د ر ك

دَرَك ҳам دَرَج га ўхшашдир. Аммо دَرَج кўтарилиш; دَرَك эса пастга тушиш маъносида ишлатилади. Шу сабабли "жаннат даражалари" ва "олов/дўзах даракалари" дейилади. Дўзахнинг пастда бўлиши тасаввуридан келиб чиқиб, унга هَاوِيَة /жарлик/чуқур дейилган. Аллоҳ буюради: إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ : Албатта, мунофиқлар дўзахнинг энг пастки табақасидадирлар (4/Нисо 145).
Шунингдек, денгизнинг энг тубига دَرْك дейилади. Сувга етиш учун ўзига бошқа бир арқон боғланадиган арқонга ҳамда бирор нарсанинг ортидан инсонга етиб келадиган нарсага ҳам دَرَك дейилади. Масалан, олди-сотдида тўланадиган баҳо каби. Аллоҳ буюради: لاَ تَخَافُ دَرَكًا وَلاَ تَخْشَى : Дерекдан қўрқма, хавотир олма (20/Тоҳо 77); яъни уларнинг сизга етиб олишларидан қўрқма.
أَدْرَكَ : Бир нарсанинг сўнгги нуқтасига етди. أَدْرَكَ الصَّبِيُّ : Бола болалик даврининг охирига етди. Бу эса кишининг балоғат ёшига етган вақтидир. Аллоҳ буюради: حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ : Ғарқ бўлиш уни тутиб олганида (10/Юнус 90); لاَ تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ : Кўзлар Уни идрок қила олмайди, У эса кўзларни идрок қилади (6/Анъом 103).
Баъзилар оятдаги кўришни, кўрув аъзоси бўлган кўз деб талқин қилса, бошқалари уни басират маъносига ҳамл қилиб, Ҳазрат Абу Бакрдан ривоят қилинган ушбу сўзга эътибор қаратганини таъкидлаганлар: يَا مَنْ غَايَةُ مَعْرِفَتِهِ اْلقُصُورُ عَنْ مَعْرِفَتِهِ : Эй Уни билишнинг сўнгги нуқтаси — Уни билишдан ожиз қолиш бўлган Зот! Зеро Аллоҳ таолони билишнинг сўнгги нуқтаси — нарсаларни билиб туриб, Аллоҳ на улардан бирортаси, на уларнинг ўхшаши эмаслигини; аксинча, кўрган ҳар бир нарсанг Унинг яратгани эканини билишингдир.
تَدَارُك сўзи кўпроқ ёрдам бериш ва неъмат мавзуларида ишлатилади: لَوْلاَ أَن تَدَارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ : Агар Роббисидан унга бир неъмат етмаганида (68/Қалам 49); حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا : Ниҳоят барчалари бирин-кетин келиб, у ерда бир жойга тўпланганда (7/Аъроф 38); яъни ҳар бири бошқалари билан бир жойга тўпланганда. بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي اْلآخِرَةِ : Йўқ, уларнинг билимлари охират борасида етарсиз қолди (27/Намл 66). Оятда келган اِدَّارَكَ сўзининг асли تَدَارَكَ дир; то ҳарфи дол ҳарфи билан қўшилиб кетган ва сўзнинг боши сокин бўлгани сабабли унинг олдига васл ҳамзаси келтирилган.
Ушбу оят ҳам худди шундай ҳолатдадир: حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا : Ниҳоят барчалари бирин кетин келиб у ерда бир жойга тўпланганда (7/Аъроф 38). Ушбу оятларда ҳам худди шу амал бажарилган: اِثَّاقَلْتُمْ إِلَى اْلأَرْضِ : Ерга ёпишиб қолдингиз (9/Тавба 38); اِطَّيَّرْنَا بِكَ : Сен туфайли шумликка йўлиқдик (27/Намл 47). Юқорида ўтган Намл сурасининг 66-ояти шу тарзда ҳам ўқилган: بَلْ أَدْرَكَ عِلْمُهُمْ فِي اْلآخِرَةِ . Ҳасан оятнинг маъноси шундай эканини айтади: Улар охират борасида билимсиздирлар.
Ҳақиқат шуки, охиратга кетиш борасида уларнинг билимлари тугади, шу сабабли улар у ҳақда билимсиз қолдилар. Баъзиларга кўра эса оятнинг маъноси шундай: Аслида, охиратда; яъни улар охиратга кўчиб ўтганларида унинг ҳақ эканини биладилар. Зеро дунёда гумонга асосланган нарсалар, охиратда аниқ билимга айланади.