ك ب ر

Катта ва кичик маъносини англатувчи كََبِير ва صَغِير сўзлари бир-бирига нисбатан таққосланиб айтиладиган, маъноси ўринга қараб тораядиган ва кенгаядиган сўзлардандир. Шунга кўра, бир нарсанинг ёнига қўйилганда кичик, бошқасининг ёнига қўйилганда эса катта деб таърифланиши мумкин. Бу ҳар икки сўзнинг қўлланиш соҳалари ҳам турличадир. Баъзан жисмлар каби, яхлитликни ташкил этувчи мавжудотлар учун ишлатилади. Худди шу тарзда озлик ва кўплик учун ҳам ишлатилиши мумкин. Баъзан эса сонлар каби бир-биридан айри мавжудотлар учун қўлланиши ҳам маълумдир. Баъзан бир мавжудот ҳақида турли қараш нуқталаридан келиб чиқиб, кўп ва катта сифатлари бир-бирининг ўрнида ишлатилади. Масалан: قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا Айтгин: У иккисида катта гуноҳ ва одамлар учун баъзи манфаатлар бордир, лекин уларнинг гуноҳи манфаатидан янада каттадир (2/Бақара 219).
Бу оятда келган كَبِير (каттадир) сўзи كَثِير (кўпдир) шаклида ҳам ўқилган. Ҳар икки қироат билан ўқилиши маъқул кўрилган.
Катталик асли эътибори билан аниқ (моддий) нарсалар учун ишлатилади. Шу билан бирга истиора йўли билан мавҳум нарсалар учун ҳам ишлатилиши мумкин. Аллоҳ таолонинг: يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لاَ يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلاَ كَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصَاهَا Ҳолимизга вой бўлсин! Бу қандай китобдирки, на катта ва на кичик ҳеч бир нарсани қолдирмай, барчасини ҳисоблаб қўйибди, деганларини кўрасан (18/Каҳф 49); وَلاَ أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلاَ أَكْبَرُ إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ Ундан кичикроқ ва янада катта нима бўлса, барчаси, албатта, аниқ китобдадир (34/Сабаъ 3); وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ اْلأَ (9/Тавба 3, деб буюрганлар. (3/Оли Имрон 40). (6/Анъом 19). (6/Анъом 123); яъни: уларнинг етакчиларини. (20/Тоҳо 71), яъни: бошлиғингиз. , дейиладики, бу — улуғ бир ота ўзи каби бир отадан уни мерос қилиб олди, деганидир. (53/Нажм 32(31/Луқмон 13). (2/Бақара 219). (2/Бақара 45); (6/Анъом 35); (18/Каҳф 5). Сўнгги оятда келган (61/Соф 3). (24/Нур 11) деган сўз Ифк (туҳмат) воқеасини чиқарганларга ишорадир. Ёмон бир йўл очган ҳар бир инсон етакчи мақомида бўлганда гуноҳи янада кўп бўлишига эътибор қаратмоқда. (40/Ғофир 56), бу оятда келган маъносидадир. Баъзилар эса бу маъносидан келган (24/Нур 11). : Инсоннинг катта бўлиш йўлларини излаши ва катта бўлишни орзу қилишидир. Бу — агар керакли тарзда, керакли ўринда ва керакли вақтда бўлса, чиройлидир. (2/Бақара 34). (71/Нуҳ 7); (46/Аҳқоф 20).