ق ط ر
Қ-т-р
Луғатда чекка, ҳудуд, минтақа маъносини билдирувчи قُطْرُ сўзининг кўплиги أَقْطَار шаклида келади. Шу маънода Аллоҳ буюради: يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَاْلإِنْسِ إِِنِِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَاْلآَرْضِ : Эй жин ва инс жамоаси! Осмонлар ва Ернинг чегараларидан ўтиб кетишга кучингиз етса, ўтиб кетаверинглар (55/Ар-Роҳман 33); وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطَارِهَا ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لآتَوْهَا : Агар уларнинг устига ҳар томонидан бостириб кирилса, сўнгра улардан фитна чиқариш талаб қилинса, дарҳол уни қилган бўлар эдилар (33/Аҳзоб 14).
قَطَرْتُهُ феъли, уни ёни устига отдим, деганидир. Шунга боғлиқ равишда تَقَطَّرَ феъли эса, ён томони устига йиқилди маъносини билдиради. Яна тушиш маъносидан келиб чиқиб قََطَرَ الْمَطَرُ : ёмғир ёғди дейилади. Тушувчи/томувчи ёмғир маъносида قَطْر номи ҳам берилган. Томчи каби, тартибли равишда кетма-кет келувчи жамоанинг бу ҳаракатини ифодалаш учун تَقَاطَرَ الْقَوْمُ дейилади, кетма-кет томдилар деганидир. Кетма-кет тизилган туялар учун ҳам قِطَارُ اْلإِبِلِ /туя карвони ибораси ишлатилади. Яна шу маънода اَلإِنْفَاضُ يُقَطِّرُ الْجَلَبَ ибораси борки, йўқчилик туяларни бозорга ҳайдайди деганидир. Яъни, бир жамоа қаҳатчиликка дуч келиб, озиқлари камайса, туяларни сотиш учун карвон-карвон бўлиб бозорга ҳайдайдилар.
قَطِرَان эса, қатрон томиб турадиган ҳолатда бўлган нарсадир. سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ : Кийимлари қора мойдандир ва юзларини олов қамраб олади (14/Иброҳим 50). Бу оятдаги قَطِرَان сўзи مِنْ قِطْرٍ آنٍ шаклида ҳам ўқилган. Яъни, иссиқлиги авжига етган эритилган мисдан.
آَتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا : Менга эритилган мисни келтиринглар, устига қуяй (18/Каҳф 96); бу ерда келган قِطْرًا сўзи эритилган мисдир.
وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ : Аҳли китобдан шундай кимса борки, унга уюм-уюм мол ишониб топширсанг, уни сенга комил ҳолда қайтариб беради ...(3/Оли Имрон 75); وَآَتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلاَََ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا Аввалгисига уюм-уюм маҳр берган бўлсангиз ҳам, ундан бирон нарсани қайтариб олманглар (4/Нисо 20).
قَنَاطِير сўзи эса, قَنْطَرَة нинг кўплигидир. Молнинг бир ўлчови сифатида ишлатиладиган قَنْطَرَة лафзи эса, قَنْطَرَة /кўприкка ўхшатилиб, ҳаёт тирикчилигини таъминлашга етарли миқдордагисига айтилади. Бу эса, ўзининг оддий шароитлари ичида чегараланган эмас; аксинча, ҳолатга қараб ўзгарадиган нарсадир. Худди غِِنَى (бойлик) сўзи каби. Зеро, баъзи одамлар оз нарса билан ўзини бой ҳисоблайди; бошқа баъзилари эса, кўп бойлик билан ҳам ўзини бой санамайди. Шунинг учун унинг миқдорини белгилашда турли фикрлар билдирилган. Баъзилар, унинг ўлчови қирқ уқиядир, дейишади. Ҳасан ал-Басрий бир минг икки юз (1200) динордир деса, баъзилар эса, бир мол териси тўла олтин, дейишган. Бошқа фикрлар ҳам бор. Бу худди уламоларнинг бойлик чегарасини белгилашда турли фикрлар билдиришлари кабидир.
زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ Одамларга аёллар, ўғиллар, уюм-уюм олтин ва кумуш йиғиндилари каби севги билан боғланиладиган нарсалар жуда зийнатли қилиб кўрсатилган (3/Оли Имрон 14), яъни: қантор-қантор тўпланган нарсалар. Бу худди دَرَاهِمُ مُدَرْهَمَةٌ бир жойга тўпланган дирҳамлар ва دَنَانِيرُ مُدَنَّرَةٌ бир жойга тўпланган динорлар ибораларига ўхшайди.
قَطَرْتُهُ феъли, уни ёни устига отдим, деганидир. Шунга боғлиқ равишда تَقَطَّرَ феъли эса, ён томони устига йиқилди маъносини билдиради. Яна тушиш маъносидан келиб чиқиб قََطَرَ الْمَطَرُ : ёмғир ёғди дейилади. Тушувчи/томувчи ёмғир маъносида قَطْر номи ҳам берилган. Томчи каби, тартибли равишда кетма-кет келувчи жамоанинг бу ҳаракатини ифодалаш учун تَقَاطَرَ الْقَوْمُ дейилади, кетма-кет томдилар деганидир. Кетма-кет тизилган туялар учун ҳам قِطَارُ اْلإِبِلِ /туя карвони ибораси ишлатилади. Яна шу маънода اَلإِنْفَاضُ يُقَطِّرُ الْجَلَبَ ибораси борки, йўқчилик туяларни бозорга ҳайдайди деганидир. Яъни, бир жамоа қаҳатчиликка дуч келиб, озиқлари камайса, туяларни сотиш учун карвон-карвон бўлиб бозорга ҳайдайдилар.
قَطِرَان эса, қатрон томиб турадиган ҳолатда бўлган нарсадир. سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ : Кийимлари қора мойдандир ва юзларини олов қамраб олади (14/Иброҳим 50). Бу оятдаги قَطِرَان сўзи مِنْ قِطْرٍ آنٍ шаклида ҳам ўқилган. Яъни, иссиқлиги авжига етган эритилган мисдан.
آَتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا : Менга эритилган мисни келтиринглар, устига қуяй (18/Каҳф 96); бу ерда келган قِطْرًا сўзи эритилган мисдир.
وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ : Аҳли китобдан шундай кимса борки, унга уюм-уюм мол ишониб топширсанг, уни сенга комил ҳолда қайтариб беради ...(3/Оли Имрон 75); وَآَتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلاَََ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا Аввалгисига уюм-уюм маҳр берган бўлсангиз ҳам, ундан бирон нарсани қайтариб олманглар (4/Нисо 20).
قَنَاطِير сўзи эса, قَنْطَرَة нинг кўплигидир. Молнинг бир ўлчови сифатида ишлатиладиган قَنْطَرَة лафзи эса, قَنْطَرَة /кўприкка ўхшатилиб, ҳаёт тирикчилигини таъминлашга етарли миқдордагисига айтилади. Бу эса, ўзининг оддий шароитлари ичида чегараланган эмас; аксинча, ҳолатга қараб ўзгарадиган нарсадир. Худди غِِنَى (бойлик) сўзи каби. Зеро, баъзи одамлар оз нарса билан ўзини бой ҳисоблайди; бошқа баъзилари эса, кўп бойлик билан ҳам ўзини бой санамайди. Шунинг учун унинг миқдорини белгилашда турли фикрлар билдирилган. Баъзилар, унинг ўлчови қирқ уқиядир, дейишади. Ҳасан ал-Басрий бир минг икки юз (1200) динордир деса, баъзилар эса, бир мол териси тўла олтин, дейишган. Бошқа фикрлар ҳам бор. Бу худди уламоларнинг бойлик чегарасини белгилашда турли фикрлар билдиришлари кабидир.
زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ Одамларга аёллар, ўғиллар, уюм-уюм олтин ва кумуш йиғиндилари каби севги билан боғланиладиган нарсалар жуда зийнатли қилиб кўрсатилган (3/Оли Имрон 14), яъни: қантор-қантор тўпланган нарсалар. Бу худди دَرَاهِمُ مُدَرْهَمَةٌ бир жойга тўпланган дирҳамлар ва دَنَانِيرُ مُدَنَّرَةٌ бир жойга тўпланган динорлар ибораларига ўхшайди.