ق ر ر
Қ-р-р
قَرَّ فِي مَكَانِهِ يَقِرُّ قَرَارًا : Ўз жойида ҳаракатсиз бир ҳолда қотиб қолди. Бу сўзнинг асли, "совуқлик" маъносидаги قُرّ дан келиб чиққандир. Бу эса сукунат/турғунликни тақозо этади; حَرّ /иссиқлик эса ҳаракатни тақозо этади. 33/Аҳзоб 33-ояти, وَقِرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ : Уйларингизда ўтиринглар, шаклида ҳам ўқилган. Баъзиларга кўра унинг асли اَقْرِرْنَ дир; сўзни енгиллаштириш/талаффузини осонлаштириш учун ( ر ) ҳарфларидан бири ҳазф қилинган. Худди мана бу сўздаги каби: فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ : Ажабланиб қолаверган бўлар эдингиз (56/Воқеа 65). Унинг асли, ظَلَلْتُمْ дир. جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَرَارًا : Аллоҳ Ерни сизлар учун бир қароргоҳ қилди (40/Ғофир 64); أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَارًا : Ёки шу дунёни қароргоҳ қилган Зот (27/Намл 61); яъни мустақарр/қарор топадиган жой қилган. Аллоҳ таоло жаннатни; ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ : Яшашга қулай ва оқар сувли (23/Муъминун 50); дўзахни эса; فَبِئْسَ الْقَرَارُ : Нақадар ёмон қароргоҳдир (38/Сод 60) шаклида таърифлаган. وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ : Ёмон сўз, ёмон дарахт кабидир: Унинг илдизи ер юзасидан қўпорилган, қарори қолмагандир (14/Иброҳим 26); яъни саботи қолмагандир. Шоир эса шундай дейди:
وَلاَ قَرَارَ عَلَى زَأْرٍ مِنَ اْلأَسَدِ -365
365- Арслоннинг наърасига қарши бардош бўлмас.
Яъни хавфсизлик ва барқарорлик бўлмас.
يَوْمُ اْلقَرِّ : Қурбон байрамидан кейинги кунга айтилади. Чунки одамлар ўша куни Минода турадилар. اِسْتَقَرَّ فُلاَنٌ : Фалончи жойлашишга ҳаракат қилди. Баъзан اِسْتَقَرَّ сўзи قَرَّ /истиқомат қилди/тўхтади маъносида ҳам ишлатилади; худди اِسْتَجَابَ сўзининг أَجَابَ (жавоб берди) маъносида ишлатилгани каби. Аллоҳ таоло жаннат ҳақида; أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا : У куни жаннат аҳли энг яхши масканларда бўладилар, энг чиройли шаклда дам оладилар (25/Фурқон 24); дўзах ҳақида эса; إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا : У ер нақадар ёмон маскан ва иқомат жойидир! (25/Фурқон 66) деб буюради.
فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ (6 /Анъом 98) ояти қуйидаги шаклларда изоҳланган:
Ибн Масъуд: Ер юзи қароргоҳ, қабрлар ўтар жойингиздир. Ибн Аббос: Ер юзи қароргоҳ, ота-боболарингизнинг умуртқа поғоналари ўтар жойларингиздир. Ҳасан: Охират қароргоҳ, дунё ўтар жойингиздир. Сўзнинг хулосаси; инсон ўтиб борадиган ҳеч бир ҳол/жой тўлиқ бир қароргоҳ эмасдир.
إِقْرَار : Бир нарсани исботлашдир. Аллоҳ буюради: وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى : Хоҳлаган нарсамизни, белгиланган муддатгача бачадонларда қолдирамиз (22/Ҳаж 5).
Иқрор; ё тил билан, ё қалб билан, ёки ҳар иккиси билан бўлади. Аллоҳнинг бирлигини ва унинг ўрнига ўтадиган бир нарсани иқрор қилиш, қалб билан ҳам бўлмагунча фақат тил билан иқрор қилиш кифоя эмасдир. Иқрорнинг зидди инкордир. جُحُود тушунчаси эса, қалб билан эмас, фақат тил билан инкор қилинадиган нарса учун ишлатилади. Бу мавзу илгари ўтди.
ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ : Ўз гувоҳлигингиз билан буни иқрор бўлган эдингиз (2/Бақара 84); ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُوا أَقْرَرْنَا : Сўнгра ёнингиздаги китобни тасдиқловчи бир пайғамбар келганда унга албатта иймон келтирасиз ва албатта унга ёрдам берасиз', деб аҳд олди; 'Бу амримни қабул қилдингиз, елкангизга юклаган бу вазифани ўз зиммангизга олдингизми?' деди. 'Қабул қилдик' дедилар (3/Оли Имрон 81).
Дейилади; قَرَّتْ لَيْلَتُنَا تَقِرُّ : Кечамиз совуқ бўлди, бўлмоқда. يَوْمٌ قَرٌّ : Совуқ бир кун. لَيْلَةٌ قِرَّةٌ : Совуқ бир кеча. قُرَّ فُلاَنٌ فَهُوَ مَقْرُورٌ : Фалончига совуқ тегди, совқотди. حِرَّةٌ تَحْتَ قِرَّةٍ : Совуқлик остидаги бир иссиқлик. قَرَرْتُ الْقِدْرَ أَقُرُّهَا : Қозонга совуқ сув қуйдим. Тўкилган бу сувга قَرَارَة ва قَرِرَة дейилади.
اِقْتَرَّ فُلاَنٌ اِقْتِرَارًا : Фалончи салқинлади, сўзи худди تَبَرَّدَ сўзи кабидир. قَرَّتْ عَيْنُهُ تَقَرُّ : Кўзи қувонди: كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا : Кўзи қувонсин/ёруғ бўлсин (20/Тоҳо 40). Ўзи сабабли қувониладиган нарсага, قُرَّةُ عَيْنٍ дейилади: قُرَّةُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ : Мен учун ҳам, сен учун ҳам бир кўз қувончи/бахт манбаи (28/Қосос 9); وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا : Улар; Роббимиз, бизга кўзимизни қувонтирадиган жуфтлар ва зурриётлар ҳадя қил, бизни тақводорларга етакчи қил, дейдилар (25/Фурқон 74).
Баъзиларга кўра قُرَّة сўзи, совуқлик маъносидаги قُرّ ўзагидан келиб чиққандир. Бунга кўра, قَرَّتْ عَيْنُهُ сўзининг маъноси; кўзи салқинлашди ва соғлигини тиклади, шаклида бўлади. Баъзилари эса шундай дейди: Бахтдан оқадиган ёш совуқ; ғамдан оқадиган ёш эса иссиқ бўлгани учун шундай дейилган. Шунинг учун қарғиш қилинган кишига шундай дейилади: أَسْخَنَ اللهُ عَيْنَهُ : Аллоҳ унинг кўзини иссиқ қилсин/кўзидан иссиқ ёш оқизсин/уни бахтсиз қилсин! Баъзиларга кўра эса бу сўз قَرَار ўзагидан келади. Бунга кўра жумланинг маъноси шундай бўлади: Аллоҳ унга, ўзи билан кўзларини тийиб турадиган бир нарса берсинки, шунда бошқасига тамаъ қилмасин/кўз олайтирмасин.
أَقَرَّ بِالْحَقِّ : Ҳақни эътироф этди ва ўз зарарига уни исботлади. تَقَرَّرَ اْلأَمْرُ عَلَى كَذَا : Иш фалон нарса устига қарор топди. قَارُورَة /Шиша идиш, маълумдир. Кўплиги قَوَارِير шаклида келади: قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ : Кумушдан биллур идишлар (76/Инсон 16); صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَارِيرَ : Шишадан ясалган, шаффоф бир саҳндир (27/Намл 44). Оятда келган قَوَارِير сўзи, زُجَاج /шиша маъносидадир.
وَلاَ قَرَارَ عَلَى زَأْرٍ مِنَ اْلأَسَدِ -365
365- Арслоннинг наърасига қарши бардош бўлмас.
Яъни хавфсизлик ва барқарорлик бўлмас.
يَوْمُ اْلقَرِّ : Қурбон байрамидан кейинги кунга айтилади. Чунки одамлар ўша куни Минода турадилар. اِسْتَقَرَّ فُلاَنٌ : Фалончи жойлашишга ҳаракат қилди. Баъзан اِسْتَقَرَّ сўзи قَرَّ /истиқомат қилди/тўхтади маъносида ҳам ишлатилади; худди اِسْتَجَابَ сўзининг أَجَابَ (жавоб берди) маъносида ишлатилгани каби. Аллоҳ таоло жаннат ҳақида; أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا : У куни жаннат аҳли энг яхши масканларда бўладилар, энг чиройли шаклда дам оладилар (25/Фурқон 24); дўзах ҳақида эса; إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا : У ер нақадар ёмон маскан ва иқомат жойидир! (25/Фурқон 66) деб буюради.
فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ (6 /Анъом 98) ояти қуйидаги шаклларда изоҳланган:
Ибн Масъуд: Ер юзи қароргоҳ, қабрлар ўтар жойингиздир. Ибн Аббос: Ер юзи қароргоҳ, ота-боболарингизнинг умуртқа поғоналари ўтар жойларингиздир. Ҳасан: Охират қароргоҳ, дунё ўтар жойингиздир. Сўзнинг хулосаси; инсон ўтиб борадиган ҳеч бир ҳол/жой тўлиқ бир қароргоҳ эмасдир.
إِقْرَار : Бир нарсани исботлашдир. Аллоҳ буюради: وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى : Хоҳлаган нарсамизни, белгиланган муддатгача бачадонларда қолдирамиз (22/Ҳаж 5).
Иқрор; ё тил билан, ё қалб билан, ёки ҳар иккиси билан бўлади. Аллоҳнинг бирлигини ва унинг ўрнига ўтадиган бир нарсани иқрор қилиш, қалб билан ҳам бўлмагунча фақат тил билан иқрор қилиш кифоя эмасдир. Иқрорнинг зидди инкордир. جُحُود тушунчаси эса, қалб билан эмас, фақат тил билан инкор қилинадиган нарса учун ишлатилади. Бу мавзу илгари ўтди.
ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ : Ўз гувоҳлигингиз билан буни иқрор бўлган эдингиз (2/Бақара 84); ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُوا أَقْرَرْنَا : Сўнгра ёнингиздаги китобни тасдиқловчи бир пайғамбар келганда унга албатта иймон келтирасиз ва албатта унга ёрдам берасиз', деб аҳд олди; 'Бу амримни қабул қилдингиз, елкангизга юклаган бу вазифани ўз зиммангизга олдингизми?' деди. 'Қабул қилдик' дедилар (3/Оли Имрон 81).
Дейилади; قَرَّتْ لَيْلَتُنَا تَقِرُّ : Кечамиз совуқ бўлди, бўлмоқда. يَوْمٌ قَرٌّ : Совуқ бир кун. لَيْلَةٌ قِرَّةٌ : Совуқ бир кеча. قُرَّ فُلاَنٌ فَهُوَ مَقْرُورٌ : Фалончига совуқ тегди, совқотди. حِرَّةٌ تَحْتَ قِرَّةٍ : Совуқлик остидаги бир иссиқлик. قَرَرْتُ الْقِدْرَ أَقُرُّهَا : Қозонга совуқ сув қуйдим. Тўкилган бу сувга قَرَارَة ва قَرِرَة дейилади.
اِقْتَرَّ فُلاَنٌ اِقْتِرَارًا : Фалончи салқинлади, сўзи худди تَبَرَّدَ сўзи кабидир. قَرَّتْ عَيْنُهُ تَقَرُّ : Кўзи қувонди: كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا : Кўзи қувонсин/ёруғ бўлсин (20/Тоҳо 40). Ўзи сабабли қувониладиган нарсага, قُرَّةُ عَيْنٍ дейилади: قُرَّةُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ : Мен учун ҳам, сен учун ҳам бир кўз қувончи/бахт манбаи (28/Қосос 9); وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا : Улар; Роббимиз, бизга кўзимизни қувонтирадиган жуфтлар ва зурриётлар ҳадя қил, бизни тақводорларга етакчи қил, дейдилар (25/Фурқон 74).
Баъзиларга кўра قُرَّة сўзи, совуқлик маъносидаги قُرّ ўзагидан келиб чиққандир. Бунга кўра, قَرَّتْ عَيْنُهُ сўзининг маъноси; кўзи салқинлашди ва соғлигини тиклади, шаклида бўлади. Баъзилари эса шундай дейди: Бахтдан оқадиган ёш совуқ; ғамдан оқадиган ёш эса иссиқ бўлгани учун шундай дейилган. Шунинг учун қарғиш қилинган кишига шундай дейилади: أَسْخَنَ اللهُ عَيْنَهُ : Аллоҳ унинг кўзини иссиқ қилсин/кўзидан иссиқ ёш оқизсин/уни бахтсиз қилсин! Баъзиларга кўра эса бу сўз قَرَار ўзагидан келади. Бунга кўра жумланинг маъноси шундай бўлади: Аллоҳ унга, ўзи билан кўзларини тийиб турадиган бир нарса берсинки, шунда бошқасига тамаъ қилмасин/кўз олайтирмасин.
أَقَرَّ بِالْحَقِّ : Ҳақни эътироф этди ва ўз зарарига уни исботлади. تَقَرَّرَ اْلأَمْرُ عَلَى كَذَا : Иш фалон нарса устига қарор топди. قَارُورَة /Шиша идиш, маълумдир. Кўплиги قَوَارِير шаклида келади: قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ : Кумушдан биллур идишлар (76/Инсон 16); صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَارِيرَ : Шишадан ясалган, шаффоф бир саҳндир (27/Намл 44). Оятда келган قَوَارِير сўзи, زُجَاج /шиша маъносидадир.