ق د م

قَدَم : Оёқ. Кўплиги أَقْدَام шаклида келади: وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ : Бу билан қадамларингизни мустаҳкам қилсин (8/Анфол 11). Илгарилаш ва ортда қолиш ҳам шу асосда баҳоланади. ( قبل ) моддасида зикр қилганимиздек تَقَدُّم /илгарилаш тўрт хил бўлади. «Фалон нарса янгидир»; «Фалон нарса эскидир», дейилади. Бу ё икки замон, ёки шараф/устунлик жиҳатидан бўлади. Масалан: فُلاَنٌ مُتَقَدِّمٌ عَلَى فُلاَنٍ : Фалон киши фалон кишидан кўра устунроқдир. Ёки, ўзисиз бошқасининг мавжуд бўлиши имконсиз бўлгани сабабли бу ибора ишлатилади. Масалан, اَلْوَاحِدُ مُتَقَدِّمٌ عَلَى الْعَدَدِ (Бир — бошқа сонлардан олдиндир) деганинг каби. Бу сўз шу маънодадир: Агар бирнинг йўқолиши тасаввур қилинса, бошқа сонлар ҳам йўқолади.
قِدَم : Ўтган замонда мавжуд бўлишдир. بَقَاء : Келажакда мавжуд бўлишдир. Аллоҳнинг сифати ҳақида шундай ривоят қилинган: يَا قَدِيمَ اْلإِحْسَانِ : Эй эҳсони қадим/азалий бўлган Аллоҳим! На Қуръонда, на саҳиҳ ривоятларда Аллоҳнинг сифати сифатида قَدِيم сўзи келмаган. Каломшунослар (мутакаллимлар) эса бу сўзни ишлатадилар ва Аллоҳни у билан сифатлайдилар.
قَدِيم сўзи кўпинча замон жиҳатидан ишлатилади: ... كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ : Эски хурмо бутоғи каби (36/Ёсин 39); وَبَشِّرِ الَّذِينَ آَمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ : Иймон келтирганларга, Роббилари ҳузурида улар учун қадами сидқ борлигини хушхабар бер (10/Юнус 2); яъни ўтган бир фазилат. Бу — исми масдардир. قَدَّمْتُ كَذَا : Мана шуни тақдим қилдим. أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ : Махфий гаплашишингиздан олдин садақалар беришдан чўчидингизми? (58/Мужодала 13); لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ : Нафслари ўзлари учун тақдим қилган нарса нақадар ёмондир (5/Моида 80). Бировнинг олдига ўтганингда; قَدَّمْتُ فُلاَنًا أَقْدُمُهُ дейсан. يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ : Фиръавн қиёмат кунида қавмининг олдига тушади (11/Ҳуд 98); وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ : Қўллари қилиб тақдим этган ишлари сабабли ўлимни ҳеч қачон орзу қилмайдилар (2/Бақара 95). يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ : Эй иймон келтирганлар! Аллоҳ ва Унинг Пайғамбари олдига ўтманглар (49/Ҳужурот 1). Баъзиларга кўра оятнинг маъноси; «Унинг олдига ўтманг» шаклидадир. Изоҳи шундай: На сўз айтиш билан, на ҳукм чиқариш билан Унинг олдига ўтманг. Қадрланган бандалар — булар фаришталар — қилганидек, фақат У сизлар учун белгилаган нарсаларни бажаринг. Дарҳақиқат, Аллоҳ таоло фаришталар ҳақида шундай буюради: لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ : Улар Аллоҳдан олдин сўз айтмайдилар (21/Анбиё 27). فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ : Ажаллари келганда уни на бир соат кечиктира оладилар, на бир соат олдинга сура оладилар (7/Аъроф 34); яъни на кечиктиришни, на олдинга суришни истайдилар. وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآَثَارَهُمْ : Уларнинг олдиндан юборган нарсаларини ва изларини ёзамиз (36/Ёсин 12); яъни қилган ишларини.
Бирор ишни бажаришга эҳтиёж туғилмасдан, унга тўсатдан иш ва одамлар келиб қолмасидан олдин бировга бирор нарсани буюрганингда; قَدَّمْتُ إِلَيهِ بِكَذَا дейсан. قَدَّمْتُ بِهِ : Уни бажаришга ҳожат туғилишидан олдин унга (олдиндан) билдирдим. Мана бу оят ҳам шу маънодадир: وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ : Мен сизларга олдиндан огоҳлантириш юборган эдим (50/Қоф 28).
قُدَّام (олд) сўзи, خَلْف (орқа)нинг зиддидир. Тасғири قُدَيْدِمَة шаклида келади. رَكِبَ فُلاَنٌ مَقَادِيمَهُ : Фалон киши юзтубан кетди. قَادِمَةُ الرَّحْلِ : Эгарнинг олд қоши, قَادِمَةُ اْلأَطْبَاءِ : Эмчаклар учи, قَادِمَةُ الْجَنَاحِ : Қуш қанотининг олд томонидаги патлар, مُقَدِّمَةُ الْجَيْشِ : Қўшиннинг илғор аскарлари, قَدُوم : Довюрак (журъатли). Буларнинг барчасида олдинга ўтиш (илгарилаш) маъноси эътиборга олинади.