ف ض ل

فَضْل /Ортиқчалик: Меъёрдан ортиқ бўлган зиёдаликдир. Ортиқчалик икки қисмга бўлинади: Яхши бўлгани; илм ва ҳилмнинг ортиқчалиги каби. Ёмон бўлгани; лозим бўлганидан ортиқ ғазабланиш каби. فَضْل шакли кўпроқ яхши нарсалар учун; فُضُول шакли эса кўпроқ ёмон нарсалар учун ишлатилади. فَضْل сўзи икки нарсадан бирининг иккинчисидан ортиқ/устун бўлиши ҳақида ишлатилганда уч кўринишда бўлади:
Жинс жиҳатидан ортиқчалик/устунлик: Ҳайвон жинсининг ўсимлик жинсидан устунлиги каби.
Тур жиҳатидан ортиқчалик/устунлик: Инсоннинг ўзидан бошқа ҳайвон ва жонзотлардан устунлиги каби. Мана бу оят шу маънодадир: وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آَدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا : Биз инсон болаларини мукаррам қилдик. Уларни қуруқлик ва денгизда кўтариб юрдик; уларга пок ризқлар бердик. Уларни Ўзимиз яратган кўп махлуқотлардан афзал қилдик (17/Исро 70).
Зот жиҳатидан бўлган ортиқчалик/устунлик: Бир кишининг бошқа биридан устун бўлиши каби.
Дастлабки икки устунлик тури жавҳар билан боғлиқдир; уларда камчилиги бўлган нарса бу камчиликни бартараф этиши ва устунликка эришиши мумкин эмас. Масалан, от ва эшакнинг инсонга хос бўлган устунликка эришиши мумкин эмас. Учинчи устунлик тури эса баъзан араз билан боғлиқ бўлиб, унга эришиш йўли топилиши мумкин. Мана бу оятларда зикр қилинган устунлик шу қисмга киради: وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ : Аллоҳ ризқда айримларингизни айримларингиздан устун қилди (16/Наҳл 71); لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ : Роббингиздан бир фазл исташингиз учун (17/Исро 12); яъни мол ва даромад. الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ : Аллоҳнинг айримларини айримларидан устун қилганлиги ва эркакларнинг ўз молларидан сарфлаганликлари сабабли эркаклар аёллар устида ҳокимдирлар (4/Нисо 34) оятида кўзда тутилган нарса эркакка хос бўлган зотий устунлик ва унга берилган куч, мол, мансаб ва қувватдир. وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ : Пайғамбарларнинг баъзиларини баъзиларидан афзал қилдик (17/Исро 55); فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً : Аллоҳ моллари ва жонлари билан жиҳод қилганларни даража жиҳатидан ўтирганлардан афзал қилди (4/Нисо 95).
Ҳеч қандай мажбурликсиз берилган ҳар бир инъомга فَضْل дейилади. Масалан: وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ : Аллоҳдан фазлини сўранглар (4/Нисо 32). ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ : Бу Аллоҳнинг фазлидир. Уни Ўзи хоҳлаган кишига беради. Аллоҳ буюк фазл соҳибидир (62/Жумуъа 4) ояти фазилатнинг ҳар уч турини ҳам қамраб олади. فَضْلُ اللَّهِ сўзидан кўзланган нарса Ислом деб айтганлар, бу сўз қамраб олган нарсаларнинг фақат бир қисминигина тафсир қилган бўладилар. Мана бу оятлар ҳам шу маънодадир: قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ : Айтгин: булар Аллоҳнинг фазли ва раҳмати биландир (10/Юнус 58); وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا : Агар сизларга Аллоҳнинг фазли ва раҳмати бўлмаганида, жуда озингиздан бошқа ҳаммангиз шайтонга эргашиб кетган бўлар эдингиз (4/Нисо 83) ва бошқа кўплаб оятлар.