МОИДА СУРАСИ

Моида сураси 120 оятдан иборат бўлиб, Мадинада нозил бўлган. Сура номининг маъноси “дастурхон” бўлиб, унда Исо пайғамбарга берилган мўъжизалардан бири осмондан туширилган дастурхон воқеаси баён этилган.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

РАҲМОН ВА РАҲИМ БЎЛГАН АЛЛОҲ НОМИ БИЛАН

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُٓوا اَوْفُوا بِالْعُقُودِۜ اُحِلَّتْ لَكُمْ بَه۪يمَةُ الْاَنْعَامِ اِلَّا مَا يُتْلٰى عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَاَنْتُمْ حُرُمٌۜ اِنَّ اللّٰهَ يَحْكُمُ مَا يُر۪يدُ (١)

1. Эй иймон келтирганлар, қилинган аҳдларга вафо қилинглар. Кейинида тиловат қилиб бериладиган ҳайвонлардан ташқари, барча чорва моллари сизларга ҳалол қилинди. Эҳромда бўлган пайтингизда эса сизларга ов қилишни ҳалол деб билиш мумкин эмас. Албатта, Аллоҳ Ўзи хоҳлаганича ҳукм қилади.

Изоҳ: Бу оятни шундай тушунмоқ лозим. Мўминлар учун шу суранинг учинчи оятида тиловат қилинадиган ҳаром ўлган ҳайвон, қон, тўнғиз гўшти ва бошқа нарсалардан ташқари, туя, мол, қўй каби чорва ҳайвонларини сўйиб истеъмол этиш ҳалол этилгандир. Лекин ҳаж ибодатини адо қилиш ниятида эҳром боғлаган киши учун ҳар қандай жониворни овлаш ёки сўйиш ҳаромдир.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَٓائِرَ اللّٰهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَٓائِدَ وَلَٓا آٰمّ۪ينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًاۜ وَاِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُواۜ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَاٰنُ قَوْمٍ اَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ اَنْ تَعْتَدُواۢ وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوٰىۖ وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْاِثْمِ وَالْعُدْوَانِۖ وَاتَّقُوا اللّٰهَۜ اِنَّ اللّٰهَ شَد۪يدُ الْعِقَابِ (٢)

2. Эй иймон келтирганлар, Аллоҳнинг ҳажга доир белгиларини, жанг қилиш ҳаром қилинган ойларни, қурбонлик учун келтирилган ҳадяларни, қурбонликка аталганини билдириш мақсадида уларга илиб қўйилган тақинчоқларни ҳамда Роббиларидан фазлу карам ва розилик истаб Байт ул-Ҳаромга ният қилиб келувчилар ҳақини поймол қилишни ўзингизга ҳалол деб ҳисобламанглар. Эҳромдан чиқиб ҳалол бўлгач, бемалол ов қилаверинглар. Сизларни Масжид ул-Ҳаромга боришга қаршилик кўрсатган қавмнинг хусумати уларга душманлик қилишингизга жалб қилмасин. Сизлар, фақат эзгулик ва тақво йўлида кўмаклашинглар, гуноҳ ва душманлик йўлида эса ҳамкорлик қилманглар. Аллоҳдан қўрқинглар ва Аллоҳ азоби қаттиқ бўлган Зотдир.

Изоҳ: Арабларда қурбонликка аталганини билдириш учун жониворларнинг бўйнига турли тақинчоқлар илиб қўйиш одати бор эди. Агар бўйнига тақинчоқ тақилган жониворни кўрсалар, унинг эгаси ва ҳайвонга нисбатан ҳурмат кўрсатар эдилар. Уруш ҳаром қилинган ой эса Зулҳижжа ойи ёки барча ҳаром ойлардир. Ҳаром ойлар тўртта бўлиб, улар тартибига кўра, Муҳаррам, Ражаб, Зулқаъда ва Зулҳижжа ойларидир.

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْز۪يرِ وَمَٓا اُهِلَّ لِغَيْرِ اللّٰهِ بِه۪ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّط۪يحَةُ وَمَٓا اَكَلَ السَّبُعُ اِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَاَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْاَزْلَامِۜ ذٰلِكُمْ فِسْقٌۜ اَلْيَوْمَ يَئِسَ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا مِنْ د۪ينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِۜ اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ د۪ينَكُمْ وَاَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَت۪ي وَرَض۪يتُ لَكُمُ الْاِسْلَامَ د۪ينًاۜ فَمَنِ اضْطُرَّ ف۪ي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِاِثْمٍۙ فَاِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَح۪يمٌ (٣)

3. Сизларга ўлимтик ҳайвон, қон, чўчқа гўшти, Аллоҳдан ўзганинг номи билан сўйилган, бўғилиб ўлган, уриб ўлдирилган, тепаликдан йиқилиб тушиб ўлган, сузиб ўлдирилган, йиртқич ҳайвонлар уларнинг бир бўлагини парчалаб еган жониворлар ҳаром қилинди. Бироқ жонлари чиқмасдан бурун етиб келиб, уларни сўйиб олсангиз, ҳалолдир. Шунингдек, бут-санамларга атаб сўйилган ҳайвонлар, фол чўпларига қараб қисматингизни билиш учун фол очиш ҳам ҳаром қилинди. Бугун эса энди кофирлар динингизга зарар етказа олишдан умидларни уздилар. Шунинг учун ҳам улардан асло қўрқманглар, фақат Мендан қўрқинглар. Бугун динингизни камолига етказдим, неъматимни сизларга тўлиқ қилиб бердим ҳамда сизлар учун Исломни танлаб, дин бўлишига рози бўлдим. Агарда кимки қаттиқ очарчиликда ночор қолиб, гуноҳга майл бўлмаган ҳолда ҳаром қилинганлардан бир миқдор еса, гуноҳ бўлмайди. Шубҳасиз, Аллоҳ гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотдир.

Изоҳ: Ислом келишидан илгари араблар ҳар турли фол очишларга жуда берилган эдилар. Шулардан бири – уларнинг доимо ёнларида учта бир хил чўпни олиб юришлари эди. У чўпларнинг бирига: “Қилгин”, яна бирига “Қилмагин”, – деб белги қўйилган, учинчисига эса ҳеч нарса ёзилмаган бўларди. Қачон бирон ишни адо этмоқчи бўлсалар, ўша чўплардан фол сўрардилар. Ислом бундай хурофотларни ман қилди.

يَسْـَٔلُونَكَ مَاذَٓا اُحِلَّ لَهُمْۜ قُلْ اُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُۙ وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّب۪ينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللّٰهُۘ فَكُلُوا مِمَّٓا اَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَيْهِۖ وَاتَّقُوا اللّٰهَۜ اِنَّ اللّٰهَ سَر۪يعُ الْحِسَابِ (٤)

4. Эй Расулим, сиздан ўзларига нималар ҳалол қилинганини сўрайдилар. Сиз уларга: “Сизларга покиза нарсалар ҳалол қилинди. Аллоҳнинг сизларга таълим берган илмидан фойдаланиб, қўлга ўргатган ва уларни овчи қилиб парваришлаганингиз йиртқич ҳайвонларнинг сизлар учун тутиб келганларини ҳам еяверинглар. Уларни овга қўйиб юбораётганингизда Аллоҳнинг номини зикр қилиб, “Бисмиллоҳ” денглар”, – деб айтинг. Аллоҳдан қўрқинглар, шубҳасиз, Аллоҳ ҳисоб китобни тез қилувчи Зотдир.

اَلْيَوْمَ اُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُۜ وَطَعَامُ الَّذ۪ينَ اُو۫تُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَكُمْۖ وَطَعَامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْۘ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذ۪ينَ اُو۫تُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ اِذَٓا اٰتَيْتُمُوهُنَّ اُجُورَهُنَّ مُحْصِن۪ينَ غَيْرَ مُسَافِح۪ينَ وَلَا مُتَّخِذ۪ٓي اَخْدَانٍۜ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْا۪يمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُۘ وَهُوَ فِي الْاٰخِرَةِ مِنَ الْخَاسِر۪ينَ۟ (٥)

5. Мана бугун сизларга покиза нарсалар ҳалол қилинди. Шунингдек, китоб берилган яҳудий ва насроний динидагиларнинг таоми сизлар учун ҳалол ҳамда сизларнинг таомингиз ҳам улар учун ҳалолдир. Зино ва яширинча ўйнаш қилиб олиш мақсадида бўлмай, аксинча, маҳрларини бериб, ор-номусли мўмина аёллардан ва сизлардан олдин китоб берилганлардан иффатли аёлларни топиб никоҳингизга олишингиз ҳалол қилинди.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُٓوا اِذَا قُمْتُمْ اِلَى الصَّلٰوةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَاَيْدِيَكُمْ اِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُ۫سِكُمْ وَاَرْجُلَكُمْ اِلَى الْكَعْبَيْنِۜ وَاِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُواۜ وَاِنْ كُنْتُمْ مَرْضٰٓى اَوْ عَلٰى سَفَرٍ اَوْ جَٓاءَ اَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَٓائِطِ اَوْ لٰمَسْتُمُ النِّسَٓاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَٓاءً فَتَيَمَّمُوا صَع۪يدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَاَيْد۪يكُمْ مِنْهُۜ مَا يُر۪يدُ اللّٰهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلٰكِنْ يُر۪يدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٦)

6. Эй иймон келтирганлар, намоз ўқишга турмоқчи бўлсангизлар, олдин юзларингизни ювинглар. Кейин қўлларингизни тирсакларигача ювинглар. Сўнгра бошларингизга масҳ тортиб, оёқларингизни тўпиқларигача ювинглар. Агарда жунуб ҳолда ювуқсиз бўлсангиз, унда ғусл қилиб чўмилинглар. Агар бемор ё сафарда бўлиб ёки сизлардан бирингиз ҳожатхонадан қайтиб, ёхуд аёлларга яқинлик қилгандан кейин сув топа олмасангиз, у ҳолда тоза тупроқ жинсидан бўлган нарсаларни ният қилиб, таяммум қилинглар. У тупроқ билан юзларингиз ва қўлларингизга суртиб масҳ тортинглар. Аллоҳ сизларга қийинчилик қилишни хоҳламайди, аксинча, сизларни поклаш ва шукр қилишингиз учун сизларга Ўз неъматини тўла-тўкис қилиб беришни истайди.

Изоҳ: Таҳорат фарз қилинган оятда “қўлларни тирсакларгача, оёқларни эса тўпиқларгача” ювиш айтилган. Имом Абу Ҳанифа роҳматуллоҳи алайҳи “тирсакларгача ва тўпиқларгача” лафзларни “тирсаклар билан, тўпиқлар билан”, – деб тафсир қилганлар. Бунга кўра таҳоратда тирсак ва тўпиқлар бирга қўшиб ювилиши фарз деб ҳисобланади. Ушбу оятда таяммум қилиш тўғрисида ҳам сўз кечган. Таяммум – бу сув топилмаганда, тоза тупроқ ёки чангга ёхуд тоза матоҳга икки қўл кафтлари билан бир зарб уриб, юзга суртиш ва яна бир зарб уриб, икки қўлнинг тирсаклари билан қўшиб силаб чиқишдир.

وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَيْكُمْ وَم۪يثَاقَهُ الَّذ۪ي وَاثَقَكُمْ بِه۪ٓۙ اِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَاَطَعْنَاۘ وَاتَّقُوا اللّٰهَۜ اِنَّ اللّٰهَ عَل۪يمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٧)

7. Аллоҳнинг сизларга берган неъматларини ҳамда “Эшитдик ва итоат қилдик”, – деганингизда сизлардан олган аҳдини ёдга олинглар. Аллоҳдан қўрқинглар, албатта, Аллоҳ кўнгиллардаги сирларни билувчи Зотдир.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا كُونُوا قَوَّام۪ينَ لِلّٰهِ شُهَدَٓاءَ بِالْقِسْطِۘ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَاٰنُ قَوْمٍ عَلٰٓى اَلَّا تَعْدِلُواۜ اِعْدِلُوا۠ هُوَ اَقْرَبُ لِلتَّقْوٰىۘ وَاتَّقُوا اللّٰهَۜ اِنَّ اللّٰهَ خَب۪يرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (٨)

8. Эй иймон келтирганлар, Аллоҳ учун ҳақда собит туриб, гувоҳлик қилишда адолатли бўлинглар. Бирор бир қавмга бўлган хусуматингиз сизларни уларга қарши адолатсиз бўлишга чорламасин. Адолат қилинглар, мана шу тақвога энг яқин жиҳатдир. Ҳамда Аллоҳдан қўрқинглар, шубҳасиз, Аллоҳ барча қилаётган ишларингиздан хабардор Зотдир.

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِۙ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَاَجْرٌ عَظ۪يمٌ (٩)

9. Аллоҳ иймон келтирган ва эзгу амалларни қилган кимсалар учун мағфират ва улкан ажр-мукофотлар ваъда қилди.

وَالَّذ۪ينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِاٰيَاتِنَٓا اُو۬لٰٓئِكَ اَصْحَابُ الْجَح۪يمِ (١٠)

10. Куфр келтирган ва оятларимизни ёлғонга чиқарган кимсалар эса, ана улар дўзах эгаларидир.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَيْكُمْ اِذْ هَمَّ قَوْمٌ اَنْ يَبْسُطُٓوا اِلَيْكُمْ اَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ اَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْۚ وَاتَّقُوا اللّٰهَۜ وَعَلَى اللّٰهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ۟ (١١)

11. Эй иймон келтирганлар, Аллоҳнинг сизларга берган неъматини эсланглар. Бир гуруҳ сизга қўл узатиб, ҳамла қилмоқчи бўлган пайтда, Аллоҳ қўлларини сиздан қайтарган эди. Аллоҳдан қўрқинглар, мўминлар, фақат Аллоҳга таваккул қилиб суянсинлар.

Изоҳ: Ушбу оятнинг нозил бўлишига муфассирлар бир нечта сабабларни кўрсатишган. Улардан бири, бир куни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам жангдан қайтаётиб дам олиш учун бир водийда тўхтайдилар. Самура деб аталадиган дарахтга қиличларини осиб бироз уйқуга кетадилар. Ёнларидаги саҳобалар эса ҳар ёнга тарқаб кетган эдилар. Бир пайт бадавий араблардан бўлган бир одам Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг бошларига келиб, уларнинг қиличларини қинидан чиқариб: “Сени менинг қўлимдан ким қутқара олади?” – дейди. Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам уч марта: “Аллоҳ, Аллоҳ, Аллоҳ”, – дейдилар. Бирдан бадавийнинг қўлидан қилич тушиб кетади. Кейин уни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам қўлларига олиб: “Энди сени ким қутқара олади?” – дейдилар. У эса: “Ҳеч ким”, – деб жавоб беради. Пайғамбаримиз бу аҳволни саҳобаларига маълум қиладилар. Бироқ у бадавийга жазо тайин қилмайдилар.

وَلَقَدْ اَخَذَ اللّٰهُ م۪يثَاقَ بَن۪ٓي اِسْرَٓاء۪يلَۚ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَق۪يبًاۜ وَقَالَ اللّٰهُ اِنّ۪ي مَعَكُمْۜ لَئِنْ اَقَمْتُمُ الصَّلٰوةَ وَاٰتَيْتُمُ الزَّكٰوةَ وَاٰمَنْتُمْ بِرُسُل۪ي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَاَقْرَضْتُمُ اللّٰهَ قَرْضًا حَسَنًا لَاُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّـَٔاتِكُمْ وَلَاُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْر۪ي مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُۚ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذٰلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَٓاءَ السَّب۪يلِ (١٢)

12. Ҳақиқатан, Аллоҳ бани Исроил авлодларининг қатъий аҳду паймонини олди. Биз уларнинг орасидан ўн икки бошлиқни танлаб юбордик. Шунда Аллоҳ уларга: “Шубҳасиз, Мен сизлар билан биргаман. Агарда намозларни тўла тўкис адо этсангиз, закот берсангиз, Расулларимга иймон келтирсангиз, уларга ёрдам берсангиз, Аллоҳ йўлига чиройли қарз берсангиз, шунда сизларнинг гуноҳларингиздан ўтаман ва тагидан анҳорлар оқиб турувчи жаннатларга киргизаман. Шундан кейин ҳам кимки куфр келтирса, шубҳасиз, тўғри йўлдан адашган бўлади.

Изоҳ: Фахриддин Розийнинг “Мафотиҳ-ул Ғайб” номли тафсирида келтирилишича, бани Исроил ўн икки қабиладан иборат эди. Ҳар қабиладан етакчи ва улуғларидан ўн икки нафари бошлиқ тайин қилиниб золим қавмлар яшайдиган шаҳарга юборилган эди. Уларга шаҳардаги аҳволни Мусо пайғамбарга билдириш вазифаси юклатилган эди. Улар у ерга бориб шаҳар аҳолисининг жуссалари бақувват ва кучли эканини кўрдилар ҳамда икки қабила бошлиғидан ташқари, ҳаммаси бу ҳақда ўз қавмларига маълум қила бошладилар. Ваҳоланки, Мусо пайғамбар уларга кўрганлари ҳақида одамларга ҳеч қандай хабар бермасликни тайинлаган эдилар.

فَبِمَا نَقْضِهِمْ م۪يثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةًۚ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِه۪ۙ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِه۪ۚ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلٰى خَٓائِنَةٍ مِنْهُمْ اِلَّا قَل۪يلًا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْۜ اِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ الْمُحْسِن۪ينَ (١٣)

13. Шундан кейин берган аҳдларини бузганликлари туфайли уларни лаънатладик ва қалбларини қаттиқ қилиб қўйдик. Улар Тавротдаги сўзларнинг жойини ўзгартирардилар ҳамда ўзларига эслатилган ҳукмларнинг бир ҳиссасини унутдилар. Ичларидан озгина тоифадан бошқаларини доимо хиёнат қилаётган ҳолда устидан чиқаверасиз. Шундай бўлса ҳам, уларни афв этиб, кечириб тураверинг. Чунки, албатта, Аллоҳ яхшилик қилувчи муҳсинларни севади.

وَمِنَ الَّذ۪ينَ قَالُٓوا اِنَّا نَصَارٰٓى اَخَذْنَا م۪يثَاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِه۪ۖ فَاَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَٓاءَ اِلٰى يَوْمِ الْقِيٰمَةِۜ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللّٰهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ (١٤)

14. Шунингдек, яна “Бизлар насронийлармиз”, – деб айтган кимсалардан ҳам аҳду паймонларини олганмиз. Улар ҳам ўзларига эслатилган ҳукмларнинг бир ҳиссасини унутдилар. Шу сабабдан то қиёмат кунигача улар орасига адоват ва нафратни солиб қўйдик. Яқинда Аллоҳ уларга қилмишлари ҳақида хабар беради.

يَٓا اَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَٓاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَث۪يرًا مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَعْفُوا عَنْ كَث۪يرٍۜ قَدْ جَٓاءَكُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُب۪ينٌۙ (١٥)

15. Эй аҳли китоб бўлган яҳудий ва насронийлар! Сизларга юборган Расулимиз қўлингиздаги китобда беркитганларингизнинг кўпини баён қилиш учун келди. Шу билан бирга, баъзи хатоларингизни кўпини кечирмоқда. Ҳақиқатан, сизларга Аллоҳдан Ислом нури ва очиқ-ойдин Қуръон китоби келган.

يَهْد۪ي بِهِ اللّٰهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَى النُّورِ بِاِذْنِه۪ وَيَهْد۪يهِمْ اِلٰى صِرَاطٍ مُسْتَق۪يمٍ (١٦)

16. У туфайли Ўзининг ризосига эргашган кишиларни омонлик йўлига етаклайди. Ҳамда Ўз изни иродаси билан уларни зулматлардан нурга чиқаради ва тўғри йўлга бошлайди.

لَقَدْ كَفَرَ الَّذ۪ينَ قَالُٓوا اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَس۪يحُ ابْنُ مَرْيَمَۜ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللّٰهِ شَيْـًٔا اِنْ اَرَادَ اَنْ يُهْلِكَ الْمَس۪يحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَاُمَّهُ وَمَنْ فِي الْاَرْضِ جَم۪يعًاۜ وَلِلّٰهِ مُلْكُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَاۜ يَخْلُقُ مَا يَشَٓاءُۜ وَاللّٰهُ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَد۪يرٌ (١٧)

17. Марям ўғли Масиҳ Аллоҳдир, – деб айтган кимсалар аниқ кофир бўлдилар. Эй Расулим, уларга: “Агар Аллоҳ Марям ўғли Масиҳни, унинг онасини ҳамда Ер юзидаги барчани ҳалок этишни хоҳласа, ким Ундан бирор нарсани қайтариб қолишга қодир бўла олади”, – деб айтинг. Ахир осмонлару Ер ва улар орасидаги барча борлиқнинг ҳукмронлиги, шубҳасиз, Аллоҳга оиддир. У нимани қандай хоҳласа, яратади. Албатта, Аллоҳ ҳар нарсага кучи етадиган Зотдир.

وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارٰى نَحْنُ اَبْنَٓاءُ اللّٰهِ وَاَحِبَّٓاؤُ۬هُۜ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْۜ بَلْ اَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَۜ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَٓاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَٓاءُۜ وَلِلّٰهِ مُلْكُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَاۘ وَاِلَيْهِ الْمَص۪يرُ (١٨)

18. Яҳудийлар ва насронийлар: “Биз Аллоҳнинг болалари ва суюкли бандаларимиз”, – дейдилар. Эй Расулим, уларга: “Ундай бўлса, нега сизларни гуноҳларингиз туфайли азоблайди?” – деб айтинг. Йўқ, асло, сизлар ҳам У яратган башарият кабисизлар. Аллоҳ истаган кишисини мағфират қилади ва истаганини азоблайди. Осмонлару Ер ва улар орасидаги барча борлиқнинг ҳукмронлиги, шубҳасиз, Аллоҳга оиддир. Охир-оқибат қайтиб бориладиган жой ёлғиз Унинг Ўзигадир.

يَٓا اَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَٓاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلٰى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ اَنْ تَقُولُوا مَا جَٓاءَنَا مِنْ بَش۪يرٍ وَلَا نَذ۪يرٍۘ فَقَدْ جَٓاءَكُمْ بَش۪يرٌ وَنَذ۪يرٌۜ وَاللّٰهُ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَد۪يرٌ۟ (١٩)

19. Эй аҳли китоб бўлган яҳудий ва насронийлар! Пайғамбарлар келиши камайган вақтдан кейин: “Бизга ҳеч қандай жаннат билан хушхабар берувчи ҳам, охират азобидан огоҳлантирувчи ҳам келмаган”, – деб баҳона айтмаслигингиз учун сизларга элчимиз Муҳаммад ҳақиқатни баён қилувчи бўлиб келди. Дарҳақиқат, у сизларга жаннатдан хушхабар берувчи ва жаҳаннамдан огоҳлантирувчи бўлиб келган. Албатта, Аллоҳ ҳар нарсага кучи етадиган Зотдир.

Изоҳ: Оятдаги пайғамбарлар келиши камайган вақт бу “фатрат” даври деб айтилади. Фахриддин Розийнинг “Мафотиҳ-ул Ғайб” номли тафсирида келтирилишича, Мусо ва Исо пайғамбарлар ораси 1700 йил бўлиб, бу даврда 1000 та пайғамбар юборилган. Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ва Исо алайҳиссалом оралари эса тақрибан 600 йил бўлиб бу давр оралиғида бор йўғи 4 нафар пайғамбар юборилган. Буларнинг уч нафари бани Исроилдан бир нафари эса араблардан бўлганлиги айтилади.

وَاِذْ قَالَ مُوسٰى لِقَوْمِه۪ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَيْكُمْ اِذْ جَعَلَ ف۪يكُمْ اَنْبِيَٓاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًاۗ وَاٰتٰيكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ اَحَدًا مِنَ الْعَالَم۪ينَ (٢٠)

20. Бир вақтлар Мусо ўз қавмига қарата: “Эй қавмим, Аллоҳнинг сизларга ато этган неъматларини эсланглар. У сизнинг орангиздан пайғамбарлар чиқарди ва сизларни подшоҳлар қилди. Шунингдек, оламлардан ҳеч бир кимсага бермаганини сизларга берди”, – деганини хотирланг.

يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْاَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّت۪ي كَتَبَ اللّٰهُ لَكُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا عَلٰٓى اَدْبَارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِر۪ينَ (٢١)

21. Мусо ўз қавмига: “Эй қавмим, Аллоҳ сизларга битиб қўйган муқаддас заминга киринглар. Итоатсизлик қилиб ортларингизга ўгирилиб кетманглар, акс ҳолда, зиён кўрувчиларга айланиб қоласиз”, – деб айтган.

Изоҳ: Оятдаги муқаддас замин ҳақида турли фикрлар мавжуд. Баъзи муфассирлар уни Шом диёри десалар, баъзилар уни Фаластин тупроқлари деб таъриф беришган.

قَالُوا يَا مُوسٰٓى اِنَّ ف۪يهَا قَوْمًا جَبَّار۪ينَۗ وَاِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا حَتّٰى يَخْرُجُوا مِنْهَاۚ فَاِنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَاِنَّا دَاخِلُونَ (٢٢)

22. Қавми унга: “Эй Мусо, у ерда жуда баҳайбат одамлар бор. Улар у ердан чиқиб кетмагунларича биз у ерга асло кириб бормаймиз. Агар у ердан чиқсалар шунда биз, албатта, унга кириб борувчимиз”, – дедилар.

قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذ۪ينَ يَخَافُونَ اَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَۚ فَاِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَاِنَّكُمْ غَالِبُونَ وَعَلَى اللّٰهِ فَتَوَكَّلُٓوا اِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِن۪ينَ (٢٣)

23. Шунда итоатсизликдан қўрқадиган ҳамда Аллоҳ уларга инъом қилган икки киши: “Уларнинг устига шаҳар дарвозасидан тўғри бостириб киринглар. Унга кириб олгач, албатта, ғолиб келувчи бўласизлар. Агарда чин мўмин бўлсангиз, у ҳолда ёлғиз Аллоҳга суянинглар”, – деб айтди.

Изоҳ: Оятдаги бу икки нафар одам юқорида зикр қилинган ўн икки қабила бошлиқларидан Мусо пайғамбар буйруғига тўлиқ итоат қилган шахслар эди. Уларнинг номлари Юшо ибн Нун ва Колиб ибн Юфанно эканлиги кўп тафсир китобларида айтилган.

قَالُوا يَا مُوسٰٓى اِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَٓا اَبَدًا مَا دَامُوا ف۪يهَا فَاذْهَبْ اَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَٓا اِنَّا هٰهُنَا قَاعِدُونَ (٢٤)

24. Яна улар: “Эй Мусо, модомики улар у ерда бор экан, биз ҳеч қачон асло у ерга кирмаймиз. Сен ва Роббинг бориб, улар билан жанг қилаверинглар. Биз эса мана бу ерда кутиб ўтирувчилармиз”, – дедилар.

قَالَ رَبِّ اِنّ۪ي لَٓا اَمْلِكُ اِلَّا نَفْس۪ي وَاَخ۪ي فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِق۪ينَ (٢٥)

25. Шунда Мусо: “Эй Роббим, мен фақат ўзим ва биродарим Ҳорундан бошқага сўз уқтиришга қодир эмасман. Ўзинг биз билан бу фосиқ қавмларнинг орасини айиргин”, – деди.

قَالَ فَاِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ اَرْبَع۪ينَ سَنَةًۚ يَت۪يهُونَ فِي الْاَرْضِ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِق۪ينَ۟ (٢٦)

26. Аллоҳ уларга: “Шубҳасиз, энди улар муқаддас заминга киришдан қирқ йилга маҳрум бўлдилар. Шунингдек, улар у ердаги чўлларда сарсону саргардон бўлиб адашиб юрадилар. Сен бу фосиқ қавмларнинг ҳоли учун ғам емагин”, – деди.

Изоҳ: Замахшарийнинг “Кашшоф” номли тафсирида келтирилишича, яҳудийлар ўзларига ваъда қилинган муқаддас заминни қўлга киритиш учун бўладиган жангдан бўйин товлайдилар. Натижада, Аллоҳ уларни қирқ йилгача муқаддас заминга киришдан маҳрум қилади ва уларни чўлда тентираб юришга мубтало қилади. Қирқ йил мобайнида бу одамлар муқаддас заминга кира олмай дунёдан ўтиб кетадилар. Уларнинг ортидан келган янги авлод эса кейинчалик муқаддас заминга киришга муваффақ бўладилар.

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَاَ ابْنَيْ اٰدَمَ بِالْحَقِّۢ اِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ اَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْاٰخَرِۜ قَالَ لَاَقْتُلَنَّكَۜ قَالَ اِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّق۪ينَ (٢٧)

27. Эй Муҳаммад, Уларга Одамнинг икки ўғли бўлган Қобил ва Ҳобил тўғрисидаги хабарни ҳақиқати билан тиловат қилиб беринг. Ўшанда иккаласи Аллоҳ учун қурбонлик қилдилар. Улардан бирининг қурбонлиги қабул қилинди, бошқасиники эса қабул қилинмади. Қурбонлиги қабул қилинмагани ҳасад қилиб: “Сени, албатта, ўлдираман”, – деди. Қурбонлиги қабул қилингани эса: “Шубҳасиз, Аллоҳ тақводор кимсалардан қурбонликни қабул қилади”, – деб айтди.

لَئِنْ بَسَطْتَ اِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَن۪ي مَٓا اَنَا۬ بِبَاسِطٍ يَدِيَ اِلَيْكَ لِاَقْتُلَكَۚ اِنّ۪ٓي اَخَافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعَالَم۪ينَ (٢٨)

28. Агар мени ўлдириш учун қўлингни менга узатсанг ҳам, мен сени ўлдириш учун сенга қўл узатувчи эмасман. Мен гуноҳ қилишга оламлар Роббисидан қўрқаман.

اِنّ۪ٓي اُر۪يدُ اَنْ تَبُٓواَ بِاِثْم۪ي وَاِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ اَصْحَابِ النَّارِۚ وَذٰلِكَ جَزٰٓؤُا الظَّالِم۪ينَۚ (٢٩)

29. Албатта, мен гуноҳимни ва гуноҳингни устингга олиб, оқибатда жаҳаннам аҳлидан бўлиб кетишингни хоҳлайман. Ҳа, золимларнинг жазоси шудир.

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ اَخ۪يهِ فَقَتَلَهُ فَاَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِر۪ينَ (٣٠)

30. Ниҳоят нафси унга биродарини ўлдиришга ундади ва уни ўлдирди. Шу сабабдан икки дунёда ҳам зиён кўрувчилардан бўлиб қолди.

فَبَعَثَ اللّٰهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْاَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَار۪ي سَوْاَةَ اَخ۪يهِۜ قَالَ يَا وَيْلَتٰٓى اَعَجَزْتُ اَنْ اَكُونَ مِثْلَ هٰذَا الْغُرَابِ فَاُوَارِيَ سَوْاَةَ اَخ۪يۚ فَاَصْبَحَ مِنَ النَّادِم۪ينَۚۛ (٣١)

31. Шундан кейин нима қилишни билмай турганда, Аллоҳ унга биродарининг мурдасини қандай кўмишни кўрсатиш учун ерни титаётган бир қарғани юборди. Бу ҳолни кўриб: “Ҳолимга вой бўлсин, шу қарғачалик бўлишдан ҳам ожиз қолиб, биродаримнинг мурдасини кўма олмадим-а?!” – деб, қилган ишига надомат қилувчилардан бўлди.

Изоҳ: Машҳур тафсир китобларида Одам Атонинг икки ўғли Қобил ва Ҳобил ҳақида шундай баён қилинади: Одам алайҳиссаломнинг болалари ҳар туғилганда эгизак бўлиб дунёга келарди. Эгизаклар бири ўғил, бири эса қиз бола бўлар эди. Ўша даврнинг шариатига кўра бир қориндан туғилганларнинг никоҳланиши ман қилинган бўлиб, бошқа сафардаги туғилган қиз билангина уйланиш жоиз эди. Одам алайҳиссалом Қобилни Ҳобилнинг эгизагига, Ҳобилни эса Қобилнинг эгизагига олиб бермоқчи бўлади. Лекин Қобил буни рад қилади, сабаби унинг туғишган эгизаги чиройлироқ эди. Шунда Одам алайҳиссалом бу низони ҳал қилиш учун иккови ҳам бирорта қурбонлик аташини ва кимнинг қурбонлиги қабул бўлса, унинг айтгани бўлишини таъкидлайди. Ҳобилнинг касби чўпонлик Қобилники эса деҳқончилик эди. Ҳобил қурбонлик учун подадаги энг соғлом қўйни танлайди, Қобил эса экин маҳсулотининг сифатсизини танлайди. Шартга кўра аталган қурбонликлардан қайси бирини кўкдан бир олов келиб куйдириб кетса, ана ўша қабул қилинган ҳисобланар эди. Натижада, Ҳобилнинг қурбонлиги қабул бўлиб, Қобилники эса қабул қилинмади. Бунга ҳасад қилган ака ўз укаси Ҳобилни ўлдиради. Башарият тарихида илк бор қотиллик бўлгани туфайли Қобил укасининг ўлган жасадини нима қилишни билмай қолади. Кейин Аллоҳ жасадни қандай кўмиш кераклигини кўрсатиш учун бир қарғани юборади. Айтилишича, икки қарға ўзаро уришиб бири бошқасини ўлдиради. Кейин тирик қолган қарға ерни кавлаб ўлган қарғани кўмиб қўяди.

مِنْ اَجْلِ ذٰلِكَۚۛ كَتَبْنَا عَلٰى بَن۪ٓي اِسْرَٓاء۪يلَ اَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ اَوْ فَسَادٍ فِي الْاَرْضِ فَكَاَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَم۪يعًاۜ وَمَنْ اَحْيَاهَا فَكَاَنَّمَٓا اَحْيَا النَّاسَ جَم۪يعًاۜ وَلَقَدْ جَٓاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِۘ ثُمَّ اِنَّ كَث۪يرًا مِنْهُمْ بَعْدَ ذٰلِكَ فِي الْاَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (٣٢)

32. Мана шу ҳодиса туфайли бани Исроил авлодларига шу ҳукмни ёзиб қўйдик. Унга кўра, агар кимда-ким бирор одамни ноҳақ ўлдирмаган, Ер юзида бузғинчилик қилмаган бегуноҳ кимсани ўлдирса, гўё у ҳамма инсонларни ўлдиргандек бўлади. Шунингдек, кимки бегуноҳларни ўлдирмай ҳаётини қутқарса, худди у барча инсонларнинг ҳаётини қутқаргандек бўлади. Дарҳақиқат, уларга Расулларимиз очиқ-ойдин далилларни келтирганлар. Сўнгра шундан кейин ҳам, улардан аксарияти Ер юзида ҳаддидан ошиб, исроф қилувчилардир.

اِنَّمَا جَزٰٓؤُا الَّذ۪ينَ يُحَارِبُونَ اللّٰهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْاَرْضِ فَسَادًا اَنْ يُقَتَّلُٓوا اَوْ يُصَلَّبُٓوا اَوْ تُقَطَّعَ اَيْد۪يهِمْ وَاَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ اَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْاَرْضِۜ ذٰلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْاٰخِرَةِ عَذَابٌ عَظ۪يمٌۙ (٣٣)

33. Аллоҳга ва Унинг Расулига қарши уруш қиладиганларнинг ва Ер юзида бузғунчилик қилиш ҳаракатида юрадиган кимсаларнинг жазоси – уларни қатл қилинишлари, дорга осилишлари, қўл-оёқларининг қарама-қарши томонга кесилишлари ва ўз ерларидан сургун қилинишларидан иборатдир. Мана шу жазолар уларга бу дунёда шармандаликдир. Шунингдек, охиратда эса уларга улкан азоб бордир.

Изоҳ: Бу оят нозил бўлишининг сабаби Имом ал-Бухорий ривоят қилган ҳадисда келтирилишича, Укл ва Урайна қабилаларидан бир гуруҳ одамлар келиб, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳузурида иймон келтирадилар. Сўнгра сут сўрайдилар. Пайғамбаримиз садақага келган туялар сутидан ичишга рухсат берганларида, улар бориб туякашни ўлдириб, туяларни ҳайдаб олиб кетадилар. Диндан қайтганлар ортидан бир гуруҳ мусулмонларни юбориб уларга жазо бериш буюрилади. Мунофиқларга етиб олиб, уларнинг қўл ва оёқларини кесишиб, кўзларини ҳам ўйишади. Буни эшитган Расулуллоҳ кўз ўйиш, қулоқ ва бурунни кесиш каби қийноқларни Ислом дини ман этишини эълон қиладилар.

اِلَّا الَّذ۪ينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ اَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْۚ فَاعْلَمُٓوا اَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَح۪يمٌ۟ (٣٤)

34. Бироқ қўлга олишингиздан олдин қилмишларига тавба қилган кимсаларгина жазоланмайди. Билиб қўйинглар, шубҳасиз, Аллоҳ гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва бандаларига марҳаматли бўлган – Раҳим Зотдир.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَابْتَغُٓوا اِلَيْهِ الْوَس۪يلَةَ وَجَاهِدُوا ف۪ي سَب۪يلِه۪ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣٥)

35. Эй иймон келтирганлар, Аллоҳдан қўрқинглар ва Унга яқинлашиш учун йўл ахтаринглар. Ҳамда Унинг йўлида жиҳод қилинглар. Шояд, шунда нажот топсангизлар.

اِنَّ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا لَوْ اَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْاَرْضِ جَم۪يعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِه۪ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيٰمَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْۚ وَلَهُمْ عَذَابٌ اَل۪يمٌ (٣٦)

36. Дарҳақиқат, куфр келтирган кимсалар борди-ю Ер юзидаги барча нарсага ҳатто яна шунчасига эга бўлиб, уни қиёмат кунининг азобидан қутулиш учун тўлаб берсалар ҳам, улардан қабул қилинмайди. Уларга охиратда аламли азоб бордир.

يُر۪يدُونَ اَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُمْ بِخَارِج۪ينَ مِنْهَاۘ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُق۪يمٌ (٣٧)

37. Улар дўзахдан чиқишни хоҳлайдилар, бироқ ундан чиқувчи эмаслар, Уларга доимий азоб бордир.

وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُٓوا اَيْدِيَهُمَا جَزَٓاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِنَ اللّٰهِۜ وَاللّٰهُ عَز۪يزٌ حَك۪يمٌ (٣٨)

38. Ўғрилик қилган эркакни ҳам аёлни ҳам қилган ишларига яраша бир жазо ва Аллоҳдан бир ибрат бўлиши учун қўлларини кесинглар. Аллоҳ иззати улуғ – Азиз ва ҳикмат эгаси бўлган – Ҳаким Зотдир.

فَمَنْ تَابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِه۪ وَاَصْلَحَ فَاِنَّ اللّٰهَ يَتُوبُ عَلَيْهِۜ اِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَح۪يمٌ (٣٩)

39. Кимки, қилган бу зулмидан кейин тавба қилса ва ўзини ўнглаб тузатиб олса, албатта, Аллоҳ унинг тавбасини қабул қилади. Шубҳасиз, Аллоҳ гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотдир.

اَلَمْ تَعْلَمْ اَنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْكُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشَٓاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَٓاءُۜ وَاللّٰهُ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَد۪يرٌ (٤٠)

40. Осмонлар ва Ернинг бошқаруви, шубҳасиз, Аллоҳга оид эканини, Ўзи истаган кишини азоблаши ҳамда истаган кишини кечиришини билмадингизми?! Аллоҳ ҳар нарсага кучи етадиган Зотдир.

يَٓا اَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذ۪ينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذ۪ينَ قَالُٓوا اٰمَنَّا بِاَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْۚ وَمِنَ الَّذ۪ينَ هَادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ اٰخَر۪ينَۙ لَمْ يَأْتُوكَۜ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِه۪ۚ يَقُولُونَ اِنْ اُو۫ت۪يتُمْ هٰذَا فَخُذُوهُ وَاِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُواۜ وَمَنْ يُرِدِ اللّٰهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللّٰهِ شَيْـًٔاۜ اُو۬لٰٓئِكَ الَّذ۪ينَ لَمْ يُرِدِ اللّٰهُ اَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْۜ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْاٰخِرَةِ عَذَابٌ عَظ۪يمٌ (٤١)

41. Эй Расул, оғизларида “Иймон келтирдик”, – дейдиган, лекин қалблари иймон келтирмаган мунофиқлар ва яҳудий бўлган кимсалардан куфр сари ҳаракат қилаётганлари сизни хафа қилмасин. Улар доимо ёлғонга қулоқ осувчилардир, сизнинг олдингизга келмаган бошқа бир яҳудий қавм номидан жосуслик қилиб қулоқ тутиб турувчидирлар. Улар калималарни Аллоҳ тарафидан қўйилганидан кейин жойларини ўзгартирадилар. Яҳудийлар: “Агар Муҳаммад томонидан сизларга мана бу ўзгартирилган ҳукм берилса, уни олинглар. Борди-ю ундай ҳукм берилмаса, уни тарк қилинглар”, – дейдилар. Аллоҳ кимни фитнага мубтало бўлишини хоҳласа, Аллоҳнинг иродасига қарши сиз у учун ҳеч нарса қилишга қодир эмассиз. Аллоҳ ана шундай кимсаларнинг қалбларини тозалашни истамаган. Улар учун бу дунёда шармисорлик, охиратда эса аламли азоб бордир.

Изоҳ: Мазкур оятнинг нозил бўлиш сабабини муфассирлар шундай баён қиладилар; Обрў эътиборли бўлган яҳудий оиласидан бир эркак ва бир аёл зино қилган эди. Таврот ҳукмига кўра зинонинг ҳукми тошбўрон қилишдан иборат эди. Аммо яҳудийлар уларни таниқли оиладан бўлгани учун тошбўрон қилмоқчи бўлмайдилар. Шундай қилиб, оилали бўла туриб зино қилганларнинг ҳукми қандай эканлиги ҳақида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан сўрамоқчи бўладилар. Кейин ораларидан баъзиларини Пайғамбаримиз ҳузурига юборадилар. Фақат уларга: “Агар Муҳаммад зинонинг жазосини дарра уриш деса, қабул қилинглар, лекин тошбўрон қилиш деса, рад қилинглар”, – деб уқтирадилар. Улар бу масаланинг ечимини сўраётганларида Жаброил алайҳиссалом жазонинг ҳукми тошбўрон эканлиги ҳақида ваҳий қилади. Шундан кейин Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бир яҳудий олимини чақиртириб: “Ўзидан бошқа илоҳ бўлмаган, Мусога нажот бериши учун денгизни иккига бўлган, Тур тоғини устингизга кўтариб қўйган, сизларни фиръавн зулмидан халос қилган, ҳалол ва ҳаром ҳукмларни нозил қилган Аллоҳ учун айтгин, китобингиз Тавротда оилали кимсалар зино қилса, тошбўрон қилиниши ёзилганми?” – дейдилар. Саволни эшитган яҳудий олим: “Ҳа, шундай ҳукм Тавротда ёзилган”, – деб айтади. Шундан кейин Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам зино қилган яҳудийни тошбўрон қилишга буюрадилар. Лекин яҳудийларнинг Тавротдаги ҳукмни ўзгартирганлари учун қаттиқ ранжийдилар. Аллоҳ уларга ояти каримасида тасалли бериб хафа бўлмасликларини айтади.

سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ اَكَّالُونَ لِلسُّحْتِۜ فَاِنْ جَٓاؤُ۫كَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ اَوْ اَعْرِضْ عَنْهُمْۚ وَاِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْـًٔاۜ وَاِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِۜ اِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ الْمُقْسِط۪ينَ (٤٢)

42. Улар доимо ёлғонга қулоқ осувчилар ва ҳаром ейдиганлардир. Агарда сизнинг ҳузурингизга ҳукм сўраб келсалар, истасангиз, ўрталарида ҳукм чиқаринг ёки улардан воз кечинг. Агар улардан воз кечсангиз ҳам, зинҳор сизга бирор зарар келтира олмайдилар. Борди-ю ҳукм қилсангиз ҳам, ўрталарида адолат билан ҳукм қилинг. Албатта, Аллоҳ адолатли бўлганларни севади.

وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْرٰيةُ ف۪يهَا حُكْمُ اللّٰهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَۜ وَمَٓا اُو۬لٰٓئِكَ بِالْمُؤْمِن۪ينَ۟ (٤٣)

43. Ичида Аллоҳнинг ҳукмлари бўлган Таврот ўзларининг олдиларида бўла туриб, қандай қилиб сиздан ҳукм сўрайдилар? Ҳақиқатни эшитганларидан кейин эса сиздан юз ўгириб кетадилар. Улар ҳеч ҳам иймон келтирган эмаслар.

اِنَّٓا اَنْزَلْنَا التَّوْرٰيةَ ف۪يهَا هُدًى وَنُورٌۚ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذ۪ينَ اَسْلَمُوا لِلَّذ۪ينَ هَادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْاَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتَابِ اللّٰهِ وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَٓاءَۚ فَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلَا تَشْتَرُوا بِاٰيَات۪ي ثَمَنًا قَل۪يلًاۜ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُ فَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ (٤٤)

44. Ҳақиқатан, Биз ичида ҳидоят ва нур бўлган Тавротни нозил қилдик. Аллоҳга таслим бўлган пайғамбарлар у китоб билан яҳудийларга ҳукм қилар эдилар. Аллоҳнинг китобини муҳофаза этишга масъул қилинган илоҳий билим эгалари бўлган Раббонийлар ва яҳудий уламолар ҳам шундай ҳукм қилиб, ўзлари унга гувоҳ бўлганлар. Шундай экан, ҳукм чиқаришда одамлардан қўрқманглар. Фақат Мендан қўрқинглар ҳамда оятларимни ўткинчи дунё манфаати учун арзимас баҳога сотиб юборманглар. Кимки Аллоҳ нозил қилган оятлар билан ҳукм қилмас экан, ана ўшалар айнан кофир кимсалардир.

وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ ف۪يهَٓا اَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِۙ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْاَنْفَ بِالْاَنْفِ وَالْاُذُنَ بِالْاُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّۙ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌۜ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِه۪ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُۜ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُ فَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٤٥)

45. Биз уларга Тавротда жонга жон, кўзга кўз, бурунга бурун, қулоққа қулоқ, тишга тиш ва бошқа жароҳатлар учун қасос олинади, деб, ёзиб қўйдик. Кимки у қасосни садақа қилиб кечиб юборса, у ўз гуноҳларини ўчирувчи каффоратдир. Кимки Аллоҳ нозил қилган оятлар билан ҳукм қилмас экан, ана ўшалар айнан золим кимсалардир.

Изоҳ: Каффоратнинг маъноси эваз, бадал, афвдир. Демак, қасос олмай хунидан кечиб юборса, қилган гуноҳларига афв бор экан.

وَقَفَّيْنَا عَلٰٓى اٰثَارِهِمْ بِع۪يسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرٰيةِۖ وَاٰتَيْنَاهُ الْاِنْج۪يلَ ف۪يهِ هُدًى وَنُورٌۙ وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرٰيةِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّق۪ينَ (٤٦)

46. Пайғамбарларнинг изларидан эса ўзидан олдин нозил қилинган Тавротни тасдиқловчи қилиб, ортидан Марям ўғли Исони юбордик. Унга ичида нур ва ҳидоят бўлган, ўзидан олдинги Тавротни тасдиқлайдиган ҳамда Аллоҳдан қўрқадиган кимсалар учун ҳидоят манбаи ва панду насиҳат бўлган Инжилни бердик.

وَلْيَحْكُمْ اَهْلُ الْاِنْج۪يلِ بِمَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُ ف۪يهِۜ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُ فَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٤٧)

47. Инжил эгалари бўлган насронийлар ундаги Аллоҳ нозил қилган оятлар билан ҳукм қилсинлар. Кимки Аллоҳ нозил қилган оятлар билан ҳукм қилмас экан, ана ўшалар айнан фосиқ кимсалардир.

وَاَنْزَلْنَٓا اِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُ وَلَا تَتَّبِعْ اَهْوَٓاءَهُمْ عَمَّا جَٓاءَكَ مِنَ الْحَقِّۜ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًاۜ وَلَوْ شَٓاءَ اللّٰهُ لَجَعَلَكُمْ اُمَّةً وَاحِدَةً وَلٰكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ ف۪ي مَٓا اٰتٰيكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِۜ اِلَى اللّٰهِ مَرْجِعُكُمْ جَم۪يعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ ف۪يهِ تَخْتَلِفُونَۙ (٤٨)

48. Эй Расулим, сизга эса ўзидан олдинги китобларни тасдиқ қилувчи ва улар устига гувоҳ бўлувчи Қуръон китобни барҳақ нозил қилдик. Шундай экан, улар орасида Аллоҳ нозил қилган оятлар билан ҳукм қилинг. Сизга келган ҳақиқатдан айрилиб, уларнинг ҳавойи нафсларига эргашманг. Сизлардан ҳар бирингиз учун алоҳида шариат ва йўл қилиб қўйганмиз. Агар Аллоҳ хоҳлаганда эди сизларни бир уммат қилиб қўяр эди. Лекин сизларга берганлари билан имтиҳон қилиши учун ҳар бир умматга алоҳида йўл қилиб қўйди. Шундай экан, яхши амалларни қилишга шошилинглар. Барчангизнинг қайтар жойингиз Аллоҳнинг ҳузуригадир. Ана ўшанда сизларга тортишаётган нарсаларингиз ҳақида хабар беради.

وَاَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُ وَلَا تَتَّبِعْ اَهْوَٓاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ اَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُ اِلَيْكَۜ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ اَنَّمَا يُر۪يدُ اللّٰهُ اَنْ يُص۪يبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْۜ وَاِنَّ كَث۪يرًا مِنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ (٤٩)

49. Эй Расулим, улар орасида Аллоҳ нозил қилганига кўра ҳукм қилинг. Ҳамда уларнинг ҳавойи нафсларига эргашманг ва Аллоҳ сизга нозил қилган ҳукмларнинг айримларидан сизни чалғитиб, фитнага солиб қўйишларидан эҳтиёт бўлинг. Агар чақириғингиздан юз ўгирсалар, билингки, Аллоҳ уларга баъзи гуноҳлари сабабидан мусибатга мубтало қилишни истамоқда.

اَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَۜ وَمَنْ اَحْسَنُ مِنَ اللّٰهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ۟ (٥٠)

50. Ёки жоҳилият даврининг ҳукмларини хоҳлайдиларми? Чиндан ҳам ишонган қавмлар учун Аллоҳдан кўра кимнинг ҳукми яхшироқдир?!

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارٰٓى اَوْلِيَٓاءَۢ بَعْضُهُمْ اَوْلِيَٓاءُ بَعْضٍۜ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَاِنَّهُ مِنْهُمْۜ اِنَّ اللّٰهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِم۪ينَ (٥١)

51. Эй иймон келтирганлар, яҳудийлар ва насронийларни дўст қилиб олманглар. Уларнинг баъзилари баъзиларига дўстдирлар. Сиздан кимки уларни дўст тутса, демак, у, албатта, улардан биридир. Албатта, Аллоҳ золим қавмларни тўғри йўлга бошламайди.

Изоҳ: Ҳижратнинг учинчи йилида бўлиб ўтган Уҳуд жангига оид бу оятдаги тақиқ мусулмонлар учун яҳудий ва насронийларнинг дини ёки миллати туфайли эмас, балки унгача мусулмонлар билан холис алоқада бўлиб келган мазкур одамларга жанг асносида тарафдор ва иттифоқдош бўлишдан қайтариш эди.

فَتَرَى الَّذ۪ينَ ف۪ي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ ف۪يهِمْ يَقُولُونَ نَخْشٰٓى اَنْ تُص۪يبَنَا دَٓائِرَةٌۜ فَعَسَى اللّٰهُ اَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ اَوْ اَمْرٍ مِنْ عِنْدِه۪ فَيُصْبِحُوا عَلٰى مَٓا اَسَرُّوا ف۪ٓي اَنْفُسِهِمْ نَادِم۪ينَۜ (٥٢)

52. Эй Расулим, қалбларида мунофиқлик касали бор кимсаларнинг улар томонга ошиқаётганларини кўрасиз. Мунофиқлар: “Давр келиб бизларга улардан бир бало етиб қолишидан қўрқамиз”, – дейдилар. Шояд, Аллоҳ мусулмонларга ғалаба ёки Ўз ҳузуридан хайрли бир иш бериб қолса, ана ўшанда ичларида сақлаб юрганлари учун пушаймон қилувчи бўлиб қоладилар.

وَيَقُولُ الَّذ۪ينَ اٰمَنُٓوا اَهٰٓؤُ۬لَٓاءِ الَّذ۪ينَ اَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ اَيْمَانِهِمْۙ اِنَّهُمْ لَمَعَكُمْۜ حَبِطَتْ اَعْمَالُهُمْ فَاَصْبَحُوا خَاسِر۪ينَ (٥٣)

53. Кейин иймон келтирганлар: “Жон-жаҳдлари билан, албатта, сизлар билан биргамиз деб, қасам ичганлар манавиларми?” – дейдилар. У мунофиқларнинг қилган амаллари беҳуда кетди ва зиён кўрганлардан бўлиб қолдилар.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ د۪ينِه۪ فَسَوْفَ يَأْتِي اللّٰهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُٓ اَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِن۪ينَ اَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِر۪ينَۘ يُجَاهِدُونَ ف۪ي سَب۪يلِ اللّٰهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَٓائِمٍۜ ذٰلِكَ فَضْلُ اللّٰهِ يُؤْت۪يهِ مَنْ يَشَٓاءُۜ وَاللّٰهُ وَاسِعٌ عَل۪يمٌ (٥٤)

54. Эй иймон келтирганлар, сизлардан ким динидан қайтса, унинг ўрнига Аллоҳ уларни севадиган ва улар ҳам Аллоҳни севадиган бир қавмни келтиради. Улар мўминларга юмшоқ кўнгилли, кофирларга эса виқорлидирлар ҳамда Аллоҳнинг йўлида молу жонлари билан жиҳод қиладилар, маломатгўйнинг маломатидан қўрқмайдилар. Мана бу Аллоҳнинг Ўзи хоҳлаганига берадиган фазлу карамидир. Аллоҳ фазлу карами кенг – Восиъ ва барча нарсани билиб турувчи – Аълим Зотдир.

اِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللّٰهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوا الَّذ۪ينَ يُق۪يمُونَ الصَّلٰوةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكٰوةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ (٥٥)

55. Шубҳасиз, сизларнинг дўстингиз Аллоҳ ва унинг Расулидир. Ҳамда Роббиларига бўйинларини эгиб намозларини тўлиқ адо қиладиган ва закот берадиган мўминлардир.

وَمَنْ يَتَوَلَّ اللّٰهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوا فَاِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْغَالِبُونَ۟ (٥٦)

56. Ким Аллоҳни, Унинг Расулини ва иймон келтирганларни ўзига дўст деб тутса, шубҳасиз, Аллоҳнинг лашкарлари жамоаси доимо ғолиб келувчилардир.

Изоҳ: Ҳизб сўзининг луғавий маъноси гуруҳ, уюшма, тобе кишилар демакдир. Аллоҳнинг ҳизби деганда Пайғамбари ва иймон келтирган зотлар, яъни мусулмонлар тушунилади.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذ۪ينَ اتَّخَذُوا د۪ينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذ۪ينَ اُو۫تُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ اَوْلِيَٓاءَۚ وَاتَّقُوا اللّٰهَ اِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِن۪ينَ (٥٧)

57. Эй иймон келтирганлар, сизлардан олдинги китоб берилганлар ичидан динингизни масхара ва ўйин қилиб олган кимсаларни ва кофирларни дўст қилиб олманглар. Агар ҳақиқий мўмин бўлсангиз, ёлғиз Аллоҳдан қўрқинглар.

وَاِذَا نَادَيْتُمْ اِلَى الصَّلٰوةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًاۜ ذٰلِكَ بِاَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ (٥٨)

58. Қачонки сизлар бир-бирингизни намозга чақирсангизлар, улар намозни масхара ва ўйин қиладилар. Мана бу қилиқлари уларнинг ақл ишлата олмайдиган қавм эканлигидир.

قُلْ يَٓا اَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّٓا اِلَّٓا اَنْ اٰمَنَّا بِاللّٰهِ وَمَٓا اُنْزِلَ اِلَيْنَا وَمَٓا اُنْزِلَ مِنْ قَبْلُۙ وَاَنَّ اَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ (٥٩)

59. Эй Расулим, уларга: “Эй аҳли китоб бўлган яҳудий ва насронийлар! Бизлар Аллоҳга, ўзимизга нозил қилинган Қуръонга, бундан олдин нозил қилинган китобларга иймон келтирганимиз ҳамда сизларнинг аксариятингиз эса бузғунчилардан бўлганингиз учун бизни ёқтирмайсизлар”, – деб айтинг.

قُلْ هَلْ اُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللّٰهِۜ مَنْ لَعَنَهُ اللّٰهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَاز۪يرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَۜ اُو۬لٰٓئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَاَضَلُّ عَنْ سَوَٓاءِ السَّب۪يلِ (٦٠)

60. Эй Расулим, уларга: “Сизларга Аллоҳнинг наздида бундан ҳам ёмонроқ жазоси бўлган кимсанинг хабарини берайми? Улар Аллоҳ лаънатлаган, уларга ғазаб қилган, улардан баъзиларини маймун ва чўчқаларга айлантириб қўйган ва шайтонга сиғинган кимсалардир”, – деб айтинг. Ана ўшалар энг ёмон маконда бўлган ва тўғри йўлдан тамоман адашган кимсалардир.

Изоҳ: Мазкур оятдан маълум бўладики, одам маймундан эмас, балки тарихда баъзи осий кишилардан маймун ва чўчқалар пайдо бўлган. Тафсирларда айтилишига қараганда, шанба куни балиқ овидан қайтарилган бир қабила яҳудийлари Аллоҳга ҳийла ишлатиб нофармонлик қилганлари учун Аллоҳ уларни маймун шаклига киритиш билан жазолаган. Исо алайҳиссаломга нозил бўлган дастурхон неъматларига ношукурчилик қилган кофирларни эса Аллоҳ таоло жазолаб, чўчқа шаклига киритиб қўйган деган ривоятлар бор.

وَاِذَا جَٓاؤُ۫كُمْ قَالُٓوا اٰمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِه۪ۜ وَاللّٰهُ اَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ (٦١)

61. Қачонки, яҳудий ва мунофиқлар олдингизга келганларида: “Иймон келтирдик”, – дейдилар. Лекин аслида улар куфр билан кириб, яна у куфр билан чиқиб кетадилар. Аллоҳ уларнинг пинҳон тутиб юрган нифоқларини жуда яхши билувчидир.

وَتَرٰى كَث۪يرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْاِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاَكْلِهِمُ السُّحْتَۜ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢)

62. Улардан кўпчилигини гуноҳ ишларда, душманлик қилишда ва ҳаром ейишга ошиқаётганларни кўрасиз. Қилаётган бу ишлари нақадар ёмон ишдир.

لَوْلَا يَنْهٰيهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْاَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْاِثْمَ وَاَكْلِهِمُ السُّحْتَۜ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ (٦٣)

63. Аҳли китоб бўлган руҳонийлар ва уламолар уларни гуноҳ гапларни айтишларидан ва ҳаром топиб ейишларидан ман қилсалар эди?! Уларнинг бу қилаётган хатти-ҳаракатлари нақадар ёмондир.

وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌۜ غُلَّتْ اَيْد۪يهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُواۢ بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِۙ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَٓاءُۜ وَلَيَز۪يدَنَّ كَث۪يرًا مِنْهُمْ مَٓا اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًاۜ وَاَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَٓاءَ اِلٰى يَوْمِ الْقِيٰمَةِۜ كُلَّمَٓا اَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ اَطْفَاَهَا اللّٰهُۙ وَيَسْعَوْنَ فِي الْاَرْضِ فَسَادًاۜ وَاللّٰهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِد۪ينَ (٦٤)

64. Яҳудийлар: “Аллоҳнинг қўли боғлангандир”, – дедилар. Бахиллик қилганлари туфайли ўзларининг қўллари боғлиқ бўлиб қолар ва бу айтган сўзлари сабабли лаънатланадилар. Аксинча, Аллоҳнинг икки қўли очиқдир. Ўзи қандай истаса шундай бераверади. Роббингиздан сизга нозил қилинган Қуръон улардан кўпчилигининг туғён ва куфрини янада орттиради. Уларнинг ораларига қиёмат кунигача адоват ва нафрат ўтини солиб қўйганмиз. Қачонки улар сизларга қарши уруш оловини ёқсалар, Аллоҳ уни дарҳол сўндириб қўяди. Ер юзида бузғунчилик қилишга ҳаракат қиладилар. Аллоҳ фасод тарқатувчиларни севмайди.

وَلَوْ اَنَّ اَهْلَ الْكِتَابِ اٰمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَيِّـَٔاتِهِمْ وَلَاَدْخَلْنَاهُمْ جَنَّاتِ النَّع۪يمِ (٦٥)

65. Агар аҳли китоб бўлган яҳудий ва насронийлар иймон келтириб Аллоҳдан қўрққанларида эди, албатта, уларнинг хатоларини кечирган ва неъматлар билан тўла жаннатга киргизган бўлар эдик.

وَلَوْ اَنَّهُمْ اَقَامُوا التَّوْرٰيةَ وَالْاِنْج۪يلَ وَمَٓا اُنْزِلَ اِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَاَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ اَرْجُلِهِمْۜ مِنْهُمْ اُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌۜ وَكَث۪يرٌ مِنْهُمْ سَٓاءَ مَا يَعْمَلُونَ۟ (٦٦)

66. Агар улар Тавротга, Инжилга ва Роббилари томонидан уларга нозил қилинган Қуръон ҳукмларига тўғри амал қилганларида эди, тепаларидан ҳам, оёқ остиларидан ҳам ризқ еган бўлар эдилар. Шу билан бирга, уларнинг орасида ҳаддан ошмаган адолатли тоифа ҳам бор. Лекин улардан аксариятининг қилаётган ишлари жуда ёмондир.

يَٓا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَٓا اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَۜ وَاِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُۜ وَاللّٰهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِۜ اِنَّ اللّٰهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِر۪ينَ (٦٧)

67. Эй Расул, Роббингиздан сизга нозил қилинган оятларни одамларга тўлиқ етказинг. Агар шундай қилмасангиз, унда Аллоҳнинг рисолатини етказмаган бўласиз. Аллоҳ сизни одамларнинг зараридан ҳимоя қилади. Албатта, Аллоҳ кофир қавмларни тўғри йўлга бошламайди.

قُلْ يَٓا اَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلٰى شَيْءٍ حَتّٰى تُق۪يمُوا التَّوْرٰيةَ وَالْاِنْج۪يلَ وَمَٓا اُنْزِلَ اِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْۜ وَلَيَز۪يدَنَّ كَث۪يرًا مِنْهُمْ مَٓا اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًاۚ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِر۪ينَ (٦٨)

68. Эй Расулим, уларга: “Эй аҳли китоб бўлган яҳудий ва насронийлар! Тавротга, Инжилга ва Роббингиз томонидан сизларга нозил қилинган Қуръон ҳукмларига тўғри амал қилмагунингизгача аниқ бир дин устида эмассизлар”, – деб айтинг. Роббингиздан сизга нозил қилинган Қуръон улардан кўпчилигининг туғён ва куфрини янада орттиради. Шундай экан, кофир қавмлар учун қайғурманг.

اِنَّ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَالَّذ۪ينَ هَادُوا وَالصَّابِؤُ۫نَ وَالنَّصَارٰى مَنْ اٰمَنَ بِاللّٰهِ وَالْيَوْمِ الْاٰخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٩)

69. Шубҳасиз, иймон келтирган кимсалар, яҳудий динида бўлганлар, собиийлар, насроний динида бўлганлардан ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган ва яхши амаллар қилган бўлсалар, ундай зотлар учун охиратда ҳеч қандай хавфу хатар йўқ ва улар ғам-ташвиш ҳам чекмайдилар.

Изоҳ: Оятдаги собиийлар деб аталган тоифа ҳақида турли фикрлар мавжуд бўлиб, баъзилар уларни яҳудий ва насроний динларидан воз кечиб, Иброҳим алайҳиссаломнинг ҳаниф динини давом эттирган тоифа деб аташган. Баъзилари эса уларни Яҳё пайғамбарга эргашганлар дейишган яна бошқалари эса, уларни юлдузларга сиғинувчилар деб таъриф беришган.

لَقَدْ اَخَذْنَا م۪يثَاقَ بَن۪ٓي اِسْرَٓاء۪يلَ وَاَرْسَلْنَٓا اِلَيْهِمْ رُسُلًاۜ كُلَّمَا جَٓاءَهُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوٰٓى اَنْفُسُهُمْۙ فَر۪يقًا كَذَّبُوا وَفَر۪يقًا يَقْتُلُونَ (٧٠)

70. Дарҳақиқат, бани Исроил авлодларининг аҳд-паймонини олдик ҳамда уларга Расуллар юбордик. Ҳар гал уларга бир пайғамбар нафслари истамаган амрларни олиб келса, бир қисмини ёлғончига чиқардилар ва бир қисмини эса ўлдирардилар.

وَحَسِبُٓوا اَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تَابَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَث۪يرٌ مِنْهُمْۜ وَاللّٰهُ بَص۪يرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (٧١)

71. Қилмишлари туфайли бошларига бало бўлмайди деб ўйлаб, кўр ва кар бўлиб олдилар. Шундан кейин ҳам Аллоҳ уларнинг тавбасини қабул қилди. Сўнгра уларнинг кўпчилиги яна ҳақни кўрмайдиган ва эшитмайдиган бўлиб қолдилар. Аллоҳ уларнинг барча қилаётган ишларини кўриб турувчи Зотдир.

لَقَدْ كَفَرَ الَّذ۪ينَ قَالُٓوا اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَس۪يحُ ابْنُ مَرْيَمَۜ وَقَالَ الْمَس۪يحُ يَا بَن۪ٓي اِسْرَٓاء۪يلَ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبّ۪ي وَرَبَّكُمْۜ اِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوٰيهُ النَّارُۜ وَمَا لِلظَّالِم۪ينَ مِنْ اَنْصَارٍ (٧٢)

72. Аллоҳ бу Марям ўғли Масиҳдир, деган кимсалар аниқ кофир бўлдилар. Ваҳоланки, Масиҳ уларга: “Эй бани Исроил авлодлари, менинг ҳам Роббим сизларнинг ҳам Роббингиз бўлган Аллоҳга ибодат қилинглар”, – деган эди. Кимки Аллоҳга ширк келтирса, албатта, Аллоҳ унга жаннатни ҳаром қилгандир ва жойи дўзахдир. Золимлар учун азобдан қутқарувчи ёрдамчилар йўқдир.

لَقَدْ كَفَرَ الَّذ۪ينَ قَالُٓوا اِنَّ اللّٰهَ ثَالِثُ ثَلٰثَةٍۢ وَمَا مِنْ اِلٰهٍ اِلَّٓا اِلٰهٌ وَاحِدٌۜ وَاِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ اَل۪يمٌ (٧٣)

73. Аллоҳ уч илоҳнинг биридир, деб айтган кимсалар аниқ кофир бўлдилар. Ёлғиз Илоҳдан бошқа илоҳ йўқдир. Агар бу айтаётган гапларидан тийилмасалар, улардан кофир бўлган кимсаларни қиёматда аламли азоб тутиши шубҳасиздир.

Изоҳ: Бу оятда Аллоҳ таоло насронийларнинг учлик ақидаси ҳисобланган “Ота, ўғил ва муқаддас руҳ” тушунчасининг ботил эканлигини Аллоҳдан бошқа ҳеч қандай илоҳ йўқлигини уқтирмоқда.

اَفَلَا يَتُوبُونَ اِلَى اللّٰهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُۜ وَاللّٰهُ غَفُورٌ رَح۪يمٌ (٧٤)

74. Ахир, Аллоҳга тавба қилиб, Ундан мағфират сўрамайдиларми?! Зеро, Аллоҳ гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотдир.

مَا الْمَس۪يحُ ابْنُ مَرْيَمَ اِلَّا رَسُولٌۚ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُۜ وَاُمُّهُ صِدّ۪يقَةٌۜ كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَۜ اُنْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْاٰيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ اَنّٰى يُؤْفَكُونَ (٧٥)

75. Марям ўғли Исо Масиҳ фақат бир пайғамбардир. Ундан олдин ҳам қанчадан-қанча Расуллар ўтган. Шунингдек, унинг онаси Марям эса иймонда содиқ аёлдир. У иккови ҳам бошқалар каби таом ер эдилар. Эй Расулим, уларга оятларимизни қай йўсинда аниқ баён қилиб бераётганимизга назар солинг. Шундан кейин ҳам уларнинг ҳақдан қай томонга юз ўгириб кетаётганларни кўринг.

قُلْ اَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًاۜ وَاللّٰهُ هُوَ السَّم۪يعُ الْعَل۪يمُ (٧٦)

76. Эй Расулим, уларга: “Аллоҳни қўйиб, сизларга зарар ҳам, фойда ҳам беришга қодир бўлмаганга ибодат қиласизларми?” – деб айтинг. Аллоҳ ҳамма нарсани эшитиб турувчи – Самиъ ва билиб турувчи – Аълим Зотдир.

قُلْ يَٓا اَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا ف۪ي د۪ينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعُٓوا اَهْوَٓاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَاَضَلُّوا كَث۪يرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَٓاءِ السَّب۪يلِ۟ (٧٧)

77. Эй Расулим, уларга: “Эй аҳли китоб бўлган яҳудий ва насронийлар! Ҳақсиз равишда динингиз хусусида ҳаддингиздан ошманглар. Ҳамда аввалари ҳақ йўлдан адашган ва кўплаб инсонларни адаштирган ҳамда тўғри йўлдан тойган қавмнинг ҳавойи нафсларига эргашманглар”, – деб айтинг.

Изоҳ: Яҳудийларнинг Марям онамизга бўҳтонлари насронийларнинг эса, Исо пайғамбарни Худонинг ўғли дейишлари уларнинг динларидаги ҳаддан ошишларидир.

لُعِنَ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا مِنْ بَن۪ٓي اِسْرَٓاء۪يلَ عَلٰى لِسَانِ دَاوُ۫دَ وَع۪يسَى ابْنِ مَرْيَمَۜ ذٰلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨)

78. Бани Исроил авлодларидан куфр келтирган кимсалар Довуд пайғамбар ва Марям ўғли Исо тили билан лаънатланганлар. Бу уларнинг исён қилиб ҳадларидан ошганлари сабабидандир.

كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُۜ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ (٧٩)

79. Улар бир-бирларини қилган номақбул ишларидан қайтармас эдилар. Уларнинг қилиб юрган ишлари нақадар ёмон эди.

تَرٰى كَث۪يرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذ۪ينَ كَفَرُواۜ لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ اَنْفُسُهُمْ اَنْ سَخِطَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ (٨٠)

80. Улардан аксариятини куфр келтирган кимсалар билан дўст бўлганларини кўрасиз. Нафслари ўзлари учун тақдим қилган нарса нақадар ёмондир. Аллоҳ уларга ғазаб қилган ва улар жаҳаннам азобида мангу қолувчидирлар.

وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَالنَّبِيِّ وَمَٓا اُنْزِلَ اِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ اَوْلِيَٓاءَ وَلٰكِنَّ كَث۪يرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (٨١)

81. Агар улар Аллоҳга, пайғамбарга ва унга нозил қилинган китобга иймон келтирганларида эди, уларни ўзларига дўст қилиб олмас эдилар. Лекин уларнинг орасидан кўпчилиги фосиқ кимсалардир.

لَتَجِدَنَّ اَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذ۪ينَ اَشْرَكُواۚ وَلَتَجِدَنَّ اَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا الَّذ۪ينَ قَالُٓوا اِنَّا نَصَارٰىۜ ذٰلِكَ بِاَنَّ مِنْهُمْ قِسّ۪يس۪ينَ وَرُهْبَانًا وَاَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢)

82. Эй Муҳаммад, инсонлар орасида мўминларга энг қаттиқ душман деб, яҳудийлар ва мушрикларни кўрасиз. Мўминларга дўстликда яқинроғи эса “Биз насронийлармиз”, – деганларни кўрасиз. Бунинг сабаби эса улар орасида руҳоний ва роҳибларнинг борлиги ҳамда уларнинг кибр қилмасликларидир.

وَاِذَا سَمِعُوا مَٓا اُنْزِلَ اِلَى الرَّسُولِ تَرٰٓى اَعْيُنَهُمْ تَف۪يضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّۚ يَقُولُونَ رَبَّنَٓا اٰمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِد۪ينَ (٨٣)

83. Улар Элчимиз Муҳаммадга нозил қилинган Қуръонни эшитган пайтларида, унинг ҳақ эканини билганлари учун кўзларидан ёш тўлиб оқаётганини кўрасиз. Ҳамда улар: “Эй Роббимиз, иймон келтирдик ва бизларни ҳақиқатга гувоҳлик берувчилардан қилиб ёзгин”, – дейдилар.

وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَمَا جَٓاءَنَا مِنَ الْحَقِّۙ وَنَطْمَعُ اَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِح۪ينَ (٨٤)

84. Улар: “Роббимиз бизларни солиҳ қавмлар қаторига қўшишини орзу қиламиз-у, нима учун энди бизлар Ҳақдан келганга иймон келтирмаслигимиз керак?!” – дейдилар.

Изоҳ: Нажоший Ҳабашистонга ҳукмдорлик қилган даврларда бир гуруҳ мазлум мусулмонлар унинг ҳузурига келиб, паноҳ сўрашган пайтда, насроний динига эътиқод қилувчи Нажоший атрофида турган мушриклар гувоҳлигида муҳожирлардан: “Китобингизда Марям тўғрисида нима дейилган?” – деб сўраган. Шунда Жаъфар ибн Абу Толиб Марям ва Тоҳо сураларидан Марям ҳақидаги оятларни ўқиб берган. Нажоший зимдан иймон келтириб, кўз ёши қилган. Оятда шу воқеага ишора қилинмоқда.

فَاَثَابَهُمُ اللّٰهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْر۪ي مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ خَالِد۪ينَ ف۪يهَاۜ وَذٰلِكَ جَزَٓاءُ الْمُحْسِن۪ينَ (٨٥)

85. Шу айтган гаплари учун Аллоҳ уларни тагидан анҳорлар оқиб турувчи, у ерда абадий қолинадиган жаннатлар билан мукофотлайди. Мана бу яхшилик қилувчи муҳсин зотларнинг мукофотидир.

وَالَّذ۪ينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِاٰيَاتِنَٓا اُو۬لٰٓئِكَ اَصْحَابُ الْجَح۪يمِ۟ (٨٦)

86. Куфр келтирган ва оятларимизни ёлғонга чиқарган кимсалар эса ана улар дўзах эгаларидир.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَٓا اَحَلَّ اللّٰهُ لَكُمْ وَلَا تَعْتَدُواۜ اِنَّ اللّٰهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَد۪ينَ (٨٧)

87. Эй иймон келтирганлар, Аллоҳ сизлар учун ҳалол қилиб қўйган покиза нарсаларни ўзингизга ҳаром қилманглар ва ҳаддан ошманглар. Шубҳасиз, Аллоҳ ҳаддан ошувчиларни севмайди.

Изоҳ: Ривоят қилинишича, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам бир куни саҳобалардан Усмон бин Мазъуннинг уйларида саҳобаларга қиёмат ва унинг даҳшатлари ҳақида узоқ суҳбат берадилар. Шундан сўнг баъзи саҳобалар доимо рўза тутишга, кечалари, фақат ибодат билан машғул бўлишга ҳамда ўзлари хуш кўрган егуликларни емасликка ва чиройли кийимларни киймасликка доир сўз берадилар. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Сизларда нафсларингизни ҳам ҳақи бор”, – деб уларни бундан қайтарадилар.

وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللّٰهُ حَلَالًا طَيِّبًاۖ وَاتَّقُوا اللّٰهَ الَّذ۪ٓي اَنْتُمْ بِه۪ مُؤْمِنُونَ (٨٨)

88. Аллоҳ сизларга ризқ қилиб берган нарсаларнинг ҳалол ва покларини еб-ичинглар. Ўзингиз Унга иймон келтирган Аллоҳдан қўрқинглар.

لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ ف۪ٓي اَيْمَانِكُمْ وَلٰكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْاَيْمَانَۚ فَكَفَّارَتُهُٓ اِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاك۪ينَ مِنْ اَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ اَهْل۪يكُمْ اَوْ كِسْوَتُهُمْ اَوْ تَحْر۪يرُ رَقَبَةٍۜ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلٰثَةِ اَيَّامٍۜ ذٰلِكَ كَفَّارَةُ اَيْمَانِكُمْ اِذَا حَلَفْتُمْۜ وَاحْفَظُٓوا اَيْمَانَكُمْۜ كَذٰلِكَ يُبَيِّنُ اللّٰهُ لَكُمْ اٰيَاتِه۪ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٨٩)

89. Аллоҳ сизларни тил учида айтган беҳуда қасамларингиз учун жавобгар тутмайди. Лекин сизларни қалбдан қаттиқ тугиб ва хоҳлаб ичган қасамлар бузилгани учун жавобгар қилади. Унинг каффороти эса, ўз оилангизга берадиган ўртача таом миқдорини ўнта мискинга едириш ёки уларнинг кийимини қилиб бериш ёхуд бир қулни озод қилишдир. Кимки буларни қилишга имкон топа олмаса у ҳолда уч кун рўза тутиши керак бўлади. Мана булар ичган ва кейин бузган қасамларингизнинг каффоратидир. Қасамларингизни бузишдан сақланглар. Шукр қилишингиз учун Аллоҳ сизларга оятларини мана шундай қилиб баён қилмоқда.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُٓوا اِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْاَنْصَابُ وَالْاَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٩٠)

90. Эй иймон келтирганлар, ароқ ва шароб каби маст қилувчи ичимликлар, қимор ўйнаш, бут-санамлар, фол очадиган чўплар шайтоннинг амалидан бўлган ифлос ишдир. Бас, ундан узоқлашинг шояд, шундай қилиб, нажот топсангиз.

اِنَّمَا يُر۪يدُ الشَّيْطَانُ اَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَٓاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللّٰهِ وَعَنِ الصَّلٰوةِۚ فَهَلْ اَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (٩١)

91. Шайтон сизларни маст қилувчи ичкилик ва қимор ўйнаш туфайли ораларингизга адоват ва нафрат солишни, Аллоҳнинг зикрини қилишдан ҳамда намоздан қайтаришни хоҳлайди. Бўлди энди ундан тийиласизларми?

Изоҳ: Ушбу ҳукм Қуръондаги ароқ ва қимор ҳақидаги сўнгги ҳукмдир, мусулмонлар мана шу ҳукмга амал қилишлари фарздир. Қуръон одатдагидек бу нарсаларни қуруқдан-қуруқ ҳаром дейиш билан кифояланмай, нима сабабдан ҳаром қилинганини ҳам таъкидлаб ўтади.

وَاَط۪يعُوا اللّٰهَ وَاَط۪يعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُواۚ فَاِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُٓوا اَنَّمَا عَلٰى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُب۪ينُ (٩٢)

92. Аллоҳга итоат қилинглар ва Пайғамбарга итоат қилинглар ҳамда ҳаром ишлардан ҳазар қилинглар. Агар итоатдан юз ўгирсангиз, билиб қўйингларки, шубҳасиз, Расулимиз зиммасида, фақат аниқ қилиб етказиб қўйиш бордир.

لَيْسَ عَلَى الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ ف۪يمَا طَعِمُٓوا اِذَا مَا اتَّقَوْا وَاٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَاٰمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَاَحْسَنُواۜ وَاللّٰهُ يُحِبُّ الْمُحْسِن۪ينَ۟ (٩٣)

93. Аллоҳдан қўрққан, иймон келтирган, эзгу амалларни қилган, ман қилинганидан кейин тақво қилиб ҳаромлигига ишонган, кейин барча ҳаромлардан сақланиб, яхшилик қилган мўмин ва солиҳ ишларни амалга оширган кимсаларга тақиқланмасдан олдинги еб ичганларида гуноҳ йўқдир. Аллоҳ яхшилик қилувчи муҳсин бандаларни севади.

Изоҳ: Ичкилик ҳаром қилинганида баъзи саҳобалар уни ҳаром қилинишидан олдин истеъмол қилганларнинг ҳукми ҳақида савол сўрай бошлайдилар. Фахриддин Розийнинг “Мафотиҳ-ул Ғайб” номли тафсирида ривоят қилинишича, ичкиликни ҳаром қилган оят нозил бўлганда саҳобалар “Биродарларимиз Уҳуд жанги кунида ичимлик ичган эдилар, кейин шаҳид бўлдилар. Уларнинг аҳволлари нима бўлади?”, – деб, сўраганлар. Шундан кейин Аллоҳ уларнинг аввал истеъмол қилганларида гуноҳ йўқлигига доир мана шу оятни нозил қилади.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللّٰهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنَالُهُٓ اَيْد۪يكُمْ وَرِمَاحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللّٰهُ مَنْ يَخَافُهُ بِالْغَيْبِۚ فَمَنِ اعْتَدٰى بَعْدَ ذٰلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ اَل۪يمٌ (٩٤)

94. Эй иймон келтирганлар, Аллоҳ ғойибона, кўрмаган ҳолда Ўзидан қўрқадиган кишиларни билиш учун эҳромда эканлигингизда қўлларингиз ва найзаларингиз уни осонликча тутиб оладиган баъзи бир ов ўлжалари билан сизларни, албатта, синаб кўради. Кимки шу ҳукмдан кейин ҳаддидан ошиб ов қилса, унга аламли азоб бордир.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَاَنْتُمْ حُرُمٌۜ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَٓاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِه۪ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ اَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاك۪ينَ اَوْ عَدْلُ ذٰلِكَ صِيَامًا لِيَذُوقَ وَبَالَ اَمْرِه۪ۜ عَفَا اللّٰهُ عَمَّا سَلَفَۜ وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللّٰهُ مِنْهُۜ وَاللّٰهُ عَز۪يزٌ ذُو انْتِقَامٍ (٩٥)

95. Эй иймон келтирганлар, эҳромда бўлган ҳолингизда овни ўлдирманглар. Сизлардан кимда-ким уни қасддан ўлдирса унинг гарданига ўлдирган овининг қиймати баробарича хонаки ҳайвонлардан жазо бўлади. У ҳам бўлса, Каъбага юборилиб, етиб борадиган қурбонлик ҳадясидир, уни тайинлашда орангиздан икки адолатли зот ҳакамлик қилади. Ёки бўлмаса унинг миқдорича мискинларга таом улашиш ё, шу баробарида рўза тутиш каффороти бордир. Бу ҳукмларнинг бари қилмишининг машаққатини тотиб кўриш учундир. Аллоҳ ўтмишда бўлиб ўтганларни кечирди. Шундан кейин ҳам ким бу ишни такрорласа у ҳолда Аллоҳ ундан интиқом олади. Аллоҳ иззати буюк – Азиз ва золимлар учун интиқом Соҳибидир.

Изоҳ: Оятда эҳромда бўлганда ов қилиш ҳаромлиги уқтирилмоқда. Унинг жаримаси эса овлаган ҳайвон қиймати баробарида Ҳарам ҳудудига қурбонлик юборишдан иборатдир. Унинг қиймати адолатли икки киши томондан белгиланади. Бошқа шарти эса овлаган ҳайвонининг қийматини мискинлар учун таом сифатида улашиб беради. Ёки бўлмаса у қийматдан қанча мискин еб ичиши мумкин бўлса, шунча кун рўза тутиб беради.

اُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِۚ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًاۜ وَاتَّقُوا اللّٰهَ الَّذ۪ٓي اِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩٦)

96. Эҳромда бўлсангизлар, ҳам сизлар ва йўловчилар учун фойда бўлиши учун денгиз маҳсулотларининг ови ва егуликлари ҳалол қилинди. Бироқ сизлар эҳромдалик чоғингизда қуруқликдаги ов ҳаром қилинди. Унинг ҳузурига тўпланадиган Аллоҳдан қўрқинглар.

Изоҳ: Ушбу оятдаги денгиз ови ва егуликлари ҳақида Абу Бакр Сиддиқ розияллоҳу анҳу шундай деганлар: овдан мақсад денгиз ҳайвонларини тирик тутишдир, егулик эса овланмай туриб денгиз соҳилга чиқариб ташлаган ҳайвонлардир.

جَعَلَ اللّٰهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَٓائِدَۜ ذٰلِكَ لِتَعْلَمُٓوا اَنَّ اللّٰهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمٰوَاتِ وَمَا فِي الْاَرْضِ وَاَنَّ اللّٰهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَل۪يمٌ (٩٧)

97. Аллоҳ Байт ул-Ҳаром бўлган Каъбани, жанг қилиш ҳаром қилинган ойларни, қурбонлик учун келтирилган ҳадяни, қурбонликка аталганини билдириш мақсадида уларга илиб қўйилган тақинчоқли қурбонликларни инсонларнинг ҳаёт манбаи учун асос қилиб қўйди. Булар Аллоҳнинг осмонлар ва Ердаги барча нарсалардан хабардор эканини билишингиз учундир. Албатта, Аллоҳ ҳамма нарсани билиб турувчи Зотдир.

Изоҳ: Арабларда қурбонликка аталганини билдириш учун жониворларнинг бўйнига турли тақинчоқлар илиб қўйиш одати бор эди. Агар бўйнига тақинчоқ тақилган жониворни кўрсалар, унинг эгаси ва ҳайвонга нисбатан ҳурмат кўрсатар эдилар. Уруш ҳаром қилинган ой эса бу ерда Зилҳижжа ойи ёки барча ҳаром ойлардир. Ҳаром ойлар тўртта бўлиб, улар тартибига кўра, Муҳаррам, Ражаб, Зулқаъда ва Зулҳижжа ойларидир.

اِعْلَمُٓوا اَنَّ اللّٰهَ شَد۪يدُ الْعِقَابِ وَاَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَح۪يمٌۜ (٩٨)

98. Яна шуни билиб қўйингларки, Аллоҳнинг азоби қаттиқдир. Ҳамда албатта, Аллоҳ гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотдир.

مَا عَلَى الرَّسُولِ اِلَّا الْبَلَاغُۜ وَاللّٰهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ (٩٩)

99. Расулнинг зиммасида фақат Аллоҳнинг буйруқларини етказиб қўйиш бордир. Аллоҳ сизларнинг пинҳона қилган ва ошкора қилган барча ишларингизни билади.

قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَب۪يثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ اَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَب۪يثِۚ فَاتَّقُوا اللّٰهَ يَٓا اُو۬لِي الْاَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ۟ (١٠٠)

100. Эй Расулим, уларга: “Агар нопок нарсаларнинг кўплиги сени ҳайрон қолдирса ҳам, ифлос ва покиза нарсалар баробар бўлмайди”, – деб айтинг. Эй ақл эгалари, Аллоҳдан қўрқинглар, шояд, шунда нажот топсангизлар.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا لَا تَسْـَٔلُوا عَنْ اَشْيَٓاءَ اِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْۚ وَاِنْ تَسْـَٔلُوا عَنْهَا ح۪ينَ يُنَزَّلُ الْقُرْاٰنُ تُبْدَ لَكُمْۜ عَفَا اللّٰهُ عَنْهَاۜ وَاللّٰهُ غَفُورٌ حَل۪يمٌ (١٠١)

101. Эй иймон келтирганлар, жавоби баён қилинганда сизларни ёмон аҳволга соладиган нарсалар ҳақида савол сўраманглар. Агарда Қуръон оятлари нозил қилинаётган пайтда улар ҳақида сўрасангизлар, сизларга у ҳақда очиб берилади кейин уни қилиш мажбурияти юклатилади. Аллоҳ ундан олдин қилган хатоларингизни кечирди. Аллоҳ гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва бандаларига марҳаматли бўлган – Ҳалим Зотдир.

قَدْ سَاَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ اَصْبَحُوا بِهَا كَافِر۪ينَ (١٠٢)

102. Сиздан аввалги қавмлар ҳам бу каби саволларни сўрашган эди. Кейин у саволларни инкор қилувчиларга айланганлар.

Изоҳ: Оятда Исроил авлодининг қилмишларига ишора қилинган.

مَا جَعَلَ اللّٰهُ مِنْ بَح۪يرَةٍ وَلَا سَٓائِبَةٍ وَلَا وَص۪يلَةٍ وَلَا حَامٍۙ وَلٰكِنَّ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللّٰهِ الْكَذِبَۜ وَاَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (١٠٣)

103. Аллоҳ “баҳийра, соиба, васийла, ҳом”, – деб аталган ҳайвонлар хусусида бирор амр қилмаган. Лекин куфр келтирган кимсалар Аллоҳ шаънига ёлғон тўқияптилар. Чунки уларнинг кўпчилиги ақл ишлатмайдилар.

Изоҳ: Исломдан аввал жоҳилият даврида араблар туяларга ўзларича шу номларни берар эдилар. Унга кўра, беш маротаба болалаган туянинг қулоғини кесиб, уни соғишни ҳаром деб ҳисоблашар ва унга “баҳийра”, – деб ном беришар эди. Агар сафардан соғ-саломат қайтиб келсалар ёки бирор касалликдан тузалсалар, бирор бир туяни ўз ҳолига қўйиб юборишар ва ундан ҳеч ким фойдаланмас эди унга, “соиба”, – деб ном беришар эди. Кетма-кет иккита урғочи туққан туяни бутларга қурбонлик қилар эдилар ва уни “васийла”, – деб аташарди. Агар эркак туя ўн марта бўталоқ туғдирган бўлса, уни ҳам қўйиб юборишар ва унга “ҳом”, – деб исм беришар эди. Аллоҳ бу каби хурофот амалларнинг Исломда йўқ эканлигини бу оят орқали билдирмоқда.

وَاِذَا ق۪يلَ لَهُمْ تَعَالَوْا اِلٰى مَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُ وَاِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ اٰبَٓاءَنَاۜ اَوَلَوْ كَانَ اٰبَٓاؤُ۬هُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْـًٔا وَلَا يَهْتَدُونَ (١٠٤)

104. Агарда уларга: “Аллоҳ нозил қилганга ва Расулнинг йўлига келинглар”, – дейилса, улар: “Ота-боболаримизни қайси йўл устида топган бўлсак, ўша бизга етарлидир”, – дейдилар. Агар ота-боболари ҳеч нарсани билмайдиган ва тўғри йўлни топа олмайдиган бўлса ҳам, эргашаверасизларми?

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا عَلَيْكُمْ اَنْفُسَكُمْۚ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ اِذَا اهْتَدَيْتُمْۜ اِلَى اللّٰهِ مَرْجِعُكُمْ جَم۪يعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥)

105. Эй иймон келтирганлар, сизлар ўзингизга диққат қилинглар. Модомики, ҳидоят йўлини топган экансиз, адашган кимсалар сизларга зарар келтира олмайдилар. Барчангизнинг қайтар жойингиз Аллоҳнинг ҳузуригадир. Ўшанда Аллоҳ сизларга қилган амалларингиз хабарини беради.

Изоҳ: Бу оятни Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам шундай шарҳлаганлар: “Яхшиликка юрингиз, ёмонликдан қайтингиз. Қачон одамларнинг бахилликка, нафс ҳавога ва молу дунёга берилиб кетганларини кўрсангиз, ўзингизни бу иллатлардан сақлангиз, шунда улар қилган ишларнинг сизга зарари бўлмайди”.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ اِذَا حَضَرَ اَحَدَكُمُ الْمَوْتُ ح۪ينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ اَوْ اٰخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ اِنْ اَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْاَرْضِ فَاَصَابَتْكُمْ مُص۪يبَةُ الْمَوْتِۜ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلٰوةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللّٰهِ اِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَر۪ي بِه۪ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبٰىۙ وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللّٰهِ اِنَّٓا اِذًا لَمِنَ الْاٰثِم۪ينَ (١٠٦)

106. Эй иймон келтирганлар, агар сизлардан бирингизга ўлим ҳолати яқинлашиб қолса, васият чоғида орангиздан икки нафар адолатли кишини гувоҳ қилинглар. Агарда бошқа ерларда сафарда бўлиб ўлим мусибати сизларга етиб қолса, унда, ўзингиздан бўлмаган бошқа икки нафар кимсани гувоҳ қилинглар. У икки гувоҳни намоздан кейин ушлаб турасизлар. Агарда улар ҳақида гумон қилсангизлар, унда улар: “Қариндош бўлса ҳам, у қасамни арзимас баҳога сотмаймиз. Аллоҳнинг гувоҳлигини яширмаймиз. Агар бундай қилсак, бизлар, албатта, гуноҳкорлардан бўлиб қоламиз”, – деб Аллоҳ номига қасам ичсинлар.

فَاِنْ عُثِرَ عَلٰٓى اَنَّهُمَا اسْتَحَقَّٓا اِثْمًا فَاٰخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذ۪ينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْاَوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللّٰهِ لَشَهَادَتُنَٓا اَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَاۘ اِنَّٓا اِذًا لَمِنَ الظَّالِم۪ينَ (١٠٧)

107. Агар у икки шоҳиднинг гуноҳ иш қилиб хиёнат қилганлиги фош бўлиб қолса, унда уларнинг ўринларига мерос олишга ҳақи бўлган кимсалардан бошқа икки нафар муносиброқ киши гувоҳликка туради. Улар ҳам: “Бизнинг гувоҳлигимиз шоҳидлик учун у икковининг гувоҳлигидан кўра тўғрироқдир. Биз ҳаддимиздан ошмаганмиз акс ҳолда, биз бешак золимлардан бўлиб қоламиз”, – деб Аллоҳ номига қасам ичсинлар.

ذٰلِكَ اَدْنٰٓى اَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلٰى وَجْهِهَٓا اَوْ يَخَافُٓوا اَنْ تُرَدَّ اَيْمَانٌ بَعْدَ اَيْمَانِهِمْۜ وَاتَّقُوا اللّٰهَ وَاسْمَعُواۜ وَاللّٰهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِق۪ينَ۟ (١٠٨)

108. Мана бу гувоҳликни асл талаб қилинганига кўра қилишлари ёки қасам ичганларидан кейин бу қасамларини рад этилишидан қўрқиб одил бўлишлари учун қилинган энг тўғри усулдир.

يَوْمَ يَجْمَعُ اللّٰهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَٓا اُجِبْتُمْۜ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَاۜ اِنَّكَ اَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (١٠٩)

109. Аллоҳ барча пайғамбарларни жамлайдиган кунда уларга: “Даъватингизга сизларга қандай жавоб берилди?” – дейди. Шунда улар: “Бизлар билмаймиз, албатта, Сен Ўзинг ғайбларни яхши билувчисан”, – дейдилар.

اِذْ قَالَ اللّٰهُ يَا ع۪يسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَت۪ي عَلَيْكَ وَعَلٰى وَالِدَتِكَۢ اِذْ اَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًاۚ وَاِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرٰيةَ وَالْاِنْج۪يلَۚ وَاِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطّ۪ينِ كَهَيْـَٔةِ الطَّيْرِ بِاِذْن۪ي فَتَنْفُخُ ف۪يهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِاِذْن۪ي وَتُبْرِئُ الْاَكْمَهَ وَالْاَبْرَصَ بِاِذْن۪يۚ وَاِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتٰى بِاِذْن۪يۚ وَاِذْ كَفَفْتُ بَن۪ٓي اِسْرَٓاء۪يلَ عَنْكَ اِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ اِنْ هٰذَٓا اِلَّا سِحْرٌ مُب۪ينٌ (١١٠)

110. Аллоҳ ўша кунда: “Эй Марям ўғли Исо, сенга ва волидангга берган неъматларимни хотирлагин. Ўшанда сени Руҳ ул-Қудус бўлган Жаброил билан қўллаган эдим. Одамларга бешикда эканингда ҳам, навқирон чоғингда ҳам гапирардинг. Ҳамда сенга ёзиш ва ҳикмат илмини ҳамда Таврот ва Инжилни ўргатдим. Менинг изним билан лойдан қуш шаклини ўхшатиб ясар, кейин унга пуфлардинг ва у Менинг изним билан ҳақиқий бир қуш бўлиб қолар эди. Менинг изним билан туғма кўр ва пес касаллигини тузатар эдинг. Менинг изним билан ўликларни ҳам тирилтира олар эдинг. Уларга очиқ-ойдин далиллар билан келганингда улар орасидаги куфр келтирган кимсалар: “Бу аниқ сеҳрдир”, – деган эдилар. Ўшанда бани Исроил авлодларининг ёмонлигидан сени тўсиб қолганимни ҳам ёдга ол”, – дейди.

وَاِذْ اَوْحَيْتُ اِلَى الْحَوَارِيّ۪نَ اَنْ اٰمِنُوا ب۪ي وَبِرَسُول۪يۚ قَالُٓوا اٰمَنَّا وَاشْهَدْ بِاَنَّنَا مُسْلِمُونَ (١١١)

111. Ўшанда ҳаворийларга: “Менга ва элчим Исога иймон келтиринглар”, – деб ваҳий қилган эдим. Ҳаворийлар эса: “Иймон келтирдик ва бизларни, албатта, Аллоҳга таслим бўлганлардан эканимизга шоҳид бўл”, – деган эдилар.

اِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَا ع۪يسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَط۪يعُ رَبُّكَ اَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَٓائِدَةً مِنَ السَّمَٓاءِۜ قَالَ اتَّقُوا اللّٰهَ اِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِن۪ينَ (١١٢)

112. Ҳаворийлар: “Эй Марям ўғли Исо, Роббинг бизга самодан бир дастурхон тушира олишга қодирми?” – деб сўраганлар. Исо уларга қарата: “Агар ҳақиқий мўмин бўлсангизлар, Аллоҳдан қўрқинглар”, – деб жавоб берган.

قَالُوا نُر۪يدُ اَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ اَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِد۪ينَ (١١٣)

113. Кейин улар: “Биз у дастурхондаги неъматлардан ейишни ва қалбларимиз хотиржам бўлишни ҳамда бизларга рост гапирганингни билишни ва бу ҳодисага гувоҳлик берувчилардан бўлишни истаймиз”, – дедилар.

قَالَ ع۪يسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنَٓا اَنْزِلْ عَلَيْنَا مَٓائِدَةً مِنَ السَّمَٓاءِ تَكُونُ لَنَا ع۪يدًا لِاَوَّلِنَا وَاٰخِرِنَا وَاٰيَةً مِنْكَۚ وَارْزُقْنَا وَاَنْتَ خَيْرُ الرَّازِق۪ينَ (١١٤)

114. Шунда Марям ўғли Исо: “Эй Роббимиз бўлган Аллоҳим, бизларга осмондан бир дастурхон туширгинки, у аввалги ва охиргиларимиз учун бизларга бир байрам ва сендан бир мўъжиза бўлиб қолсин. Ҳамда бизларни ундан ризқлантиргин. Сен энг яхши ризқ берувчидирсан”, – деди.

قَالَ اللّٰهُ اِنّ۪ي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْۚ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَاِنّ۪ٓي اُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَٓا اُعَذِّبُهُٓ اَحَدًا مِنَ الْعَالَم۪ينَ۟ (١١٥)

115. Шунда Аллоҳ: “Мен уни, албатта, сизларга туширувчиман. Лекин сизлардан кимки шундан кейин ҳам куфр келтирса, оламлардан ҳеч кимни азобламаган азоб билан уни азоблайман”, – деди.

وَاِذْ قَالَ اللّٰهُ يَا ع۪يسَى ابْنَ مَرْيَمَ ءَاَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُون۪ي وَاُمِّيَ اِلٰهَيْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِۜ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ ل۪ٓي اَنْ اَقُولَ مَا لَيْسَ ل۪ي بِحَقٍّۜ اِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُۜ تَعْلَمُ مَا ف۪ي نَفْس۪ي وَلَٓا اَعْلَمُ مَا ف۪ي نَفْسِكَۜ اِنَّكَ اَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (١١٦)

116. Аллоҳ ўшанда: “Эй Марям ўғли Исо, одамларга Аллоҳни қўйиб, мени ва онамни икки худо қилиб олинглар деб сен айтдингми?” – деди. Исо эса: “Субҳаналлоҳ, мен ҳақим бўлмаган нарсани айта олмайман-ку. Борди-ю уни айтган бўлсам ҳам, албатта, Сен уни билар эдинг. Чунки Сен менинг ичимдагиларни биласан, мен эса Зотингдагини билмайман. Сен Ўзинг ғайбларни яхши билувчисан”, – деб жавоб берди.

مَا قُلْتُ لَهُمْ اِلَّا مَٓا اَمَرْتَن۪ي بِه۪ٓ اَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبّ۪ي وَرَبَّكُمْۚ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَه۪يدًا مَا دُمْتُ ف۪يهِمْۚ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَن۪ي كُنْتَ اَنْتَ الرَّق۪يبَ عَلَيْهِمْۜ وَاَنْتَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ شَه۪يدٌ (١١٧)

117. Мен уларга фақат Ўзинг менга амр қилганларингни айтдим. У эса, “Роббим ва Роббингиз бўлган Аллоҳга ибодат қилинглар”, – деганим эди. Уларнинг орасида бўлган онларимда қилаётган ишларида уларга гувоҳ бўлиб турдим. Мени ҳузурингга олганингда Сен Ўзинг уларнинг устидан кузатувчи бўлдинг. Сен барча бўлиб ўтган нарсаларга гувоҳдирсан.

اِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَاِنَّهُمْ عِبَادُكَۚ وَاِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَاِنَّكَ اَنْتَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ (١١٨)

118. Агар уларни азобласанг, шубҳасиз, улар Сенинг бандаларингдир. Борди-ю уларни мағфират қилсанг, албатта, Сен иззати улуғ – Азиз ва ҳикмат эгаси бўлган – Ҳаким Зотсан.

قَالَ اللّٰهُ هٰذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِق۪ينَ صِدْقُهُمْۜ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْر۪ي مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ خَالِد۪ينَ ف۪يهَٓا اَبَدًاۜ رَضِيَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُۜ ذٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظ۪يمُ (١١٩)

119. Шунда Аллоҳ: “Бу кун иймонларига содиқ қолганларнинг ростгўйлиги фойда берадиган кундир. Улар учун тагидан анҳорлар оқиб турувчи ва у ерда абадий қолинадиган жаннатлар бордир. Аллоҳ улардан рози ва улар ҳам Аллоҳдан рози бўлдилар. Мана бу энг катта ютуқдир.

لِلّٰهِ مُلْكُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَمَا ف۪يهِنَّۜ وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَد۪يرٌ (١٢٠)

120. Осмонлару Ердаги ва улардаги барча мавжудотнинг бошқаруви Аллоҳга оиддир. Аллоҳ ҳар нарсага кучи етадиган Зотдир.