د و ر
Д-в-р
دَار : Атрофида девор бўлиши жиҳатидан уйга айтилади. Баъзилар دَارَة деб талаффуз қилади. Кўплиги دِيَار шаклида келади. Шаҳарга, минтақага ва дунёга ҳам دَار дейилади. اَلدَّارُ الدُّنْيَا, اَلدَّارُ اْلآَخِرَةُ сўзлари, аввалги ва охирги яратилишда бориладиган ҳар икки жойга ишорадир. Аллоҳ буюради: لَهُمْ دَارُ السَّلاَمِ عِنْدَ رَبِّهِمْ : Роббилари ҳузурида омонлик диёри уларникидир (6/Анъом 127); яъни жаннат уларникидир.
وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ : Қавмларини ҳалокат диёрига қўндирдилар (14/Иброҳим 28); яъни жаҳаннамга қўндирдилар. قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الآَخِرَةُ : Айт; агар охират диёри холис сизники бўлса (2/Бақара 94); أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ : Ана, минглаб киши бўла туриб, ўлим қўрқувидан юртларидан чиққанларни кўрмадингми? (2/Бақара 243); وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا : Биз юртларимиздан чиқарилдик (2/Бақара 246); سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ : Сизларга фосиқларнинг диёрини кўрсатаман (7/Аъроф 145); яъни жаҳаннамни.
مَا بِهَا دَيَّارٌ : Ўша ерда яшайдиган ҳеч ким йўқ. دَيَّار — فَيْعَال вазнидадир. Агар فَعَّال вазнида бўлганида, دَوَّار дейилиши керак эди; قَوَّال ва جَوَّاز сўзлари каби. دَائِرَة : Атрофни ўраб олган чизиқ маъносидадир. دَارَ يَدُورُ دَوَرَانًا : Ҳар тарафдан ўраб олди, дейилади. Кейинчалик бу сўз ҳодиса/фалокат маъносида ишлатила бошланди. دَوَارِيّ : Инсон билан кўп айланилгани жиҳатидан, инсон билан айланадиган замон маъносидадир. Шу сабабли шоир шундай дейди:
وَالدَّهْرُ بِاْلإِنْسِانِ دَوَارِيُّ -163
163- Замон инсонни ҳолдан ҳолга айлантирар.
Яхши нарсалар учун دَوْلَة дейилгани каби, ёмон нарсалар учун ҳам دَوْرَة ва دَائِرَة дейилади. Аллоҳ буюради: نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَآئِرَةٌ : Бизга бир бало етиб қолишидан қўрқамиз (5/Моида 52). دَوَّار : (Арабларнинг) атрофида айланадиган бир бут номидир. دَارِيّ; دَار исмига мансуб бўлган. هَالِكِيّ темирчи маъносига хослангани каби, دَارِيّ ҳам аттор [хушбўй ҳид сотувчи] маъносига хосланган. Пайғамбар (сав) шундай буюрадилар: مَثَلُ الْجَلِيسِ الصَّالِحِ كَمَثَلِ الدَّارِيِّ : Яхши дўстнинг мисоли, миск сотувчининг мисоли кабидир.
Доимо уйда ўтирадиганга ҳам دَارِيّ дейилади. Аллоҳ буюради: وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ عَلَيْهِمْ دَآئِرَةُ السَّوْءِ : (Аъробийлардан кимлари борки,) сизнинг бошингизга мусибатлар келишини пойлайди. Ёмон мусибат уларнинг бошига келсин (9/Тавба 98). Яъни, доира ўз ичидагиларни ўраб олгани каби, ёмонлик ҳам уларни ўраб олсин ва ҳеч қандай тарзда ундан қутулишлари мумкин бўлмасин. إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ Фақат ораларингизда дарҳол айлантирадиган бир савдо бўлса, у ҳолда уни ёзмаслигингизда сизга гуноҳ йўқ (2/Бақара 282); яъни қарзга қолдирмасдан, дарҳол қўлдан бир-бирингизга берадиган савдо бўлса.
وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ : Қавмларини ҳалокат диёрига қўндирдилар (14/Иброҳим 28); яъни жаҳаннамга қўндирдилар. قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الآَخِرَةُ : Айт; агар охират диёри холис сизники бўлса (2/Бақара 94); أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ : Ана, минглаб киши бўла туриб, ўлим қўрқувидан юртларидан чиққанларни кўрмадингми? (2/Бақара 243); وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا : Биз юртларимиздан чиқарилдик (2/Бақара 246); سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ : Сизларга фосиқларнинг диёрини кўрсатаман (7/Аъроф 145); яъни жаҳаннамни.
مَا بِهَا دَيَّارٌ : Ўша ерда яшайдиган ҳеч ким йўқ. دَيَّار — فَيْعَال вазнидадир. Агар فَعَّال вазнида бўлганида, دَوَّار дейилиши керак эди; قَوَّال ва جَوَّاز сўзлари каби. دَائِرَة : Атрофни ўраб олган чизиқ маъносидадир. دَارَ يَدُورُ دَوَرَانًا : Ҳар тарафдан ўраб олди, дейилади. Кейинчалик бу сўз ҳодиса/фалокат маъносида ишлатила бошланди. دَوَارِيّ : Инсон билан кўп айланилгани жиҳатидан, инсон билан айланадиган замон маъносидадир. Шу сабабли шоир шундай дейди:
وَالدَّهْرُ بِاْلإِنْسِانِ دَوَارِيُّ -163
163- Замон инсонни ҳолдан ҳолга айлантирар.
Яхши нарсалар учун دَوْلَة дейилгани каби, ёмон нарсалар учун ҳам دَوْرَة ва دَائِرَة дейилади. Аллоҳ буюради: نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَآئِرَةٌ : Бизга бир бало етиб қолишидан қўрқамиз (5/Моида 52). دَوَّار : (Арабларнинг) атрофида айланадиган бир бут номидир. دَارِيّ; دَار исмига мансуб бўлган. هَالِكِيّ темирчи маъносига хослангани каби, دَارِيّ ҳам аттор [хушбўй ҳид сотувчи] маъносига хосланган. Пайғамбар (сав) шундай буюрадилар: مَثَلُ الْجَلِيسِ الصَّالِحِ كَمَثَلِ الدَّارِيِّ : Яхши дўстнинг мисоли, миск сотувчининг мисоли кабидир.
Доимо уйда ўтирадиганга ҳам دَارِيّ дейилади. Аллоҳ буюради: وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ عَلَيْهِمْ دَآئِرَةُ السَّوْءِ : (Аъробийлардан кимлари борки,) сизнинг бошингизга мусибатлар келишини пойлайди. Ёмон мусибат уларнинг бошига келсин (9/Тавба 98). Яъни, доира ўз ичидагиларни ўраб олгани каби, ёмонлик ҳам уларни ўраб олсин ва ҳеч қандай тарзда ундан қутулишлари мумкин бўлмасин. إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ Фақат ораларингизда дарҳол айлантирадиган бир савдо бўлса, у ҳолда уни ёзмаслигингизда сизга гуноҳ йўқ (2/Бақара 282); яъни қарзга қолдирмасдан, дарҳол қўлдан бир-бирингизга берадиган савдо бўлса.