أ ح د
А-ҳ-д
أحَد сўзи икки хил ишлатилади.
Биринчиси, фақат инкор учун ишлатилади.
Иккинчиси эса, тасдиқ маъносини ифодалаш учун ишлатилади.
Инкорга хос бўлган аҳад сўзи сўзловчиларнинг жинсини қамраб олиш, жамланган ва тарқоқ ҳолда озини ҳам, кўпини ҳам ўз ичига олиш хусусиятларига эга. Масалан, مَا فِي الدَّارِ أَحَدٌ уйда ҳеч ким йўқ деган жумла уйда на бир, на икки, на ундан ортиқ кишининг — на жамланган, на тарқоқ ҳолда — бўлмаганини ифодалайди. Шунинг учун уни тасдиқ жумлаларида ишлатиш тўғри эмас; чунки икки зид нарсани инкор қилиш тўғри бўлади, лекин иккисини тасдиқлаш тўғри бўлмайди. Агар فِي الدَّارِ واحِدٌ уйда биров бор дейилса, бу уйда ёлғиз бир киши борлигини исботлаш билан бирга, бирдан ортиқ кишининг ҳам жамланган ёхуд тарқоқ ҳолда борлиги эътироф этилганини англатади. Бунинг мумкин эмаслиги очиқ-ойдиндир. Бу ибора бирдан ортиқ кишини қамрагани учун مَا مِنْ أَحَدٍ فَاضِلِينَ фозил бўлмаган ҳеч ким йўқ дейилиши тўғридир. Худди мана бу оятдаги каби: فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ Сизлардан ҳеч ким уни тўсиб қолувчи бўлмас эди (69/Ҳаққо 47).
Тасдиқда ишлатиладигани эса уч хил келиши мумкин:
Биринчиси: ўнлик сонларга қўшилган أحَدٌ [бир] сонидир. أحَدَ عَشَرَ (ўн бир) ва وَاحِدٌ وَعِشْرُونَ (йигирма бир) сонларидаги бир каби.
Иккинчиси: أحَدٌ бир сўзининг изофада музоф ёки музофун илайҳ бўлиб, биринчиси маъносида ишлатилишидир. أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً Сизнинг биринчингиз хўжайинига соқийлик қилади/шароб ичиради (12/Юсуф 41) оятидаги каби. يَوْمُ اْلأَحَد Биринчи кун/якшанба, يَوْمُ اْلاِثْنَيْنِ Иккинчи кун/душанба иборалари ҳам шунингдек.
Учинчиси: أَحَدٌ сўзининг мутлақ васф сифатида ишлатилишидир. Бу эса фақат Аллоҳ таолонинг васфи сифатида, мана бу оятдаги каби, ишлатилиши мумкин: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ Айт: У Аллоҳ ягонадир (112/Ихлос 1). Бу أَحَدٌ сўзининг асли وَحَدٌ дир. Лекин ваҳад сўзи Аллоҳдан бошқа мавжудотлар учун ишлатилади. Нобиғанинг мана бу байтида кўринганидек:
10- كَأَنَّ رَحْلِي وَقَدْ زَالَ النَّهَارُ بِنَا
بِذِي اْلجَلِيلِ عَلَى مُسْتَأْنِسٍ وَحَد
10- Гўё уловим, кун биз билан бирга ниҳоясига етгач,
Қадри Юксак ваҳад/ягона дўст сари олиб борди.
Биринчиси, фақат инкор учун ишлатилади.
Иккинчиси эса, тасдиқ маъносини ифодалаш учун ишлатилади.
Инкорга хос бўлган аҳад сўзи сўзловчиларнинг жинсини қамраб олиш, жамланган ва тарқоқ ҳолда озини ҳам, кўпини ҳам ўз ичига олиш хусусиятларига эга. Масалан, مَا فِي الدَّارِ أَحَدٌ уйда ҳеч ким йўқ деган жумла уйда на бир, на икки, на ундан ортиқ кишининг — на жамланган, на тарқоқ ҳолда — бўлмаганини ифодалайди. Шунинг учун уни тасдиқ жумлаларида ишлатиш тўғри эмас; чунки икки зид нарсани инкор қилиш тўғри бўлади, лекин иккисини тасдиқлаш тўғри бўлмайди. Агар فِي الدَّارِ واحِدٌ уйда биров бор дейилса, бу уйда ёлғиз бир киши борлигини исботлаш билан бирга, бирдан ортиқ кишининг ҳам жамланган ёхуд тарқоқ ҳолда борлиги эътироф этилганини англатади. Бунинг мумкин эмаслиги очиқ-ойдиндир. Бу ибора бирдан ортиқ кишини қамрагани учун مَا مِنْ أَحَدٍ فَاضِلِينَ фозил бўлмаган ҳеч ким йўқ дейилиши тўғридир. Худди мана бу оятдаги каби: فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ Сизлардан ҳеч ким уни тўсиб қолувчи бўлмас эди (69/Ҳаққо 47).
Тасдиқда ишлатиладигани эса уч хил келиши мумкин:
Биринчиси: ўнлик сонларга қўшилган أحَدٌ [бир] сонидир. أحَدَ عَشَرَ (ўн бир) ва وَاحِدٌ وَعِشْرُونَ (йигирма бир) сонларидаги бир каби.
Иккинчиси: أحَدٌ бир сўзининг изофада музоф ёки музофун илайҳ бўлиб, биринчиси маъносида ишлатилишидир. أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً Сизнинг биринчингиз хўжайинига соқийлик қилади/шароб ичиради (12/Юсуф 41) оятидаги каби. يَوْمُ اْلأَحَد Биринчи кун/якшанба, يَوْمُ اْلاِثْنَيْنِ Иккинчи кун/душанба иборалари ҳам шунингдек.
Учинчиси: أَحَدٌ сўзининг мутлақ васф сифатида ишлатилишидир. Бу эса фақат Аллоҳ таолонинг васфи сифатида, мана бу оятдаги каби, ишлатилиши мумкин: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ Айт: У Аллоҳ ягонадир (112/Ихлос 1). Бу أَحَدٌ сўзининг асли وَحَدٌ дир. Лекин ваҳад сўзи Аллоҳдан бошқа мавжудотлар учун ишлатилади. Нобиғанинг мана бу байтида кўринганидек:
10- كَأَنَّ رَحْلِي وَقَدْ زَالَ النَّهَارُ بِنَا
بِذِي اْلجَلِيلِ عَلَى مُسْتَأْنِسٍ وَحَد
10- Гўё уловим, кун биз билан бирга ниҳоясига етгач,
Қадри Юксак ваҳад/ягона дўст сари олиб борди.