أ م ر
А-м-р
أَمْر сўзи иш, ҳолат маъносини англатади; кўплиги эса أُمُور шаклидадир. У бир кишига бирор ишни бажаришни юклаш маъносини ташувчи أَمَرْتُهُ феълининг масдаридир. Бу калима умумий лафз бўлиб, ҳам феълларни, ҳам сўзларнинг барчасини ўз ичига олади. Аллоҳ таолонинг: وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الأَمْرُ كُلُّهُ Ишларнинг барчаси Унга қайтарилади (11/Ҳуд 123) ояти шу маънодадир. قُلْ إِنَّ اْلأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لاَ يُبْدُونَ لَك يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ اْلأَمْرِ شَيْءٌ َ Айт: Иш бутунлай Аллоҳникидир. Улар сенга ошкор қилолмаган нарсаларини ичларида яширадилар. Бу ишдан бизга бир нарса бўлганида эди..., дейдилар (3/Оли Имрон 154); وَأَمْرُهُ إِلَى اللّهِ ва энди унинг иши Аллоҳга ҳавола қилинади (2/Бақара 275) оятлари ҳам шунга ўхшашдир.
Мисли йўқ яратишга ҳам амр дейилган. Шундайки: أَلاَ لَهُ الْخَلْقُ وَاْلأَمْرُ Огоҳ бўлинглар, яратиш ҳам, амр ҳам Аллоҳга хосдир (7/Аъроф 54). Бу амр иши фақат Аллоҳ таологагина хос қилингандир. Бошқа мавжудотлар учун ишлатилмайди. Аллоҳ таолонинг: وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاء أَمْرَهَا Ва ҳар бир осмонга вазифасини ваҳий қилди (41/Фуссилат 12) сўзи шу маънода изоҳланган. Ҳакимлар ҳам: قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي Айт: руҳ Роббимнинг амридандир (17/Исро 85) оятидаги амрни яратиш деб изоҳлаганлар.
إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَن نقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ Биз бирор нарсани хоҳлаган пайтимизда, унга “Бўл”, деб айтамиз, у эса бўлади (54/Қамар 50). Шу тариқа оятда Аллоҳнинг тез яратиши инсон уни энг тез англай оладиган тарзда ифодаланган. (2/Бақара 228). Худди шу нарса илгари суриш, ишора ёки бошқа бир восита билан ҳам бўлиши мумкин. Аллоҳ таолонинг Иброҳим алайҳиссаломнинг тушида ўғлини қурбон қилаётганини кўришини (37/Соффат 102). Бу ерда Иброҳим алайҳиссалом тушида кўрган қурбон қилиш иши деб номланган. (11/Ҳуд 97) оятида ишлатилган (16/Наҳл 1) оятидаги (12/Юсуф 18) оятида зикр қилинган буюрган ёмонликдир. 26- . Аллоҳ таолонинг: /фаровон неъмат ичида яшовчиларига ибораси маъносини англатади, деб ҳам айтилган. Абу Амр шундай дейди: кўпайтиришни англатиш учун . , деганидир. Бир жойда амирларнинг кўплиги ўша ердагиларнинг ҳалокатига олиб келади. Шу сабабли , деганидир. ни англатади. Маслаҳатлашишга ҳам (28/Қосос 20) деб буюради. Шоир шундай дейди: 27- 27- . , Оятда келган (4/Нисо 59) ибораси бир қарашга кўра, Пайғамбар замонидаги умарони/давлат арбобларини назарда тутади. Булар, баъзиларга кўра, аҳли байтдан бўлган имомлардир. Баъзиларга кўра эса, яхшиликка буюрувчилардир. Ибн Аббос шундай дейди: улар Аллоҳга боғланган фақиҳлар ва дин аҳлидир. Аслида бу қарашларнинг барчаси ҳам тўғридир. Шундайки: одамлар улар орқали тарбия топадиган тўрт гуруҳдир:
Мисли йўқ яратишга ҳам амр дейилган. Шундайки: أَلاَ لَهُ الْخَلْقُ وَاْلأَمْرُ Огоҳ бўлинглар, яратиш ҳам, амр ҳам Аллоҳга хосдир (7/Аъроф 54). Бу амр иши фақат Аллоҳ таологагина хос қилингандир. Бошқа мавжудотлар учун ишлатилмайди. Аллоҳ таолонинг: وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاء أَمْرَهَا Ва ҳар бир осмонга вазифасини ваҳий қилди (41/Фуссилат 12) сўзи шу маънода изоҳланган. Ҳакимлар ҳам: قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي Айт: руҳ Роббимнинг амридандир (17/Исро 85) оятидаги амрни яратиш деб изоҳлаганлар.
إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَن نقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ Биз бирор нарсани хоҳлаган пайтимизда, унга “Бўл”, деб айтамиз, у эса бўлади (54/Қамар 50). Шу тариқа оятда Аллоҳнинг тез яратиши инсон уни энг тез англай оладиган тарзда ифодаланган. (2/Бақара 228). Худди шу нарса илгари суриш, ишора ёки бошқа бир восита билан ҳам бўлиши мумкин. Аллоҳ таолонинг Иброҳим алайҳиссаломнинг тушида ўғлини қурбон қилаётганини кўришини (37/Соффат 102). Бу ерда Иброҳим алайҳиссалом тушида кўрган қурбон қилиш иши деб номланган. (11/Ҳуд 97) оятида ишлатилган (16/Наҳл 1) оятидаги (12/Юсуф 18) оятида зикр қилинган буюрган ёмонликдир. 26- . Аллоҳ таолонинг: /фаровон неъмат ичида яшовчиларига ибораси маъносини англатади, деб ҳам айтилган. Абу Амр шундай дейди: кўпайтиришни англатиш учун . , деганидир. Бир жойда амирларнинг кўплиги ўша ердагиларнинг ҳалокатига олиб келади. Шу сабабли , деганидир. ни англатади. Маслаҳатлашишга ҳам (28/Қосос 20) деб буюради. Шоир шундай дейди: 27- 27- . , Оятда келган (4/Нисо 59) ибораси бир қарашга кўра, Пайғамбар замонидаги умарони/давлат арбобларини назарда тутади. Булар, баъзиларга кўра, аҳли байтдан бўлган имомлардир. Баъзиларга кўра эса, яхшиликка буюрувчилардир. Ибн Аббос шундай дейди: улар Аллоҳга боғланган фақиҳлар ва дин аҳлидир. Аслида бу қарашларнинг барчаси ҳам тўғридир. Шундайки: одамлар улар орқали тарбия топадиган тўрт гуруҳдир: