ك ل م
К-л-м
كَلَم : сўзи икки сезги аъзоларидан бири орқали идрок этиладиган таъсирдир. Шунга кўра, كَلاَم эшитиш сезгиси орқали идрок этиладиган сўздир. كَلْم эса, кўриш сезгиси орқали идрок этиладиган таъсирдир. كَلَّمْتُهُ феъли эса, бир кишини таъсирини очиқ кўрсатадиган тарзда яралашдир. Бу икки маъно шу ерда бирлашгани учун шоир шундай дейди:
وَالْكَلِمُ اْلأَصِيلُ كَأَرْغَبِ اْلكَلْمِ -397
397- Сўзларнинг энг асослиси, яраларнинг энг кенги кабидир.
Бу ерда келган биринчи كَلِم сўзи كَلِمَة сўзининг кўплигидир. Иккинчиси эса, яралар деганидир. أَرْغَب эса, энг кенг, деганидир.
Бошқа бир шоир эса шундай дейди:
وَجَرْحُ اللِّسَانِ كَجَرْحِ اْليَدِ -398
398- Тил яраси ҳам худди қўл яраси кабидир.
كَلاَم : сўзи ҳам манзум лафзлар учун, ҳам остида бир жамоа мавжуд бўлган маънолар учун ишлатилади. Араб грамматикачиларига кўра эса, сўзнинг ҳар қандай қисми учун ҳам ишлатилади. Бу исм бўлиши ёки феъл ёхуд ҳарф бўлиши мумкин. Каломчиларнинг кўпчилигига кўра эса, фақат тўлиқ бир маъно англатувчи жумлаларгагина كَلاَم номи берилиши мумкин. Демак, كَلاَم сўзи, قَوْل сўзидан кўра хосроқ маънога эга. Чунки араблар قَوْل сўзини муфрадот/якка-якка сўзлар учун ишлатадилар. كَلِمَة эса, улар томонидан бу уч турнинг ҳар бири учун ишлатилади. Бунинг акси ҳам айтилган. Аллоҳ буюради: كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ إِنْ يَقُولُونَ إِلاَّ كَذِبًا Оғизларидан чиқаётган бу сўз жуда оғирдир; улар ёлғондан бошқа нарса айтмаяптилар (18/Каҳф 5).
فَتَلَقَّى آَدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ(7/Аъроф 23) сўзида келган дуодир. ал-Ҳасан шундай дейди: Сен мени Ўз қўлинг билан яратмадингми? Сен мени жаннатингга жойламадингми? Сен менга фаришталарингни сажда қилдирмадингми? Сенинг раҳматинг ғазабингдан устун келмадими? Ажабо, агар мен тавба қилсам, Сен мени жаннатингга қайта оласанми? – деб сўраганида, Аллоҳ таоло: Ҳа, деб буюрди. Баъзилар эса, бу ерда сўз юритилаётган нарса — осмонларга, Ерга ва тоғларга таклиф этилган (33/Аҳзоб 72). (2/Бақара 124) оятига келсак, дейилади: Бу, Аллоҳ таоло уни имтиҳон қилган , ва бошқалар каби бир қатор нарсалардир. (3/Оли Имрон 39) сўзида келган эса, дейилади: Калимаи тавҳиддир. , деганлар ҳам бор. Бу билан назарда тутилган — Ҳазрати Исодир, деб талқин қилганлар ҳам бор. (3/Оли Имрон 59) сўзида ифодасини топган Бўл! буйруғи билан яратилган бўлганидандир. Баъзилар эса: одамлар Ҳазрати Исо орқали, худди Аллоҳнинг каломи орқали ҳидоят топганлари каби ҳидоят топгани учундир, дейдилар. Баъзилар эса, Ҳазрати Исо кичик ёшидан бошлаб Аллоҳ томонидан махсус хусусиятлар билан таъминланганлиги учун (19/Марям 30) деб гапирган. ва (65/Талоқ 10-11). (5/Моида 3) каби сўзларига ишорадир. , деб буюрди. (6/Анъом 89) ояти билан баён қилинган. (10/Юнус 33). Сўз юритилаётган нинг, улар истаган мўъжиза оятлар экани, деганлар ҳам бор. Шундай қилиб, ўзларига юборилган оятларнинг мукаммал экани ва ҳар нарса уларда баён қилинганига диққат қаратган. (10/Юнус 15) сўзида нақл қилинган сўзларининг рад этилишидир. Баъзилар, бу ерда келган , ифодаси Унинг улар билан ҳукм чиқаргани ва бандалари учун белгилаган етарли қонунлари экани, деб айтганлар. (28/Қосос 5) сўзида зикр этган ваъдасидир. (42/Шуро 14) оятида зикр этилган эса, ҳикмати тақозо этган ҳукмидир; Унинг бу турдаги сўзларининг ҳеч қандай тарзда ўзгариши мумкин эмаслигини баён этади. маъносини англатади. (48/Фатҳ 15) оятида келган (9/Тавба 83) оятида зикр этилган энди яна бирга жиҳодга чиқа олмасликлари ҳақидаги сўзидир. Бу шундай бўлган: Аллоҳ таоло бу мунофиқларнинг: (48/Фатҳ 15). Шундай қилиб, уларнинг буни қила олмасликларига диққат қаратган. Қандай ҳам қилсинларки, ахир Аллоҳ таоло уларнинг буни қила олмасликларини азалдан билади. Шунинг учун бунинг ҳукмини ҳам аввалроқ чиқарган. (42/Шуро 51). (3/ Оли Имрон 77). Баъзилар, улар калималарни бир-бирининг ўрнига қўйиб ва ўзгартирар эдилар, дейдилар. Баъзилар эса, бу ўзгартириш маъно жиҳатидан ўзгартириш эди, бу эса бир сўзни асл мақсади ва тақозосидан ташқарига олиб чиқиш ва бошқа маънолар бериш тарзида бўларди, дейдилар. Бу, икки қарашнинг энг тўғрисидир. Чунки, бир калима тилларда айланиб ўрнашгач ва шу тариқа шуҳрат қозонгач, уни ўзгартириш қийин бўлади (бу ҳолда унинг маъносини бузиш осонроқдир). (2/Бақара 118) оятида зикр этилган мукалама (сўзлашув) эса, юзма-юз сўзлашувдир. (4/Нисо 153) оятида зикр этилган истаги кабидир.
وَالْكَلِمُ اْلأَصِيلُ كَأَرْغَبِ اْلكَلْمِ -397
397- Сўзларнинг энг асослиси, яраларнинг энг кенги кабидир.
Бу ерда келган биринчи كَلِم сўзи كَلِمَة сўзининг кўплигидир. Иккинчиси эса, яралар деганидир. أَرْغَب эса, энг кенг, деганидир.
Бошқа бир шоир эса шундай дейди:
وَجَرْحُ اللِّسَانِ كَجَرْحِ اْليَدِ -398
398- Тил яраси ҳам худди қўл яраси кабидир.
كَلاَم : сўзи ҳам манзум лафзлар учун, ҳам остида бир жамоа мавжуд бўлган маънолар учун ишлатилади. Араб грамматикачиларига кўра эса, сўзнинг ҳар қандай қисми учун ҳам ишлатилади. Бу исм бўлиши ёки феъл ёхуд ҳарф бўлиши мумкин. Каломчиларнинг кўпчилигига кўра эса, фақат тўлиқ бир маъно англатувчи жумлаларгагина كَلاَم номи берилиши мумкин. Демак, كَلاَم сўзи, قَوْل сўзидан кўра хосроқ маънога эга. Чунки араблар قَوْل сўзини муфрадот/якка-якка сўзлар учун ишлатадилар. كَلِمَة эса, улар томонидан бу уч турнинг ҳар бири учун ишлатилади. Бунинг акси ҳам айтилган. Аллоҳ буюради: كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ إِنْ يَقُولُونَ إِلاَّ كَذِبًا Оғизларидан чиқаётган бу сўз жуда оғирдир; улар ёлғондан бошқа нарса айтмаяптилар (18/Каҳф 5).
فَتَلَقَّى آَدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ(7/Аъроф 23) сўзида келган дуодир. ал-Ҳасан шундай дейди: Сен мени Ўз қўлинг билан яратмадингми? Сен мени жаннатингга жойламадингми? Сен менга фаришталарингни сажда қилдирмадингми? Сенинг раҳматинг ғазабингдан устун келмадими? Ажабо, агар мен тавба қилсам, Сен мени жаннатингга қайта оласанми? – деб сўраганида, Аллоҳ таоло: Ҳа, деб буюрди. Баъзилар эса, бу ерда сўз юритилаётган нарса — осмонларга, Ерга ва тоғларга таклиф этилган (33/Аҳзоб 72). (2/Бақара 124) оятига келсак, дейилади: Бу, Аллоҳ таоло уни имтиҳон қилган , ва бошқалар каби бир қатор нарсалардир. (3/Оли Имрон 39) сўзида келган эса, дейилади: Калимаи тавҳиддир. , деганлар ҳам бор. Бу билан назарда тутилган — Ҳазрати Исодир, деб талқин қилганлар ҳам бор. (3/Оли Имрон 59) сўзида ифодасини топган Бўл! буйруғи билан яратилган бўлганидандир. Баъзилар эса: одамлар Ҳазрати Исо орқали, худди Аллоҳнинг каломи орқали ҳидоят топганлари каби ҳидоят топгани учундир, дейдилар. Баъзилар эса, Ҳазрати Исо кичик ёшидан бошлаб Аллоҳ томонидан махсус хусусиятлар билан таъминланганлиги учун (19/Марям 30) деб гапирган. ва (65/Талоқ 10-11). (5/Моида 3) каби сўзларига ишорадир. , деб буюрди. (6/Анъом 89) ояти билан баён қилинган. (10/Юнус 33). Сўз юритилаётган нинг, улар истаган мўъжиза оятлар экани, деганлар ҳам бор. Шундай қилиб, ўзларига юборилган оятларнинг мукаммал экани ва ҳар нарса уларда баён қилинганига диққат қаратган. (10/Юнус 15) сўзида нақл қилинган сўзларининг рад этилишидир. Баъзилар, бу ерда келган , ифодаси Унинг улар билан ҳукм чиқаргани ва бандалари учун белгилаган етарли қонунлари экани, деб айтганлар. (28/Қосос 5) сўзида зикр этган ваъдасидир. (42/Шуро 14) оятида зикр этилган эса, ҳикмати тақозо этган ҳукмидир; Унинг бу турдаги сўзларининг ҳеч қандай тарзда ўзгариши мумкин эмаслигини баён этади. маъносини англатади. (48/Фатҳ 15) оятида келган (9/Тавба 83) оятида зикр этилган энди яна бирга жиҳодга чиқа олмасликлари ҳақидаги сўзидир. Бу шундай бўлган: Аллоҳ таоло бу мунофиқларнинг: (48/Фатҳ 15). Шундай қилиб, уларнинг буни қила олмасликларига диққат қаратган. Қандай ҳам қилсинларки, ахир Аллоҳ таоло уларнинг буни қила олмасликларини азалдан билади. Шунинг учун бунинг ҳукмини ҳам аввалроқ чиқарган. (42/Шуро 51). (3/ Оли Имрон 77). Баъзилар, улар калималарни бир-бирининг ўрнига қўйиб ва ўзгартирар эдилар, дейдилар. Баъзилар эса, бу ўзгартириш маъно жиҳатидан ўзгартириш эди, бу эса бир сўзни асл мақсади ва тақозосидан ташқарига олиб чиқиш ва бошқа маънолар бериш тарзида бўларди, дейдилар. Бу, икки қарашнинг энг тўғрисидир. Чунки, бир калима тилларда айланиб ўрнашгач ва шу тариқа шуҳрат қозонгач, уни ўзгартириш қийин бўлади (бу ҳолда унинг маъносини бузиш осонроқдир). (2/Бақара 118) оятида зикр этилган мукалама (сўзлашув) эса, юзма-юз сўзлашувдир. (4/Нисо 153) оятида зикр этилган истаги кабидир.