د ي ن

دِنْتُ الرَّجُلَ : Кишидан қарз олдим. أَدَنْتُهُ : Уни қарздор қилдим; бу унга қарз бериш билан бўлади. Абу Убайд шундай дейди: دِنْتُهُ : Унга қарз бердим. رَجُلٌ مَدِينٌ، وَمَدْيُونٌ : Қарздор киши. دِنْتُهُ : Ундан қарз сўрадим. Шоир шундай дейди:
نَدِينُ وَيَقْضِي اللهُ عَنَّا وَقَدْ نَرَى *** مَصَارِعَ قَوْمٍ لاَ يَدِينُونَ ضُيِّعا -165
165- Биз қарз оламиз, Аллоҳ эса ўрнимизга уни адо этади ва биз кўриб турибмиз;
Қарз олмай зое бўлган қавмнинг ўлимини.
أَدَنْتُ худди دِنْتُ кабидир. أَدَنْتُ : Қарз бердим. تَدَايُن , مُدَايَنَة : Қарз беришдир. Аллоҳ буюради: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ : Эй мўминлар, маълум бир муддатга бир-бирларингиз билан қарз олди-берди қилган вақтингизда, уни ёзиб қўйинглар (2/Бақара 282); مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ : Қиладиган васиятидан ёки қарзидан кейин (4/Нисо 11). Итоат ва жазога/мукофот беришга دِين дейилади; истиора йўли билан шариат маъносида ҳам ишлатилади.
دِين худди مِلَّة кабидир; аммо итоат ва бўйсуниш нуқтаи назаридан шариатга دِين дейилади: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّهِ اْلإِسْلاَمُ : Аллоҳ наздида дин, Исломдир (3/Оли Имрон 19); وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ ِللهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ واتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا : Чиройли ишларни қилувчи кимса бўлиб, ўзини Аллоҳга таслим қилган ва Иброҳимнинг ҳаниф динига эргашган кишидан ҳам дин жиҳатидан гўзалроқ ким бор? (4/Нисо 125); яъни итоат жиҳатидан.
وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلّهِ : Динларини фақат Аллоҳга хос қилганлар (4/Нисо 146); يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لاَ تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ : Эй аҳли китоб, динингизда ҳаддингиздан ошманглар (4/Нисо 171).
Бу оят, Аллоҳ таоло қуйида буюрганидек, динларнинг энг мўътадили бўлган Ҳазрат Муҳаммаднинг динига эргашишга тарғиб қилади: وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا : Шундай қилиб, сизларни ўрта/мўътадил бир уммат қилдик (2/Бақара 143).
لاَ إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ : Динда мажбурлаш йўқдир (2/Бақара 256). Баъзиларга кўра, оятда келган الدِّين ’дан мурод ибодатдир; чунки ибодат ҳақиқий маънода фақат ихлос билангина бўлади. Ихлос эса мажбурлаш билан бўлмайди. Баъзиларга кўра эса, бу оят жизя тўлайдиган аҳли китобга тааллуқлидир.
أَفَغَيْرَ دِينِ اللهِ يَبْغُونَ : Аллоҳнинг динидан бошқасини истайдиларми? (3/Оли Имрон 83); яъни Исломдан бошқасиними? Дарҳақиқат, Аллоҳ буюради: وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ اْلإِسْلاَمِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ : Ким Исломдан бошқа бир дин истаса, энди у ундан ҳаргиз қабул қилинмайди (3/Оли Имрон 85).
Қуйидаги оятлар ҳам шу маънодадир: هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ : Расулини ҳидоят ва ҳақ дин билан юборган Зот Удир (61/Соф 9); وَلاَ يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ : Ҳақ динни дин деб қабул қилмайдилар (9/Тавба 29); وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ ِلله وَهُوَ مُحْسِنٌ واتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا : Чиройли ишларни қилувчи кимса бўлиб, ўзини Аллоҳга таслим қилган ва Иброҳимнинг ҳаниф динига эргашган кишидан ҳам дин жиҳатидан гўзалроқ ким бор? (4/Нисо 125); فَلَوْلاَ إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ : Агар жазоланмайдиган бўлсангизлар (56/Воқеа 86).
Оятдаги غَيْرَ مَدِينِينَ сўзи, غَيْرَ مَجْزِيِّين : жазо кўрмайдиган , маъносидадир.
مَدِين, مَدِينَة : Қул, чўри (Абу Зайд), бу сўзнинг دِينَ فُلاَنٌ يُدَانُ : Фалончи ёмон бир нарсага мажбурланди, сўзидан келиб чиққанини айтади.
Баъзилар эса унинг دِنْتُهُ : Итоатининг мукофотини бердим, сўзидан келиб чиққанини айтади.
Баъзилар مَدِينَة сўзини ҳам шу қисмдан ҳисоблайди.