أ ت ي

إتْيَان сўзи осонлик билан келишни ифодалайди. Шунинг учун ўз ўзани бўйлаб оқиб келадиган селга أَتِيٌّ ва أتَاوِيٌّ деб ном берилади. Бегона/ғариб киши ҳам селга ўхшатилиб, унга ҳам أتَاوِيٌّ дейилган.
إتْيَان : сўзи, бевосита ўзи келиш маъносида ишлатилгани каби, буйруқ ёки режа билан келтириш маъносида ҳам ишлатилади. Бундан ташқари, у ҳам яхшилик, ҳам ёмонлик учун, ҳам моддий, ҳам маънавий нарсалар учун қўлланади. Аллоҳ таоло бу маънода: إِنْ اَتَاكُمْ عَذَابُ اللّهِ أَوْ اَتَتْكُمُ السَّاعَةُ : Агар сизларга Аллоҳнинг азоби келиб қолса ёки сизларга қиёмат вақти келиб қолса (6/Анъом 40); أَتََي أَمْرُ اللّهِ : Аллоҳнинг амри келди (16/Наҳл 1); فَأتََى اللّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ : Аллоҳ эса уларнинг биноларини пойдеворларидан йиқитди/суғуриб ташлади (16/Наҳл 26) деб буюради. Яъни, Аллоҳ таоло буларни Ўзининг тартиб-низоми ва тадбири билан амалга оширади. وَجَاء رَبُّكَ : Роббинг келганда (89/Фажр 22) сўзи ҳам шу маънодадир.
Шоирнинг қуйидаги сўзи ҳам шу маънодадир:
5- أتَيْتُ الْمُرُوءَةَ مِنْ بَابِهَا
5- Мардликка ўз эшигидан кирдим.
فَلَنَاْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لاَ قِبَلَ لَهُمْ : Уларга, улар асло бас кела олмайдиган қўшин билан аниқ борамиз (27/Намл 37); لاَ يَاْتوُنَ الصَّلاَةَ إِلاَّ وَهُمْ كُسَالَى : Намозга фақат дангасалик/сустлик ҳолида келадилар (яътуна) (9/Тавба 54); яъни, намозни фақат дангасалик ҳолида ўқийдилар. يَاْتِينَ الْفَاحِشَةَ : Фоҳишаликни келтирувчилар (4/Нисо 15), Абдуллоҳнинг қироатида تَاْتِي الفَاحِشَةَ шаклидадир. Бу ерда إتْيَان сўзининг ишлатилиши, لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيّاً : Сен ҳақиқатан ҳам жирканч бир иш келтирдинг/қилдинг (19/Марям 27) оятидаги келтириш сўзининг ишлатилишига ўхшайди.
أتَيْتُ феъли أتَوْتُ шаклида ҳам ишлатилади. Ичимлик ачиб, қаймоқ боғлаганда قَدْ جَاءَ اَتْوُهُ дейилади. Бунинг ҳақиқий маъноси, у етиши керак бўлган нуқтага (қуюқлигига) етди, деганидир. Бу — фоил маъносидаги масдардир.
إتَاء эса ҳосили мўл бўладиган тупроқ турига айтилади. Аллоҳ таолонинг; إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَاْتِيّاً : Шубҳасиз, Унинг ваъдаси келувчидир (19/Марям 61) сўзида келган مَاْتِيًّا калимаси أتَيْتُهُ феълининг мафъул ҳолидир. [Бу ҳолда у келувчидир эмас, балки келтириладигандир маъносини ифодалайди]. Баъзилар эса бу ердаги مَاْتِيًّا калимаси آتِيًا маъносида, деб мафъулни фоил ўрнига қўйганлар, лекин бу тўғри эмас. Аксинча, أتَيْتُ الأمْرَ : Ишга бордим ва أتَانِيَ اْلأمْرُ : Иш менга келди; أتَيْتُهَ بِكَذَا : Унга фалон нарсани олиб бордим ва آتَيْتُهُ كَذَا : Унга фалон нарсани бердим, дейилиши тўғрироқдир. Аллоҳ таоло буюради: وَأُتوُا بِهِ مُتَشَابِهاً : Уларга ўхшашлик берилган (2/Бақара 25); فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لاَ قِبَلَ لَهُم بِهَا : Уларга, улар асло бас кела олмайдиган қўшин билан аниқ борамиз (27/Намл 37); وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكاً عَظِيماً : Биз уларга улуғ бир мулк бердик (4/Нисо 54).
[Китобнинг берилиши ўрнида ишлатилган ҳар бир آتَيْنَا биз бердик, ибораси, ҳар жойда яна шу ўринда келган اوُتوُا уларга берилди, иборасидан кўра кучлироқдир. Чунки اوُتوُا калимаси, баъзан уни қабул қилмайдиганларга берилиши маъносида ҳам ишлатилади; آتَيْنَاهُمْ биз уларга бердик, ибораси эса, фақат уни қабул қилганлар ҳақида ишлатилади].
Аллоҳ таолонинг; آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ Менга темир бўлакларини олиб келинглар (18/Каҳф 96) оятида келган آتُونِي менга келинглар, ибораси جِيئُونِي менга келтиринглар маъносидадир. Ҳамза бу ердаги ҳамзани васл ҳамзаси қилиб ўқиган; яъни; Менга келтиринглар маъносида.
إيتَاء эса, бериш маъносини англатади. [Қуръонда садақа (закот) бериш, айнан إيتَاء калимаси билан ифода этилган.] Баъзи мисоллар: وَأَقَامُوا الصَّلاَةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ : Намозни адо этинглар; закотни беринглар (2/Бақара 277); وَإِقَامَ الصَّلاَةِ وَإِيتَاء الزَّكَاةِ : Намозни адо этиш, закот бериш (21/Анбиё 73); وَلاَ يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً : Уларга берганларингиздан бирор нарсани олиш сизларга ҳалол эмас (2/Бақара 229); وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ : ва ўзига мол-давлатдан мўл-кўллик берилмаган кимса (2/Бақара 247).