ف ت ح
Ф-т-ҳ
فَتْح : Ёпиқлик ва ноаниқликни кетказишдир. Бу иккига бўлинади:
1- Кўз билан кўриладигани: Эшик ва шунга ўхшашни очиш; қулф, тамба ва нарсаларни очиш каби: وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ : Юкларини очишгач эвазига олиб борган молларининг ўзларига қайтарилганини кўришди (12/Юсуф 65); وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ : Уларга осмондан бир дарвоза очсак-да, ундан юқорига кўтарилсалар (15/Ҳижр 14).
2- Басират билан кўриладигани: Ҳаммнинг очилиши каби. У эса ғам-ташвишни кетказишдир. Бу ҳам турли қисмларга бўлинади:
Биринчиси, дунёвий ишлар билан боғлиқдир. Кетказилган бир ғам; мол ва шунга ўхшаш нарсаларни бериш билан кетказилган камбағаллик каби. Мана бу оятлар шу маънодадир: فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ : Улар ўзларига эслатилган нарсаларни унутганларида, Биз ҳам уларга ҳар нарсанинг эшикларини очдик (6/Анъом 44); яъни кенгайтирдик. وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آَمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ : Агарда у ўлкаларнинг аҳолиси иймон келтириб, ёмонликлардан сақлансалар эди, осмон ва ернинг барака эшикларини уларга очар эдик (7/Аъроф 96); яъни уларга яхшилик/мўл-кўлчилик келар эди.
Иккинчиси, ёпиқ бўлган илмларни очишдир. Масалан, сенинг шундай дейишинг каби: فُلاَنٌ فَتَحَ مِنَ الْعِلْمِ بَابًا مُغْلَقًا : Фалон киши ёпиқ бир илм эшигини очди/тушунарсиз илмий бир масалани ёритди. إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا : (48/Фатҳ 1). Баъзиларга кўра, Аллоҳ таоло бу оят билан Макканинг фатҳини назарда тутган. Бошқа баъзиларга кўра эса, ундан мақсад — Ҳазрат Муҳаммадга очилган илмлар, савобга восита бўлган ҳидоят йўллари ва гуноҳларнинг афв этилишига сабаб бўлувчи гўзал мақомлардир. : (34/Сабаъ 26). Шоир эса шундай дейди: 347- . : (32/Сажда 29); яъни ҳукм куни. Баъзилар бу оятни; “Қиёматнинг қойим бўлиши билан шубҳа кетказиладиган кун”; бошқа баъзилари эса; “Азобни орзу ва талаб қилган кунлари” тарзида изоҳлаганлар. : (8/Анфол 19); яъни агар сиз ғалаба истасангиз ёки (2/Бақара 89); яъни, Муҳаммад (сав)ни пайғамбар қилиб юбориши воситасида Аллоҳдан ёрдам сўрар эдилар. Бу оят қуйидаги тарзларда ҳам изоҳланган: Муҳаммаднинг хабарини ҳам одамлардан, ҳам аввалги китоблардан билиб олар эдилар. Уни зикр қилиш билан Аллоҳдан ғалаба талаб қилар эдилар. Бутпарастларга қарши Муҳаммад (сав) билан ғалаба қозонишларини айтар эдилар. :
1- Кўз билан кўриладигани: Эшик ва шунга ўхшашни очиш; қулф, тамба ва нарсаларни очиш каби: وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ : Юкларини очишгач эвазига олиб борган молларининг ўзларига қайтарилганини кўришди (12/Юсуф 65); وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ : Уларга осмондан бир дарвоза очсак-да, ундан юқорига кўтарилсалар (15/Ҳижр 14).
2- Басират билан кўриладигани: Ҳаммнинг очилиши каби. У эса ғам-ташвишни кетказишдир. Бу ҳам турли қисмларга бўлинади:
Биринчиси, дунёвий ишлар билан боғлиқдир. Кетказилган бир ғам; мол ва шунга ўхшаш нарсаларни бериш билан кетказилган камбағаллик каби. Мана бу оятлар шу маънодадир: فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ : Улар ўзларига эслатилган нарсаларни унутганларида, Биз ҳам уларга ҳар нарсанинг эшикларини очдик (6/Анъом 44); яъни кенгайтирдик. وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آَمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ : Агарда у ўлкаларнинг аҳолиси иймон келтириб, ёмонликлардан сақлансалар эди, осмон ва ернинг барака эшикларини уларга очар эдик (7/Аъроф 96); яъни уларга яхшилик/мўл-кўлчилик келар эди.
Иккинчиси, ёпиқ бўлган илмларни очишдир. Масалан, сенинг шундай дейишинг каби: فُلاَنٌ فَتَحَ مِنَ الْعِلْمِ بَابًا مُغْلَقًا : Фалон киши ёпиқ бир илм эшигини очди/тушунарсиз илмий бир масалани ёритди. إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا : (48/Фатҳ 1). Баъзиларга кўра, Аллоҳ таоло бу оят билан Макканинг фатҳини назарда тутган. Бошқа баъзиларга кўра эса, ундан мақсад — Ҳазрат Муҳаммадга очилган илмлар, савобга восита бўлган ҳидоят йўллари ва гуноҳларнинг афв этилишига сабаб бўлувчи гўзал мақомлардир. : (34/Сабаъ 26). Шоир эса шундай дейди: 347- . : (32/Сажда 29); яъни ҳукм куни. Баъзилар бу оятни; “Қиёматнинг қойим бўлиши билан шубҳа кетказиладиган кун”; бошқа баъзилари эса; “Азобни орзу ва талаб қилган кунлари” тарзида изоҳлаганлар. : (8/Анфол 19); яъни агар сиз ғалаба истасангиз ёки (2/Бақара 89); яъни, Муҳаммад (сав)ни пайғамбар қилиб юбориши воситасида Аллоҳдан ёрдам сўрар эдилар. Бу оят қуйидаги тарзларда ҳам изоҳланган: Муҳаммаднинг хабарини ҳам одамлардан, ҳам аввалги китоблардан билиб олар эдилар. Уни зикр қилиш билан Аллоҳдан ғалаба талаб қилар эдилар. Бутпарастларга қарши Муҳаммад (сав) билан ғалаба қозонишларини айтар эдилар. :