ك ل ب

كَلْب : сўз, биз билган ҳурадиган ит деганидир. Унинг урғочисига كَلْبَة дейилади. Кўплиги эса أَكْلُب ва كِلاَب шаклидадир. Баъзан кўплигига كَلِيب дейилганига ҳам дуч келинади. Аллоҳ буюради: فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ Унинг ибратли ҳоли ўша итнинг ҳолига ўхшайдики, устига борсанг ҳам тилини чиқариб ҳансирайди, тек қўйсанг ҳам ҳансирайди. (7/Аъроф 176); وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ Итлари эса остонада олд оёқларини олдинга узатган эди (18/Каҳф 18).
Бу ўзакдан ясалган сўзлардан бири ҳам ҳирс маъносини англатувчи الكَلَبُ сўзидир. Бу маънода: هُوَ أَحْرَصُ مِنْ كَلْبٍ У итдан кўра ҳирслироқдир. رَجُلٌ كَلِبٌ ҳаддан ташқари ҳирсли одам деганидир.
كَلْبٌ كَلِبٌ жинни бўлган (қутурган) ит деганидир. Бу ит одамларни тишлайди, жиннидек этни тишлаб юлиб олади. Қутурган ит тишлаган киши ҳам қутуради, шунда унга ҳам رَجُلٌ كَلِبة ٌ қутурган одам ва قَوْمٌ كَلْبَى қутурган жамоа деб ном берилади. Бу маънода шоир шундай дейди:
دِمَاؤُهُمْ مِنَ اْلكَلَبِ الشِّفَاءُ -395
395- Уларнинг қонлари қутуришдан халос бўлди.
Баъзан қутуриш касаллиги туяларга ҳам тушади. Бу ҳолда туялари қутурган одам ҳақида أَكْلَبَ الرَّجُلُ Одамнинг туяларига қутуриш тушди дейилади. Худди шу маънода совуғи ва кескинлиги қаттиқ бўлган қиш ҳам қутурган итга ўхшатилиб كَلِبَ الشِّتَاءُ қиш қутурди дейилади. دَهْرٌ كَلِبٌ эса маъносини англатади. (5/Моида 4). деганидир. Шоир шундай дейди: 396.