اَحَبُّ اِلٰٓى اَب۪ينَا مِنَّا وَنَحْنُ عُصْبَةٌۜ اِنَّ اَبَانَا لَف۪ي ضَلَالٍ مُب۪ينٍۚ (٨)

8. Ўшанда акалар Юсуф учун: “Юсуф ва унинг укаси Бинямин отамизга биздан кўра севимлироқдир. Ваҳоланки, биз бир тўп кўпчиликмиз. Ҳақиқатан, отамиз аниқ адашишда”, – дедилар.

اُقْتُلُوا يُوسُفَ اَوِ اطْرَحُوهُ اَرْضًا يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ اَب۪يكُمْ وَتَكُونُوا مِنْ بَعْدِه۪ قَوْمًا صَالِح۪ينَ (٩)

9. Кейин улар бир-бирларига: “Юсуфни ўлдиринглар ёки уни бирон ерга олиб бориб ташланглар, шундагина отангизнинг юзи сизга боқиб балки меҳр қўяр. Ундан кейин эса тавба қилиб солиҳ кишилар қавмидан бўлиб оласизлар”, – дедилар.

Изоҳ: Бу маслаҳатни Шамъун исмли акаси ёки шайтон берган деган ривоятлар бор.

قَالَ قَٓائِلٌ مِنْهُمْ لَا تَقْتُلُوا يُوسُفَ وَاَلْقُوهُ ف۪ي غَيَابَتِ الْجُبِّ يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّيَّارَةِ اِنْ كُنْتُمْ فَاعِل۪ينَ (١٠)

10. Ораларидан озгина инсофли бўлган бир сўзловчи: “Йўқ, Юсуфни ўлдирманглар, агар шу ишни қилмоқчи бўлсангиз, уни қудуқ қаърига ташланглар, шунда уни баъзи йўловчилар олиб кетади”, – деди.

قَالُوا يَٓا اَبَانَا مَا لَكَ لَا تَأْمَنَّۭۖا عَلٰى يُوسُفَ وَاِنَّا لَهُ لَنَاصِحُونَ (١١)

11. Улар шундай қарорга келганларидан сўнг оталарига: “Эй отамиз, нима учун сен Юсуфни бизга ишонмайсан? Ахир, албатта, биз уни холис яхши кўрувчилармиз-ку!” – дедилар.

اَرْسِلْهُ مَعَنَا غَدًا يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ وَاِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ (١٢)

12. Эртага уни биз билан бирга яйловга айланишга жўнат, яйрасин ва ўйнасин. Хавотир олма, албатта, биз уни турли фалокатлардан муҳофаза қилувчилармиз.

قَالَ اِنّ۪ي لَيَحْزُنُن۪ٓي اَنْ تَذْهَبُوا بِه۪ وَاَخَافُ اَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ وَاَنْتُمْ عَنْهُ غَافِلُونَ (١٣)

13. Шунда оталари Яъқуб: “Уни ўзингиз билан олиб кетишингиз мени жуда ташвишлантиради, сизлар ундан бехабар қолган пайтингизда уни бўри еб кетишидан қўрқаман”, – деди.

Изоҳ: Яъқуб пайғамбар Юсуфга шу қадар меҳр қўйган эдики, ундан бирон лаҳза бўлсин, ажралишга тоқат қила олмас эдилар. Юқоридаги оятда мазкур бўлган сўзлари билан у зот, бир томондан, ўғилларига узр айтган бўлсалар, иккинчи томондан ўзлари сезмаган ҳолда, уларнинг шум ниятларига баҳона топиб бердиларки, бу ҳақда кейинги оятларда зикр қилинади.

قَالُوا لَئِنْ اَكَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ اِنَّٓا اِذًا لَخَاسِرُونَ (١٤)

14. Бу гапдан кейин ўғиллари: “Биз бир тўда жамоа бўла туриб агар уни бўри еб кетса, унда биз роса зиён кўрувчилар бўлиб қоламиз-ку”, – дедилар.

فَلَمَّا ذَهَبُوا بِه۪ وَاَجْمَعُٓوا اَنْ يَجْعَلُوهُ ف۪ي غَيَابَتِ الْجُبِّۚ وَاَوْحَيْنَٓا اِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِاَمْرِهِمْ هٰذَا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٥)

15. Бас, оталарини ишонтириб уни олиб кетишгач, уни қудуқнинг қаърига ташлашга келишиб олишди ҳамда Юсуфни қудуққа ташлаб юбордилар. Шу пайт Биз унга: “Вақти келганда у акаларингга бу қилган ишлари тўғрисида, албатта, хабар берасан. Лекин улар асл ҳақиқатни сезмайдилар”, – деб ваҳий қилдик.

وَجَٓاؤُٓ۫ اَبَاهُمْ عِشَٓاءً يَبْكُونَۜ (١٦)

16. Улар кечки пайт оталари ҳузурига йиғлаб келишди.

قَالُوا يَٓا اَبَانَٓا اِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنَا يُوسُفَ عِنْدَ مَتَاعِنَا فَاَكَلَهُ الذِّئْبُۚ وَمَٓا اَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا وَلَوْ كُنَّا صَادِق۪ينَ (١٧)

17. Оталарига ёлғондан: “Эй отамиз, биз Юсуфни нарсаларимиз олдида қолдириб қувалашиб кетган эдик, кейин уни бўри еб кетибди. Агар рост гапирсак ҳам, барибир сен бизга ишонувчи эмассан”, – дедилар.

وَجَٓاؤُ۫ عَلٰى قَم۪يصِه۪ بِدَمٍ كَذِبٍۜ قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ اَنْفُسُكُمْ اَمْرًاۜ فَصَبْرٌ جَم۪يلٌۜ وَاللّٰهُ الْمُسْتَعَانُ عَلٰى مَا تَصِفُونَ (١٨)

18. Унинг кўйлаги устига бир чорва ҳайвонининг қонини суриб сохта қон билан келтирдилар. Яъқуб ўғилларига қараб: “Йўқ, сизларга нафсингиз бу ёмон ишни қилишга ундаган. Бас, менинг вазифам чиройли сабр қилишдир. Нима ҳам дейман, сиз таърифлаётган воқеаларга чидаш учун Аллоҳ менга мададкордир.

Изоҳ: Оятда иймоннинг асосий рукнларидан бири бўлмиш “чиройли сабр қилмоқ” ибораси мазкур бўлди. Одамзод шундай яратилганки, бошига келган бало мусибатдан йиғлаб-сиқтаб бесабрлик қилади. Лекин ҳар қандай одам ҳам аста-секин келган кўргуликка кўникиб, энди сабр қилиш лозимлигини англаб етади. Аллоҳга ва барча яхши-ёмон ишлар ёлғиз Унинг амри билан бўлишига сидқидилдан иймон келтирган кишилар эса мусибат тушган биринчи лаҳзаданоқ дод-войсиз “чиройли сабр” қила олар эканлар. Бу хусусида ўзининг еру кўкка ишонмайдиган фарзанд-дилбандидан ажралиб қолгани ҳақидаги хабарни эшитган заҳоти “чиройли сабр” қилишга рози бўлган Яъқуб алайҳиссалом то қиёмат иймон-эътиқод эгалари учун ибратдир. Сабр нима эканлиги ҳақида пайғамбаримиз Муҳаммад алайҳиссалом эса шундай марҳамат қилганлар: “Балонинг биринчи зарбаси пайтидаги сабргина чин сабрдир”.

وَجَٓاءَتْ سَيَّارَةٌ فَاَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ فَاَدْلٰى دَلْوَهُۜ قَالَ يَا بُشْرٰى هٰذَا غُلَامٌۜ وَاَسَرُّوهُ بِضَاعَةًۜ وَاللّٰهُ عَل۪يمٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (١٩)

19. Юсуф қудуқда қийналиб уч кун ётгач бир карвон келди. Кейин қудуқдан сув тортиб келтирувчини юбордилар ва у челагини қудуққа ташлади шунда: “Хушхабар! Ахир бу бола-ку!” – деди. Дарҳол уни сотиладиган нарсалари қатори беркитиб қўйдилар. Аллоҳ эса уларнинг қилаётган ишларини билувчи Зотдир.

Изоҳ: Юсуфни қул қилиб бозорда сотиб юбориш ниятида яшириб қўйдилар.

وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍۚ وَكَانُوا ف۪يهِ مِنَ الزَّاهِد۪ينَ۟ (٢٠)

20. Карвон Мисрга етиб келгач, уни бир неча танга эвазига, арзимас баҳога сотиб юбордилар. Чунки уларнинг орасида Юсуф ҳақида қизиқмайдиганлар бор эди.

Изоҳ: Карвоннинг Юсуфни арзон баҳода сотиб юборганига яна бир сабаб, унинг эгаси чиқиб қолишидан қўрқишгани эди. Шунингдек, у ўғирланган бола бўлгани учун уни узоқ вақт ушлаб туришни хоҳламадилар ва унга қизиқиш билдирмадилар.

وَقَالَ الَّذِي اشْتَرٰيهُ مِنْ مِصْرَ لِامْرَاَتِه۪ٓ اَكْرِم۪ي مَثْوٰيهُ عَسٰٓى اَنْ يَنْفَعَنَٓا اَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًاۜ وَكَذٰلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْاَرْضِۘ وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْو۪يلِ الْاَحَاد۪يثِۜ وَاللّٰهُ غَالِبٌ عَلٰٓى اَمْرِه۪ وَلٰكِنَّ اَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢١)

21. Мисрда уни сотиб олган шаҳар ҳокими Қитфир номли киши хотини Зулайҳога: “Унга яхшилаб жой бер, зора бизга фойдаси тегса ёки уни ўғил қилиб боқиб олсак”, – деди. Ана шундай қилиб, Юсуфни тушларнинг таъбирини қилиши учун Миср ерига жойлаштирдик. Аллоҳ Ўз ишида ғолибдир, лекин одамларнинг кўпчилиги буни билмайдилар.

وَلَمَّا بَلَغَ اَشُدَّهُٓ اٰتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًاۜ وَكَذٰلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِن۪ينَ (٢٢)

22. Юсуф вояга етгач, унга ҳикмат ва илм бердик. Биз яхши иш қилувчиларни шу тарзда мукофотлаймиз.

وَرَاوَدَتْهُ الَّت۪ي هُوَ ف۪ي بَيْتِهَا عَنْ نَفْسِه۪ وَغَلَّقَتِ الْاَبْوَابَ وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَۜ قَالَ مَعَاذَ اللّٰهِ اِنَّهُ رَبّ۪ٓي اَحْسَنَ مَثْوَايَۜ اِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢٣)

23. Юсуф яшайдиган уйида бўлган аёл ундан жинсий яқинлик қилишни нафси хоҳлаб қолди ва эшикларни беркитиб: “Қани, келақол”, – деди. Юсуф Зулайҳога: “Аллоҳ сақласин, ахир, у эринг менга турар жойимни яхшилаб берган хожам-ку?! Зинокор бўлган золимлар, ҳеч қачон нажот топмайдилар”, – деди.

Изоҳ: Оятдаги “золимлар”дан мурод хоинлар ёки зинокорлардир.

وَلَقَدْ هَمَّتْ بِه۪ۗ وَهَمَّ بِهَاۚ لَوْلَٓا اَنْ رَاٰ بُرْهَانَ رَبِّه۪ۜ كَذٰلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّٓوءَ وَالْفَحْشَٓاءَۜ اِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَص۪ينَ (٢٤)

24. Ҳақиқатан, Зулайҳо унга мойил бўлди, Агар Роббисининг огоҳлантириши ва хиёнатнинг гуноҳлиги тўғрисидаги аломатини эътиборсиз қолдириб, кўрмаганида, Юсуфнинг кўнгли ҳам бунга мойил бўлар эди. Шундай қилиб, ундан ёмонлик ва фаҳшни буриб юбордик ва бундан сақладик. Албатта, у холис бандаларимиздандир.

Изоҳ: Юсуфдаги мойиллик дилда ҳосил бўладиган, лекин уни ижро этиш нияти бўлмаган мойиллик эди. Зулайҳодаги мойиллик эса уни амалга ошириш нияти билан эди. Роббисининг аломати – отасининг сиймоси, яъни мазкур мойиллик пайдо бўлган заҳоти бехос кўзларига отаси Яъқуб алайҳиссаломнинг юзлари кўриниб, гўё “бу ишдан қайт!” – дегандек туюлди.

وَاسْتَبَقَا الْبَابَ وَقَدَّتْ قَم۪يصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَاَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَا الْبَابِۜ قَالَتْ مَا جَزَٓاءُ مَنْ اَرَادَ بِاَهْلِكَ سُٓوءًا اِلَّٓا اَنْ يُسْجَنَ اَوْ عَذَابٌ اَل۪يمٌ (٢٥)

25. Юсуф қочди, Зулайҳо эса қувди ва иккиси эшикка қараб чопишди. Сўнгра Зулайҳо унинг кўйлагини орқа томондан йиртиб юборди. Шу пайт эшик олдида хожаси Қитфирга йўлиқдилар. Зулайҳо унга: “Оилангга ёмонликни истаган кишининг жазоси фақат зиндонга солиниши ёки аламли азоб беришдир”, – деди.

قَالَ هِيَ رَاوَدَتْن۪ي عَنْ نَفْس۪ي وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ اَهْلِهَاۚ اِنْ كَانَ قَم۪يصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكَاذِب۪ينَ (٢٦)

26. Юсуф Қитфирга: “Йўқ, У менинг нафсимдан жинсий яқинлик қилишимни талаб қилди”, – деди. У Зулайҳонинг қариндошларидан бири гувоҳлик бериб: “Агар унинг кўйлаги олд томонидан йиртилган бўлса, Зулайҳо рост айтган бўлади, у Юсуф эса ёлғончилардан бўлади”, – деди.

Изоҳ: Айрим ривоятларда гувоҳлик берувчи Зулайҳонинг амакиваччаси бўлиб, бешикдаги чақалоқ эди. Аллоҳ таоло Ўзининг маъсум пайғамбари Юсуфни маъсум бир гўдак тили билан оқлайди. Яна бошқа бир ривоятда эса, гувоҳлик берувчи одам Зулайҳонинг донишманд бўлган бир қариндоши дейилган.

وَاِنْ كَانَ قَم۪يصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِق۪ينَ (٢٧)

27. “Агарда унинг кўйлаги орқа томондан йиртилган бўлса, Зулайҳо ёлғон айтган бўлади, у эса ростгўйлардан бўлади”, – деди.

فَلَمَّا رَاٰ قَم۪يصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قَالَ اِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّۜ اِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظ۪يمٌ (٢٨)

28. Зулайҳонинг эри унинг кўйлаги орқа томонидан йиртилганини кўргач: “Шубҳасиз, бу сиз аёлларнинг макрларингиздир. Ҳақиқатан, сизларнинг макрингиз жуда катта”, – деди.

يُوسُفُ اَعْرِضْ عَنْ هٰذَا وَاسْتَغْفِر۪ي لِذَنْبِكِۚ اِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخَاطِـ۪ٔينَ۟ (٢٩)

29. Зулайҳонинг эри: “Эй Юсуф, бу ишни қўйгин ва ҳеч кимга айтма, сен эса эй Зулайҳо гуноҳинг учун истиғфор айт. Чунки албатта, сен хато қилганлардан бўлдинг”, – деди.

Изоҳ: Ушбу оятда кофир жамиятдаги ҳоким табақанинг қанчалик нопок усти ялтироқ, моҳияти эса чирик бўлиши икки оғиз сўзда илоҳий қалам билан чизиб берилган: “Юсуф, сен бу ишни унутгин”. Эр оиласидаги бевафолик, нопокликдан хабардор бўлгач, уни, фақат бир нарса ташвишга солиб: “Одамлар билмасин, сен буни унут, ҳеч кимга айта кўрма”, – деди. Лекин одамлар бу можародан хабардор бўладилар.

وَقَالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَد۪ينَةِ امْرَاَتُ الْعَز۪يزِ تُرَاوِدُ فَتٰيهَا عَنْ نَفْسِه۪ۚ قَدْ شَغَفَهَا حُبًّاۜ اِنَّا لَنَرٰيهَا ف۪ي ضَلَالٍ مُب۪ينٍ (٣٠)

30. Бу воқеадан хабар топган шаҳардаги баъзи аёллар: “Ҳокимнинг хотини ўз хизматкори билан ўйнашмоқчи бўлибди. Унга қаттиқ ошиқ бўлиб қолган экан-да! Албатта, биз у аёлни аниқ адашишда деб биламиз”, – дедилар.

فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ اَرْسَلَتْ اِلَيْهِنَّ وَاَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَـًٔا وَاٰتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكّ۪ينًا وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّۚ فَلَمَّا رَاَيْنَهُٓ اَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ اَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حَاشَ لِلّٰهِ مَا هٰذَا بَشَرًاۜ اِنْ هٰذَٓا اِلَّا مَلَكٌ كَر۪يمٌ (٣١)

31. Вақтики, Зулайҳо аёлларнинг иғволарини эшитгач, уларнинг ҳузурига одам юборди ва уларга турли меваларни арчиш учун суяниб ўтирадиган жой тайёрлади ҳамда уларнинг ҳар бирига биттадан пичоқ бериб Юсуфга: “Қани, уларнинг олдига чиққин”, – деди. Аёллар уни кўришгач ҳуснининг гўзаллигидан беихтиёр Юсуфни олқишлаб ўзлари сезмаган ҳолларида қўлларини кесиб олдилар. Ҳамда: “Ё муқаддас Аллоҳ, бу башар фарзанди эмас, ахир у азизу мукаррам фаришта-ку!” – деб юбордилар.

قَالَتْ فَذٰلِكُنَّ الَّذ۪ي لُمْتُنَّن۪ي ف۪يهِۜ وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِه۪ فَاسْتَعْصَمَۜ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَٓا اٰمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُونًا مِنَ الصَّاغِر۪ينَ (٣٢)

32. Шунда Зулайҳо: “Мана шу йигит ҳақида сизлар мени маломат қилган эдингиз. Ҳақиқатан, ундан жинсий яқинлик учун нафсини талаб қилганимда, у номусини сақлади. Қасам бўлсинки, агар у мен унга буюраётган ишни қилмаса, албатта, у зиндонга ташланади ва хору зор кимсалардан бўлади”, – деди.

قَالَ رَبِّ السِّجْنُ اَحَبُّ اِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَن۪ٓي اِلَيْهِۚ وَاِلَّا تَصْرِفْ عَنّ۪ي كَيْدَهُنَّ اَصْبُ اِلَيْهِنَّ وَاَكُنْ مِنَ الْجَاهِل۪ينَ (٣٣)

33. Буни эшитган Юсуф: “Эй Роббим, улар таклиф қилишаётган нарсадан кўра менга зиндон яхшироқдир. Агар уларнинг макрларини мендан даф қилмасанг, уларга мойил бўлиб, жоҳиллардан бўлиб қоламан”, – деди.

فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّۜ اِنَّهُ هُوَ السَّم۪يعُ الْعَل۪يمُ (٣٤)

34. Бас, Роббиси Юсуфнинг дуосини ижобат қилди ва уларнинг макрларини ундан бартараф қилди. Албатта, У ҳамма нарсани эшитиб турувчи – Самиъ ва барчасини билиб турувчи – Аълим Зотдир.

ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَاَوُا الْاٰيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتّٰى ح۪ينٍ۟ (٣٥)

35. Кейинроқ вазир ва унинг ёнидагиларда Юсуфнинг покиза ва бегуноҳ эканлигини тасдиқловчи аниқ далилларни кўрганларидан кейин ҳам халқнинг ғийбатини тўхтатиш учун уни маълум бир вақтгача зиндонга ташлаш фикри пайдо бўлди.

وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِۜ قَالَ اَحَدُهُمَٓا اِنّ۪ٓي اَرٰين۪ٓي اَعْصِرُ خَمْرًاۚ وَقَالَ الْاٰخَرُ اِنّ۪ٓي اَرٰين۪ٓي اَحْمِلُ فَوْقَ رَأْس۪ي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُۜ نَبِّئْنَا بِتَأْو۪يلِه۪ۚ اِنَّا نَرٰيكَ مِنَ الْمُحْسِن۪ينَ (٣٦)

36. Зиндонга у билан бирга яна икки йигит ҳам тушган эди. Улардан бунгача подшоҳга соқий бўлгани: “Мен тушимда шароб сиқиб тайёрлаётганимни кўрдим”, – деди. Олдин подшоҳга новвойлик қилган бошқа бири эса: “Мен бошимда нон кўтариб турганимни, қушлар эса ундан еяётганини кўрдим”, – деди. Кейин икковлари Юсуфга ялиниб: “Сен бизга бу тушларнинг таъбирини айтиб берсанг. Чиндан ҳам биз сени яхшилик қилувчилардан эканингни кўриб турибмиз”, – дедилар.

قَالَ لَا يَأْت۪يكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِه۪ٓ اِلَّا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْو۪يلِه۪ قَبْلَ اَنْ يَأْتِيَكُمَاۜ ذٰلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَن۪ي رَبّ۪يۜ اِنّ۪ي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَهُمْ بِالْاٰخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَۙ (٣٧)

37. Юсуф уларга: “Мен сизларга ризқ бўладиган таом олдингизга келишидан аввал унинг қандайлиги ҳақида таъвилини айтиб бераман. Булар Роббимнинг менга билдирган нарсаларидандир. Чиндан ҳам мен Аллоҳга иймон келтирмайдиган ва охиратни инкор қилувчи қавмнинг динини тарк қилганман”, – деди.

وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ اٰبَٓاء۪ٓي اِبْرٰه۪يمَ وَاِسْحٰقَ وَيَعْقُوبَۜ مَا كَانَ لَنَٓا اَنْ نُشْرِكَ بِاللّٰهِ مِنْ شَيْءٍۜ ذٰلِكَ مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ عَلَيْنَا وَعَلَى النَّاسِ وَلٰكِنَّ اَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٣٨)

38. Шунингдек, ота-боболарим Иброҳим, Исҳоқ ва Яъқуб пайғамбарларнинг динига эргашганман. Биз пайғамбарлар учун Аллоҳга бирор нарсани шерик қилиш асло мумкин эмасдир. Бу Аллоҳнинг бизларга ва барча одамларга берган фазлидир, лекин одамларнинг кўпчилиги шукр қилмайдилар.

يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ ءَاَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ اَمِ اللّٰهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُۜ (٣٩)

39. Эй зиндондаги икки дўстим, турли-туман “илоҳлар” яхшими ёки ягона ва ҳар нарсадан устун бўлган ғолиб Аллоҳми?

مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِه۪ٓ اِلَّٓا اَسْمَٓاءً سَمَّيْتُمُوهَٓا اَنْتُمْ وَاٰبَٓاؤُ۬كُمْ مَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍۜ اِنِ الْحُكْمُ اِلَّا لِلّٰهِۜ اَمَرَ اَلَّا تَعْبُدُٓوا اِلَّٓا اِيَّاهُۜ ذٰلِكَ الدّ۪ينُ الْقَيِّمُ وَلٰكِنَّ اَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٤٠)

40. Сизлар Ундан бошқа, ўзингиз ва ота-боболарингиз уни номлаб олган, Аллоҳ улар ҳақида ҳеч қандай далил туширмаган бут исмларига ибодат қиляпсизлар. Ҳукм фақат Аллоҳнинг Ўзига хосдир, У фақат Ўзигагина ибодат қилишингизни буюрган. Энг тўғри дин мана шудир. Лекин одамларнинг кўплари буни билмайдилар.

Изоҳ: Инсон билим олиш имкониятига эга бўлатуриб, билишга ҳаракат қилмаса ва билмаганидан гуноҳ иш қилиб қўйса ҳам, гуноҳ ёзилади. Билмаслиги узр бўлмайди.

يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ اَمَّٓا اَحَدُكُمَا فَيَسْق۪ي رَبَّهُ خَمْرًاۚ وَاَمَّا الْاٰخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِه۪ۜ قُضِيَ الْاَمْرُ الَّذ۪ي ف۪يهِ تَسْتَفْتِيَانِۜ (٤١)

41. Эй зиндондаги икки дўстим, энди сизлардан биринчингизнинг кўрган тушига келсак, у зиндондан озод қилиниб яна хўжайинига соқийлик қилади. Лекин бошқа иккинчингиз эса дорга осилади ва унинг бошидан қушлар чўқиб ейди. Сизлар у ҳақида жавобини сўраган иш битиб бўлди, энди бу таъбирим ўзгармайди.

وَقَالَ لِلَّذ۪ي ظَنَّ اَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْن۪ي عِنْدَ رَبِّكَۘ فَاَنْسٰيهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّه۪ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِن۪ينَۜ۟ (٤٢)

42. Юсуф улардан бирининг қамоқдан қутулиб кетувчи деб ҳисоблаган кишига: “Хожанг ҳузурида мени эслагин”, – деди. Лекин шайтон хожасига Юсуфни эслатишни ёдидан чиқартирди. Натижада, Юсуф яна бир неча йил зиндонда қолиб кетди.

Изоҳ: Юсуф пайғамбарнинг зиндонда қолиш муддати баъзи ривоятларда етти йил дейилган.

وَقَالَ الْمَلِكُ اِنّ۪ٓي اَرٰى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَاُخَرَ يَابِسَاتٍۜ يَٓا اَيُّهَا الْمَلَاُ اَفْتُون۪ي ف۪ي رُءْيَايَ اِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيَا تَعْبُرُونَ (٤٣)

43. Орадан йиллар ўтиб кунларнинг бирида Миср мамлакатининг подшоҳи: “Мен тушимда еттита озғин сигир еттита семиз сигирни еяётганини ва еттита яшил бошоқ билан бирга яна бошқа еттита қуриган бошоқларни кўрдим. Қани, эй аъёнлар, агар туш таъбирини қиладиган бўлсангиз, кўрган тушим тўғрисида фатво беринглар-чи!” – деди.

Изоҳ: Миср подшоҳининг номи Райён ибн Валид эди.

قَالُٓوا اَضْغَاثُ اَحْلَامٍۚ وَمَا نَحْنُ بِتَأْو۪يلِ الْاَحْلَامِ بِعَالِم۪ينَ (٤٤)

44. Аъёнлар подшоҳга: “Булар аралаш-қуралаш тушлардир. Биз бундай тушларнинг таъбирини билувчилар эмасмиз”, – дедилар.

وَقَالَ الَّذ۪ي نَجَا مِنْهُمَا وَادَّكَرَ بَعْدَ اُمَّةٍ اَنَا۬ اُنَبِّئُكُمْ بِتَأْو۪يلِه۪ فَاَرْسِلُونِ (٤٥)

45. У икки маҳбуслардан озод бўлгани анча муддат ўтгандан кейин Юсуф ёдига тушди ва: “У тушнинг таъбирини мен айтиб бераман. Бас, мени дарҳол Юсуфнинг ёнига юборинглар”, – деди.

يُوسُفُ اَيُّهَا الصِّدّ۪يقُ اَفْتِنَا ف۪ي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَاُخَرَ يَابِسَاتٍۙ لَعَلّ۪ٓي اَرْجِعُ اِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦)

46. У Юсуфнинг олдига бориб: “Юсуф, эй ростгўй одам! Бизга еттита озғин сигир еттита семиз сигирни еяётганини ва еттита яшил бошоқ билан бирга яна бошқа еттита қуриган бошоқлар тўғрисида кўрилган туш таъбирини айтиб фатво бергин. Шояд, мен одамлар олдига қайтиб боргач буни уларга айтиб берсам, улар ҳам сени ростгўй ва доно эканлигингни ҳамда туш таъбирини билиб олишса”, – деди.

قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِن۪ينَ دَاَبًاۚ فَمَا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ ف۪ي سُنْبُلِه۪ٓ اِلَّا قَل۪يلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧)

47. Юсуф унга: “Одатдагидек кетма-кет етти йил экин экасизлар. Кейин ўриб олган ҳосилингизни бузилмаслиги учун ўз бошоғида қолдиринглар, фақат ундан ейдиганингизни озгинасини янчиб олинглар”, – деди.

ثُمَّ يَأْت۪ي مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ سَبْعٌ شِدَادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ اِلَّا قَل۪يلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨)

48. Ундан кейин етти йил давом этадиган қаттиқ қаҳатчилик даври келади ва мўл-кўлчиликдан сўнг бу очарчилик сиз тўплаган барча ҳосилингизни ютиб юборади. Фақат озгина уруғлик учун асраб қўйган донларингизгина қолади.

ثُمَّ يَأْت۪ي مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ عَامٌ ف۪يهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَف۪يهِ يَعْصِرُونَ۟ (٤٩)

49. Ана ундан кейин шундай бир йил келадики, унда одамлар ёмғирга сероб бўладилар ва турли мевалардан унда шарбат сиқиб оладилар.

وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُون۪ي بِه۪ۚ فَلَمَّا جَٓاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ اِلٰى رَبِّكَ فَسْـَٔلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ الّٰت۪ي قَطَّعْنَ اَيْدِيَهُنَّۜ اِنَّ رَبّ۪ي بِكَيْدِهِنَّ عَل۪يمٌ (٥٠)

50. Соқий подшоҳнинг ёнига қайтиб, Юсуф тушни қандай таъбир қилганини айтгач подшоҳ: “Уни дарҳол менинг ҳузуримга олиб келинг”, – деди. Қачонки унга подшоҳнинг элчиси келгач Юсуф: “Хожангнинг ёнига қайтиб бориб, олдин ундан қўлларини кесиб олган аёларнинг ҳоли нима бўлганини сўра. Албатта, Роббим уларнинг макрларини билувчидир”, – деди.

Изоҳ: Оятлар замирида Юсуфнинг нақадар покиза қалбли инсон эканлигини кўрсатиб турган учта асос бор. Биринчиси, подшоҳ тушининг таъбири ҳақида сўралганда: “Агар мени бу зиндондан озод қилса, айтаман”, – демай, батафсил таъбир қилиб бериши; иккинчиси, подшоҳ уни озод қилишга амр қилганида ҳам, у зиндонни дарҳол тарк этмасдан, ўзининг бегуноҳлигини исботлаб беришларини талаб қилиши; учинчиси ўзининг бегуноҳлигини исботлашда ҳам ўзи туз ичган ернинг ҳурматини сақлаб, “Бориб мени шундай азобга дучор қилган Зулайҳога нима бўлганини билиб келгин”, – демай, “Қўлларини кесиб олган аёлларнинг ҳоли нима бўлганини сўраб кел”, – дейишидир. Бу ерда ақл эгалари учун ибрат бордир.

قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ اِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِه۪ۜ قُلْنَ حَاشَ لِلّٰهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُٓوءٍۜ قَالَتِ امْرَاَتُ الْعَز۪يزِ الْـٰٔنَ حَصْحَصَ الْحَقُّۘ اَنَا۬ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِه۪ وَاِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِق۪ينَ (٥١)

51. Шунда подшоҳ у аёлларни тўплаб: “Юсуфнинг нафсидан шаҳвоний истак талаб қилганингизда нима бўлган, у ҳам сизларга майл кўрсатганмиди”, – деди. Аёллар: “Аллоҳ сақласин! Бизлар ундан бирон ёмонликни сезмадик”, – дедилар. Ҳокимнинг хотини Зулайҳо: “Мана энди ҳақиқат рўёбга чиқди. Мен унинг нафсидан жинсий майллик талаб қилган эдим. У чиндан ҳам ростгўйлардан эди”, – деди.

ذٰلِكَ لِيَعْلَمَ اَنّ۪ي لَمْ اَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَاَنَّ اللّٰهَ لَا يَهْد۪ي كَيْدَ الْخَٓائِن۪ينَ (٥٢)

52. Элчи қайтиб келиб, бўлиб ўтган гапларни айтиб бергач, Юсуф: “Бу бегуноҳлигимни исботлаш талабини ҳоким йўқлигида унга хиёнат қилмаганимни ва Аллоҳ ҳеч қачон хоинларнинг ҳийласини ўнгламаслигини подшоҳ ҳам билиши учун қилдим”, – деди.

وَمَٓا اُبَرِّئُ نَفْس۪يۚ اِنَّ النَّفْسَ لَاَمَّارَةٌ بِالسُّٓوءِ اِلَّا مَا رَحِمَ رَبّ۪يۜ اِنَّ رَبّ۪ي غَفُورٌ رَح۪يمٌ (٥٣)

53. Нафсимни оқламаяпман, чунки, албатта, нафс агар Роббим раҳм қилмаса, ёмонликка буюрувчидир. Шубҳасиз, Роббим гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотдир.

وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُون۪ي بِه۪ٓ اَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْس۪يۚ فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ اِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَك۪ينٌ اَم۪ينٌ (٥٤)

54. Буларни эшитган подшоҳ: “Уни дарҳол ёнимга олиб келинг, мен уни ўзимга хос кишилардан қилиб оламан”, – деди. Юсуф келтирилиб подшоҳ у билан гаплашгач: “Сен, албатта, бугундан бошлаб бизнинг ҳузуримизда мартабали ва ишончли кишилардансан”, – деди.

قَالَ اجْعَلْن۪ي عَلٰى خَزَٓائِنِ الْاَرْضِۚ اِنّ۪ي حَف۪يظٌ عَل۪يمٌ (٥٥)

55. Юсуф подшоҳга: “Мени шу ернинг хазинабони қилиб тайинла. Чунки албатта, мен уларни яхши сақлайдиган ва тўғри ишлатишни биладиган одамман”, – деди.

Изоҳ: Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам шу оятни ўқиб: “Аллоҳ биродарим Юсуфни раҳмат қилсин, агар хазинабонлик лавозимини шошилиб ўзи сўрамаганида, бир йил кечиктирмасдан шу лавозим унга берилар эди”, – деган эканлар.

وَكَذٰلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْاَرْضِۚ يَتَبَوَّاُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَٓاءُۜ نُص۪يبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَٓاءُ وَلَا نُض۪يعُ اَجْرَ الْمُحْسِن۪ينَ (٥٦)

56. Шундай қилиб, Юсуфни Миср ерида ўзи хоҳлаган жойида яшайдиган имконни бердик. Биз раҳматимизни хоҳлаган кишиларга етказамиз ва яхши иш қилувчиларнинг мукофотини йўққа чиқармаймиз.

وَلَاَجْرُ الْاٰخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ۟ (٥٧)

57. Шубҳасиз, охират мукофоти, иймон келтирган ва Аллоҳдан қўрқадиган кимсалар учун яхшироқдир.

Изоҳ: Ўша даврда мамлакат подшоҳи бўлган Райён бинни-л-Валид Юсуфнинг ақлу заковати, унинг ҳалол, иқтидорли ва билимдон эканлигини кўриб, Миср шаҳрининг ҳокими Қитфирнинг ўрнига ҳоким қилиб тайинлади. Вақти келиб Қитфир вафот этганидан кейин унинг беваси Зулайҳога Юсуфни уйлантириб қўйди. Шундай қилиб, Юсуф Миср заминининг ҳукмдорига айланди. Никоҳ кечасида Юсуф Зулайҳонинг ёнига кирар экан: “Сен бир вақтлар истаган ҳаром хоҳишдан мана бу ҳалол шаръий никоҳ яхшироқ эмасми?” деди. Маълум бўлишича, Зулайҳо ҳали-ҳануз бокира экан. Аллоҳ таоло уларга икки фарзанд ато этди. Шундан кейин Юсуф Миср тахтида адолат билан ҳукм юргиза бошлади. Илгари ўзи шоҳга башорат қилган мўл-кўлчилик йилларида жуда кўп бўғдой ҳосили йиғиб-ўриб олиниб, омборларга ғамлаб қўйилди. Кейинги етти йил эса худди Юсуф таъбир қилганидек, мисли кўрилмаган қаҳатчилик йиллари бўлди. Бу йилларда бутун атрофдаги юртларда қаттиқ очарчилик бўлиб, одамлар кўп жойлардан Мисрга озиқ-овқат излаб кела бошладилар. Юсуф уларни ноумид қайтармади, Аллоҳнинг кўмаги билан уларнинг ҳаммасига эҳтиёжича ёрдам берди. Миср мамлакатида озиқ-овқат сероб эканлиги ва унинг ҳокими жуда серҳиммат эканлиги ҳақидаги хабарлар Юсуфнинг ота юрти Канъон заминига ҳам етиб боргач, Яъқуб алайҳиссалом ўғилларини ўша тарафга юборди. Кейинги оятларда Юсуфнинг оға-иниларининг Мисрга келиши, Юсуфни кўрганда танимасликлари, Юсуф эса уларни дарҳол танигани ва бошқа воқеалар ҳақида сўз боради.

وَجَٓاءَ اِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٨)

58. Мўл-кўлчиликдан кейин қаҳатчилик йиллари бошланиб кетди. Юсуфнинг акалари егулик истаб Мисрга келдилар. Унинг олдига киришганда Юсуф уларни таниди, лекин акалари уни танимаган эдилар.

Изоҳ: Юсуфнинг оға-инилари кириб келганларида ўзининг таниганини уларга билдирмай: “Сизлар кимсизлар, қаердан келдингиз?” деб сўради. Шунда Улар: “Бизлар Шом мамлакатининг Канъон деган юртиданмиз. Ўзимиз чорвадорларданмиз. Озиқ-овқат ахтариб келдик”, – деб жавоб қилдилар. Юсуф: “Эҳтимол, бизнинг юртимизга жосуслик учун келгандирсизлар”, – дейди. Улар айтадилар: “Аллоҳ сақласин! Бизлар ўзининг энг суюкли боласидан айрилиб ғам-андуҳда қолган бир пайғамбарнинг ўғилларимиз. Бизлар ҳаммамиз ўн икки ўғилмиз. Бу ерга келган ўнтамиз бир ота-онаданмиз. Йўқолган инимиз билан унинг биродари эса бизнинг ота бир, она бошқа иниларимиз бўлади. Ўша инимиз биз билан ўйнаб саҳрога чиққанида йўқолиб қолган эди, шу сабабдан унинг биродарини отамиз бизларга ишонмай ўзи билан олиб қолди”. Бу сўзларни эшитгач, Юсуф ходимларига уларнинг барча эҳтиёжларини қондиришни, етарлича дон-дун ажратиб беришга амр этади.

وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ قَالَ ائْتُون۪ي بِاَخٍ لَكُمْ مِنْ اَب۪يكُمْۚ اَلَا تَرَوْنَ اَنّ۪ٓي اُو۫فِي الْكَيْلَ وَاَنَا۬ خَيْرُ الْمُنْزِل۪ينَ (٥٩)

59. Юсуф уларни егулик жиҳозлари билан жиҳозлагач уларга қарата: “Сизлар эндиги сафар ўша бир укангизни ҳам ёнимга олиб келинглар. Кўрмаяпсизми, ахир мен сизларга донларни тўлдириб ўлчаб беряпман ҳамда мен меҳмон қилувчиларнинг жуда яхшисиман”, – деди.

فَاِنْ لَمْ تَأْتُون۪ي بِه۪ فَلَا كَيْلَ لَكُمْ عِنْد۪ي وَلَا تَقْرَبُونِ (٦٠)

60. Бас, борди-ю агар уни менинг олдимга олиб келмасангиз, у ҳолда менинг ҳузуримда сизлар учун ўлчаб бериладиган ҳеч нарса йўқ. Шунингдек, менинг яқинимга йўламанглар.

قَالُوا سَنُرَاوِدُ عَنْهُ اَبَاهُ وَاِنَّا لَفَاعِلُونَ (٦١)

61. Юсуфнинг акалари: “Уни бизга қўшиб юборишни отасидан қаттиқ сўраймиз. Албатта, бизлар буни қилувчимиз”, – дедилар.

وَقَالَ لِفِتْيَانِهِ اجْعَلُوا بِضَاعَتَهُمْ ف۪ي رِحَالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَٓا اِذَا انْقَلَبُٓوا اِلٰٓى اَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٦٢)

62. Юсуф тарозибон йигитларига: “Уларнинг, донга алмаштириш учун олиб келган нарсаларини яна юкларининг ичига қайтариб солиб қўйинглар. Шояд, улар уйларига қайтиб борганларида буларни таниб, яна қайтиб келсалар”, – деди.

فَلَمَّا رَجَعُٓوا اِلٰٓى اَب۪يهِمْ قَالُوا يَٓا اَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَاَرْسِلْ مَعَنَٓا اَخَانَا نَكْتَلْ وَاِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ (٦٣)

63. Акалари оталарининг олдига қайтиб келиб: “Эй отамиз, бундан кейин бизларга егулик тортиб бериш ман қилинди. Биз билан бирга укамиз Биняминни ҳам юборгин, шундагина дон-дун ўлчаб олиб келамиз. Албатта, биз уни турли хатарлардан ҳимоя қилувчимиз”, – дедилар.

قَالَ هَلْ اٰمَنُكُمْ عَلَيْهِ اِلَّا كَمَٓا اَمِنْتُكُمْ عَلٰٓى اَخ۪يهِ مِنْ قَبْلُۜ فَاللّٰهُ خَيْرٌ حَافِظًاۖ وَهُوَ اَرْحَمُ الرَّاحِم۪ينَ (٦٤)

64. Оталари Яъқуб: “Нима, мен уни сизларга илгари унинг акасини ишонганимдек ишонайми?. Зеро, Аллоҳ энг яхши муҳофаза қилувчи ва У раҳмлиларнинг энг раҳмлисидир”, – деди

وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ اِلَيْهِمْۜ قَالُوا يَٓا اَبَانَا مَا نَبْغ۪يۜ هٰذِه۪ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ اِلَيْنَاۚ وَنَم۪يرُ اَهْلَنَا وَنَحْفَظُ اَخَانَا وَنَزْدَادُ كَيْلَ بَع۪يرٍۜ ذٰلِكَ كَيْلٌ يَس۪يرٌ (٦٥)

65. Қачонки улар олиб келган юкларини очиб кўришгач, алмаштириб келиш учун олиб борган нарсаларини ўзларига қайтарилганини кўриб: “Эй отамиз, мана қара бу нарсаларимиз яна ўзимизга қайтарилибди бундан бошқа яна нима хоҳлаймиз?! Агар укамиз Биняминни бизга қўшиб юборсанг, яна оиламизга егулик келтирамиз. Укамизни ҳам муҳофаза қиламиз ва унинг учун ҳам бир туя юкни кўпроқ оламиз. Ахир биз олиб келган нарса бу озгина ўлчовдир”, – дедилар.

قَالَ لَنْ اُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتّٰى تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِنَ اللّٰهِ لَتَأْتُنَّن۪ي بِه۪ٓ اِلَّٓا اَنْ يُحَاطَ بِكُمْۚ فَلَمَّٓا اٰتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قَالَ اللّٰهُ عَلٰى مَا نَقُولُ وَك۪يلٌ (٦٦)

66. Яъқуб уларга: “Уни менинг олдимга келтиришингиз ҳақида қасам ичиб Аллоҳдан васиқа келтирмагунингизга қадар Биняминни асло сизлар билан бирга юбормайман. Бироқ йўлтўсарларга дуч келиб қуршовда қолишингиз бундан мустасно”, – деди. Юсуфнинг акалари унга васиқаларини келтиришгач, Яъқуб уларга: “Қаранг, бу айтаётган гапларимизга Аллоҳ гувоҳдир”, – деди.

وَقَالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ اَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍۜ وَمَٓا اُغْن۪ي عَنْكُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَيْءٍۜ اِنِ الْحُكْمُ اِلَّا لِلّٰهِۜ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُۚ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (٦٧)

67. Яъқуб пайғамбар уларни сафарга кузатаётиб: “Эй ўғилларим, Мисрга бир дарвозадан кирманглар, балки бошқа-бошқа дарвозалардан киринглар. Мен сизларга Аллоҳдан бўладиган бирор-бир ҳукмни қайтара олмайман. Ҳукм фақат Аллоҳнинг измидадир. Мен, фақат Унгагина суяндим бас, барча таваккул қилувчилар ҳам Унинг Ўзигагина суянсинлар”, – деди

وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ اَمَرَهُمْ اَبُوهُمْۜ مَا كَانَ يُغْن۪ي عَنْهُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا حَاجَةً ف۪ي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضٰيهَاۜ وَاِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ وَلٰكِنَّ اَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ۟ (٦٨)

68. Улар оталари буюрган турли дарвозалардан Мисрга кирдилар. Бироқ уларнинг бу тарзда киришлари уларга Аллоҳдан келадиган бирор нарсани қайтарувчи бўлмади. Бу фақат Яъқубнинг кўнглидаги фарзандларига нисбатан меҳридан пайдо бўлган бир эҳтиёж бўлиб, уни қондирган эди, холос. Зотан, у Биз ваҳий орқали берган таълимимиз сабабли чуқур илм эгаси эди. Лекин одамларнинг кўпчилиги буни билмас эдилар.

Изоҳ: Яъқуб пайғамбарнинг ўғилларига ҳар хил дарвозалардан киришни буюришига турли сабаблар бор. Масалан, уларни янада эҳтиёткор бўлишлари, бир-бирларига ҳар қандай жойда ёрдам бера олишлари ёки бўлмаса кўплашиб келишларида уларга назар нафас тегмаслиги эътиборга олинган бўлиши мумкин.

وَلَمَّا دَخَلُوا عَلٰى يُوسُفَ اٰوٰٓى اِلَيْهِ اَخَاهُ قَالَ اِنّ۪ٓي اَنَا۬ اَخُوكَ فَلَا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٦٩)

69. Улар шаҳарга етиб келиб Юсуфнинг ҳузурига кирганларида, у укаси Биняминни ўзига тортиб: “Мен сенинг аканг Юсуфман, энди акаларинг қилаётган нарсаларидан ғамгин бўлмагин”, – деди.

فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ جَعَلَ السِّقَايَةَ ف۪ي رَحْلِ اَخ۪يهِ ثُمَّ اَذَّنَ مُؤَذِّنٌ اَيَّتُهَا الْع۪يرُ اِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ (٧٠)

70. Юсуф уларни егулик жиҳозлари билан жиҳозлагач укасининг юки орасига сездирмай бир идишни солиб қўйди. Сўнгра жарчи: “Эй карвон эгалари, сизлар ўғридирсизлар”, – деб ҳайқириб жар солди.

قَالُوا وَاَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ مَاذَا تَفْقِدُونَ (٧١)

71. Акалари дарров етиб келиб: “Нимани йўқотдингизлар?” – дедилар.

قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جَٓاءَ بِه۪ حِمْلُ بَع۪يرٍ وَاَنَا۬ بِه۪ زَع۪يمٌ (٧٢)

72. Жарчилардан бири: “Подшоҳнинг қадаҳини йўқотдик. Уни топиб келтирган кишига бир туя юк мукофот бор. Мен унга мукофот берилишига кафилман”, – деди.

قَالُوا تَاللّٰهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الْاَرْضِ وَمَا كُنَّا سَارِق۪ينَ (٧٣)

73. Улар: “Аллоҳга қасам бўлсинки, бизлар бу ерга бузғунчилик қилиш учун келмаганимизни аниқ биласизлар-ку. Бизлар ўғри эмасмиз”, – дедилар.

قَالُوا فَمَا جَزَٓاؤُ۬هُٓ اِنْ كُنْتُمْ كَاذِب۪ينَ (٧٤)

74. Шу пайт жарчилар: “Агар ёлғончи бўлсангиз, ўғрининг жазоси нима бўлади”, – дедилар.

قَالُوا جَزَٓاؤُ۬هُ مَنْ وُجِدَ ف۪ي رَحْلِه۪ فَهُوَ جَزَٓاؤُ۬هُۜ كَذٰلِكَ نَجْزِي الظَّالِم۪ينَ (٧٥)

75. Юсуфнинг акалари: “Унинг жазоси бизнинг қоидамизга кўра, ўғирланган нарса кимнинг юки орасидан топилса, бас, унинг ўзига жазо бериб гаровга олинади. Бизлар зулм қилувчи кимсаларни юртимизда мана шундай жазолаймиз”, – дедилар.

فَبَدَاَ بِاَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَٓاءِ اَخ۪يهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَٓاءِ اَخ۪يهِۜ كَذٰلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَۜ مَا كَانَ لِيَأْخُذَ اَخَاهُ ف۪ي د۪ينِ الْمَلِكِ اِلَّٓا اَنْ يَشَٓاءَ اللّٰهُۜ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَٓاءُۜ وَفَوْقَ كُلِّ ذ۪ي عِلْمٍ عَل۪يمٌ (٧٦)

76. Шундан кейин Юсуфнинг хизматкори йўқолган нарсани ахтаришни укаси Биняминнинг идишидан олдин акаларининг идишларидан бошлади. Кейин у қадаҳни укасининг идишидан топиб чиқариб олди. Биз Юсуфга мана шундай ҳийла тадбирини қилдик. Чунки Миср подшоҳининг динида укаси Биняминни ўғрилик қилгани учун қул қилиб ола олмас эди. Фақат Аллоҳнинг истаги билан бу ҳийла сабабли олиб қолар эди. Биз хоҳлаган кишиларнинг даражаларини кўтарамиз. Ҳар бир илм эгасининг устида ундан ҳам билимдонроқ олим бордир.

قَالُٓوا اِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ اَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُۚ فَاَسَرَّهَا يُوسُفُ ف۪ي نَفْسِه۪ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ قَالَ اَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًاۚ وَاللّٰهُ اَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ (٧٧)

77. Акалари буни кўриб: “Агар бу Бинямин ўғрилик қилган бўлса, қилгандир, чунки олдин унинг акаси ҳам ўғрилик қилган эди”, – дедилар. Шунда Юсуф бу гапни ичига ютиб, уларга билдирмади ва: “Сизлар ёмон мақомдасизлар. Аллоҳ тўқиб чиқараётган гапларингизни жуда яхши билувчидир”, – деди.

قَالُوا يَٓا اَيُّهَا الْعَز۪يزُ اِنَّ لَهُٓ اَبًا شَيْخًا كَب۪يرًا فَخُذْ اَحَدَنَا مَكَانَهُۚ اِنَّا نَرٰيكَ مِنَ الْمُحْسِن۪ينَ (٧٨)

78. Кейин улар: “Эй азиз одам, унинг бир кекса отаси бор. Сен унинг ўрнига бизлардан биримизни олиб қол. Чиндан ҳам биз сени чиройли ишларни қилувчи зотлардан эканингни кўриб турибмиз”, – дедилар.

قَالَ مَعَاذَ اللّٰهِ اَنْ نَأْخُذَ اِلَّا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُٓۙ اِنَّٓا اِذًا لَظَالِمُونَ۟ (٧٩)

79. Юсуф уларга: “Нарсамизни идишидан топиб олган кимсадан бошқани олиб қолишдан Аллоҳ сақласин, у ҳолда биз золим кимсалардан бўлиб қоламиз”, – деди.

فَلَمَّا اسْتَيْـَٔسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّاۜ قَالَ كَب۪يرُهُمْ اَلَمْ تَعْلَمُٓوا اَنَّ اَبَاكُمْ قَدْ اَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقًا مِنَ اللّٰهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ ف۪ي يُوسُفَۚ فَلَنْ اَبْرَحَ الْاَرْضَ حَتّٰى يَأْذَنَ ل۪ٓي اَب۪ٓي اَوْ يَحْكُمَ اللّٰهُ ل۪يۚ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِم۪ينَ (٨٠)

80. Охири ундан ноумид бўлишгач, бир четга чиқиб, ўзаро шивирлашиб маслаҳатлашдилар. Уларнинг катталари: “Отангиз устингизда Аллоҳдан васиқа олиб қолганини ва бундан олдин Юсуф ҳақида ҳам нуқсон қилганингизни билмай қолдингизми?! Бас, то отам менга рухсат бермагунча ёки Аллоҳ мен учун бирор ҳукм қилмагунча мана шу ердан асло қимирламайман. У Зот ҳукм қилувчиларнинг энг яхшисидир”, – деди.

اِرْجِعُٓوا اِلٰٓى اَب۪يكُمْ فَقُولُوا يَٓا اَبَانَٓا اِنَّ ابْنَكَ سَرَقَۚ وَمَا شَهِدْنَٓا اِلَّا بِمَا عَلِمْنَا وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظ۪ينَ (٨١)

81. Сизлар энди оталарингиз олдига қайтинглар ва: “Эй отамиз, ўғлинг Бинямин ўғрилик қилди. Бизлар фақат билган нарсамизга гувоҳлик бермоқдамиз. Ахир биз ғайбга тааллуқли бўлган яширин ишларни билувчи эмасмиз”, – деб айтинглар.

.وَسْـَٔلِ الْقَرْيَةَ الَّت۪ي كُنَّا ف۪يهَا وَالْع۪يرَ الَّت۪ٓي اَقْبَلْنَا ف۪يهَاۜ وَاِنَّا لَصَادِقُونَ (٨٢)

82. Агар бизга ишонмасанг, воқеа содир бўлган пайтда биз унда бўлган шаҳар аҳолисидан ва биз унда келган карвондан сўрагин. Биз ҳақиқатдан ҳам рост айтувчилармиз.

قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ اَنْفُسُكُمْ اَمْرًاۜ فَصَبْرٌ جَم۪يلٌۜ عَسَى اللّٰهُ اَنْ يَأْتِيَن۪ي بِهِمْ جَم۪يعًاۜ اِنَّهُ هُوَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ (٨٣)

83. Яъқуб уларга: “Аксинча, сизларга нафсингиз ёмон ишни чиройли қилиб кўрсатибди. Энди менинг ишим чиройли сабр қилмоқдир. Шояд, Аллоҳ уларнинг икковини жамлаб яна бағримга келтирса. Албатта, У ҳамма нарсани билиб турувчи – Аълим ва ҳикмат эгаси – Ҳаким Зотдир”, – деди.

وَتَوَلّٰى عَنْهُمْ وَقَالَ يَٓا اَسَفٰى عَلٰى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظ۪يمٌ (٨٤)

84. Яъқуб улардан юз ўгириб: “Эҳ, эсизгина Юсуф!” – деди. Ғам-ғуссадан унинг кўзлари оқариб ожиз бўлиб қолди бас, у дардини ичига ютувчи бўлди.

قَالُوا تَاللّٰهِ تَفْتَؤُ۬ا تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتّٰى تَكُونَ حَرَضًا اَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِك۪ينَ (٨٥)

85. Отасининг аянчли аҳволини кўрган ўғиллари: “Аллоҳга қасамки, токи ҳолдан тойиб касал бўлгунингча ёки бир йўла ҳалок бўлгунингча Юсуфни эсга олаверасанми?” – дедилар.

قَالَ اِنَّمَٓا اَشْكُوا بَثّ۪ي وَحُزْن۪ٓي اِلَى اللّٰهِ وَاَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٦)

86. Шунда Яъқуб: “Албатта, мен ғам ва ташвишларимни ёлғиз Аллоҳга шикоят қиламан ва мен Аллоҳдан меҳрибонлиги ҳақида сизлар билмайдиган нарсаларни биламан”, – деди.

يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَاَخ۪يهِ وَلَا تَا۬يْـَٔسُوا مِنْ رَوْحِ اللّٰهِۜ اِنَّهُ لَا يَا۬يْـَٔسُ مِنْ رَوْحِ اللّٰهِ اِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ (٨٧)

87. Эй ўғилларим, боринглар, Юсуф ва унинг укаси Биняминни изланглар ва Аллоҳнинг раҳматидан умидсиз бўлманглар. Зеро, Аллоҳнинг раҳматидан фақат кофир қавмлар ноумид бўлади.

فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَٓا اَيُّهَا الْعَز۪يزُ مَسَّنَا وَاَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجٰيةٍ فَاَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَاۜ اِنَّ اللّٰهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّق۪ينَ (٨٨)

88. Улар оталаридан бу сўзларни эшитгач, егуликка алмаштириш учун бор бисотларини йиғиштириб, яна Миср томонга жўнаб кетишди. Қачонки Мисрга етиб келиб Юсуфнинг ҳузурига киришгач: “Эй азиз инсон, бизни ва аҳли оилаларимизни қийинчилик тутди. Бизлар бу сафар ёнингга арзимас моллар билан келдик. Бас, бизларга тўлиқ ўлчовда озиқ-овқат бергин ва бизларга хайр-садақа қилгин. Аллоҳ, шак-шубҳасиз, сен каби садақа қилувчи зотларни мукофотлайди”, – дедилар.

قَالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَاَخ۪يهِ اِذْ اَنْتُمْ جَاهِلُونَ (٨٩)

89. Ниҳоят Юсуф акаларини бундай оғир ҳолатда кўргач тоқат қила олмай: “Жоҳил бўлган пайтингизда Юсуф ва унинг укасига нима ишлар қилганингизни биласизларми?” – деди.

قَالُٓوا ءَاِنَّكَ لَاَنْتَ يُوسُفُۜ قَالَ اَنَا۬ يُوسُفُ وَهٰذَٓا اَخ۪يۘ قَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَيْنَاۜ اِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَاِنَّ اللّٰهَ لَا يُض۪يعُ اَجْرَ الْمُحْسِن۪ينَ (٩٠)

90. Улар даҳшатга тушиб: “Сен ўша Юсуфмисан?” – деб сўрадилар. Юсуф уларга қараб: “Ҳа, мен Юсуфман, бу эса укамдир. Дарҳақиқат, Аллоҳ бизни яна бирлаштириб марҳамат қилди. Албатта, кимда-ким Аллоҳдан қўрқса ва сабр қилса, шубҳасиз, Аллоҳ хайрли иш қилувчиларнинг ажрини йўққа чиқармайди”, – деди.

قَالُوا تَاللّٰهِ لَقَدْ اٰثَرَكَ اللّٰهُ عَلَيْنَا وَاِنْ كُنَّا لَخَاطِـ۪ٔينَ (٩١)

91. Улар Юсуфга: “Аллоҳга қасамки, Аллоҳ сени бизлардан устун қилибди. Бизлар эса, ҳақиқатан, хато иш қилганлардан бўлдик”, – дедилар.

قَالَ لَا تَثْر۪يبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَۜ يَغْفِرُ اللّٰهُ لَكُمْۘ وَهُوَ اَرْحَمُ الرَّاحِم۪ينَ (٩٢)

92. Юсуф акаларига: “Бу кун сизларни қилган ишларингиз учун айблаш йўқ. Аллоҳ сизларни мағфират қилади. Шунингдек, У раҳм қилувчиларнинг энг раҳмлисидир”, – деди.

اِذْهَبُوا بِقَم۪يص۪ي هٰذَا فَاَلْقُوهُ عَلٰى وَجْهِ اَب۪ي يَأْتِ بَص۪يرًاۚ وَأْتُون۪ي بِاَهْلِكُمْ اَجْمَع۪ينَ۟ (٩٣)

93. Энди мана бу кўйлагимни олиб Канъон юртига боринг ва қайғудан кўр бўлган отамнинг юзига ташланг, Аллоҳнинг изни билан яна кўра бошлайди. Барча аҳли оилангиз билан яна ҳузуримга келинг.

وَلَمَّا فَصَلَتِ الْع۪يرُ قَالَ اَبُوهُمْ اِنّ۪ي لَاَجِدُ ر۪يحَ يُوسُفَ لَوْلَٓا اَنْ تُفَنِّدُونِ (٩٤)

94. Карвон Мисрдан йўлга чиқиши билан оталари Яъқуб пайғамбар ёнидагиларга: “Мени ақлдан озган деманглар-у, лекин шубҳасиз, мен ўғлим Юсуфнинг ҳидини сезяпман”, – деди.

قَالُوا تَاللّٰهِ اِنَّكَ لَف۪ي ضَلَالِكَ الْقَد۪يمِ (٩٥)

95. Улар: “Аллоҳга қасамки, сен ҳали ҳам ўша эски адашишингда турибсан”, – дедилар.

فَلَمَّٓا اَنْ جَٓاءَ الْبَش۪يرُ اَلْقٰيهُ عَلٰى وَجْهِه۪ فَارْتَدَّ بَص۪يرًاۚ قَالَ اَلَمْ اَقُلْ لَكُمْ اِنّ۪ٓي اَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٩٦)

96. Вақтики хушхабарчи келиб, у кўйлакни Яъқубнинг юзига ташлаган эди у кўрадиган бўлиб қолди. Кейин Яъқуб: “Сизларга мен, Аллоҳдан Унинг меҳрибонлиги ҳақида сиз билмайдиган нарсаларни биламан деб айтмаганмидим!” – деди.

قَالُوا يَٓا اَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَٓا اِنَّا كُنَّا خَاطِـ۪ٔينَ (٩٧)

97. Ўғиллари Яъқубга: “Эй отамиз, биз учун Аллоҳдан гуноҳларимизни мағфират қилишини сўрагин. Албатта, бизлар хато қилувчилардан бўлдик”, – дедилар.

قَالَ سَوْفَ اَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبّ۪يۜ اِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّح۪يمُ (٩٨)

98. Яъқуб уларга: “Албатта, тезда Роббимдан сизларни мағфират қилишини сўрайман. Шубҳасиз, У гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотдир”, – деди.

فَلَمَّا دَخَلُوا عَلٰى يُوسُفَ اٰوٰٓى اِلَيْهِ اَبَوَيْهِ وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ اِنْ شَٓاءَ اللّٰهُ اٰمِن۪ينَۜ (٩٩)

99. Бас, қачонки манзилга етиб Юсуфнинг ҳузуридаги чодирга кирганларида, у ўзини ота-онасининг қучоғига отди ва: “Аллоҳнинг хоҳиши билан Мисрга омонликда киринглар”, – деди.

Изоҳ: Шундан кейин Яъқуб алайҳиссалом Юсуфнинг ҳаётлиги ҳақидаги хушхабардан беҳад шод бўлиб ва Аллоҳ таолога беадад шукрлар айтиб, дарҳол ўзининг барча аҳли оила, қариндош уруғлари билан Миср томон йўл олдилар. Юсуф ҳам Миср шаҳрининг четига чодирлар тикиб, ота-онасининг йўлларига интизор бўлиб турди.

وَرَفَعَ اَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًاۚ وَقَالَ يَٓا اَبَتِ هٰذَا تَأْو۪يلُ رُءْيَايَ مِنْ قَبْلُۘ قَدْ جَعَلَهَا رَبّ۪ي حَقًّاۜ وَقَدْ اَحْسَنَ ب۪ٓي اِذْ اَخْرَجَن۪ي مِنَ السِّجْنِ وَجَٓاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ اَنْ نَزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْن۪ي وَبَيْنَ اِخْوَت۪يۜ اِنَّ رَبّ۪ي لَط۪يفٌ لِمَا يَشَٓاءُۜ اِنَّهُ هُوَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ (١٠٠)

100. Юсуфнинг саройига келганларидан кейин у ота-онасини ўз тахтига чиқарди ва ҳаммаси унга сажда қилган ҳолларида йиқилди. Юсуф отасига: “Эй отажон, мана шу қирқ йил аввал кўрган тушимнинг таъбиридир. Роббим уни ҳақиқатга чиқарди. Дарҳақиқат, У зиндондан чиқарган пайт менга яхшилик қилди. Шайтон мен билан акаларим орасини бузиб иғво қилганидан кейин мана сизларни саҳродан Мисрга эсон-омон ҳолингизда келтирди. Албатта, Роббим хоҳлаган нарсани лутф қилувчидир. Шубҳасиз, У ҳамма нарсани билиб турувчи – Аълим ва ҳикмат эгаси – Ҳаким Зотдир”, – деди.

رَبِّ قَدْ اٰتَيْتَن۪ي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَن۪ي مِنْ تَأْو۪يلِ الْاَحَاد۪يثِۚ فَاطِرَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ اَنْتَ وَلِيّ۪ فِي الدُّنْيَا وَالْاٰخِرَةِۚ تَوَفَّن۪ي مُسْلِمًا وَاَلْحِقْن۪ي بِالصَّالِح۪ينَ (١٠١)

101. Эй Роббим, дарҳақиқат, менга подшоҳликни бердинг ва яна тушларнинг таъвил ва таъбирларидан таълим бердинг. Эй осмонлар ва Ерни яратувчи Зот, Сен бу дунёда ҳам охиратда ҳам менинг Эгамдирсан. Умрим тугаганда мусулмон ҳолимда жонимни олгин ва мени солиҳ бандаларинг қаторига қўшгин.

ذٰلِكَ مِنْ اَنْبَٓاءِ الْغَيْبِ نُوح۪يهِ اِلَيْكَۚ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ اِذْ اَجْمَعُٓوا اَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ (١٠٢)

102. Эй Муҳаммад, бу Биз сизга ваҳий қилаётган ғайб хабарларидандир. Чунки сиз Юсуфнинг акалари макр-ҳийла қилиб ўзларининг ишларини тузаётган вақтларида уларнинг ёнларида бўлмаган эдингиз.

وَمَٓا اَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِن۪ينَ (١٠٣)

103. Ҳарчанд сиз барча одамларнинг иймон келтиришларини жуда хоҳласангиз-да, одамларнинг кўпчилиги мўмин бўлмайдилар.

وَمَا تَسْـَٔلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ اَجْرٍۜ اِنْ هُوَ اِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَم۪ينَ۟ (١٠٤)

104. Сиз улардан бу даъватингиз учун бирор ажр сўрамаяпсиз. Бу Қуръон фақатгина бутун оламлар учун бир эслатмадир, холос.

وَكَاَيِّنْ مِنْ اٰيَةٍ فِي السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ (١٠٥)

105. Осмонлар ва Ерда Аллоҳнинг борлиги ва бирлигига далолат қилувчи қанчадан-қанча аломатлар бор. Бироқ улар бу оятлардан юз ўгирган ҳолларида бепарво ўтиб кетаверадилар.

وَمَا يُؤْمِنُ اَكْثَرُهُمْ بِاللّٰهِ اِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ (١٠٦)

106. Уларнинг аксарияти эса фақат мушрик бўлган ҳолларида Аллоҳга ишонадилар, холос.

Изоҳ: Айрим кимсалар ўзлари Аллоҳга иймон келтирсалар-да, ҳаётларида ўша ягона Аллоҳ яратган Қуёш, Ой, олов каби нарсаларга сиғиниб ёки ўзларини “худо”, – деб ўйлайдиган шахсларга бўйсуниб, уларнинг инсониятни ҳалокатга олиб борувчи йўлларига эргашиб яшаб ўтадилар. Бу оятларда бундай кимсаларнинг мушрик эканликлари уқтирилади ва уларга тўсатдан бало келишидан ёки қиёмат қоим бўлишидан илгари ўзларини ўнглаб ягона Аллоҳга қайтишлари тавсия этилади.

اَفَاَمِنُٓوا اَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللّٰهِ اَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٠٧)

107. Ёки улар Аллоҳнинг азобидан бир қуршаб олувчи бало келиб қолишидан ё уларга тўсатдан ўзлари сезмаган ҳолларида қиёмат соати келиб қолишидан хотиржам бўлдиларми?!

قُلْ هٰذِه۪ سَب۪يل۪ٓي اَدْعُٓوا اِلَى اللّٰهِ عَلٰى بَص۪يرَةٍ اَنَا۬ وَمَنِ اتَّبَعَن۪يۜ وَسُبْحَانَ اللّٰهِ وَمَٓا اَنَا۬ مِنَ الْمُشْرِك۪ينَ (١٠٨)

108. Эй Расулим, уларга: “Менинг тутган йўлим шудир. Мен ва менга эргашганлар аниқ ҳужжатга кўра Аллоҳга даъват қиламиз. Ҳар қандай шерикдан Аллоҳ таоло покдир. Зеро, мен мушриклардан эмасман”, – деб айтинг.

وَمَٓا اَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ اِلَّا رِجَالًا نُوح۪ٓي اِلَيْهِمْ مِنْ اَهْلِ الْقُرٰىۜ اَفَلَمْ يَس۪يرُوا فِي الْاَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذ۪ينَ مِنْ قَبْلِهِمْۜ وَلَدَارُ الْاٰخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذ۪ينَ اتَّقَوْاۜ اَفَلَا تَعْقِلُونَ (١٠٩)

109. Эй Муҳаммад, Биз сиздан олдин ҳам фақат шаҳар ва қишлоқ аҳлидан эркак кишиларни расул қилиб юбориб, уларга ваҳий қилганмиз, холос. Ахир, одамлар Ер юзида саёҳат қилиб, ўзларидан аввалги иймонсиз кимсаларнинг оқибати қандай бўлганини кўрсалар бўлмайдими? Аллоҳдан қўрқадиган кимсалар учун, албатта, охират диёри бу ўткинчи дунёдан яхшироқдир. Эй одамлар ҳали ҳам ақлни ишлатмайсизларми?!

حَتّٰٓى اِذَا اسْتَيْـَٔسَ الرُّسُلُ وَظَنُّٓوا اَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَٓاءَهُمْ نَصْرُنَاۙ فَنُجِّيَ مَنْ نَشَٓاءُۜ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِم۪ينَ (١١٠)

110. Ниҳоят ўша пайғамбарлар умидсиз бўлиб: “Бизлар аниқ ёлғончи қилиндик”, – деб ўйлай бошлаганларида, уларга ёрдамимиз етиб келди. Бас, Биз хоҳлаган кишиларга нажот берилди. Лекин Бизнинг азобимиз жиноятчи қавмлардан орқага қайтарилмайди.

لَقَدْ كَانَ ف۪ي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِاُو۬لِي الْاَلْبَابِۜ مَا كَانَ حَد۪يثًا يُفْتَرٰى وَلٰكِنْ تَصْد۪يقَ الَّذ۪ي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْص۪يلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١١١)

111. Дарҳақиқат, уларнинг ўтмиш қиссаларида ақл эгалари учун катта ибрат бор эди. Ушбу Қуръон тўқиб чиқариладиган сўз эмас, балки ўзидан олдинги самовий китобларни тасдиқловчи ва унга иймон келтирадиган қавм учун барча нарсаларни батафсил баён қилиб берувчи ҳидоят ва раҳмат манбаи бўлган илоҳий китобдир.