ب ر ح
Б-р-ҳ
بَرَاح сўзи ичида ҳеч қандай бино ва дарахт бўлмаган, кенг ва очиқ кўринадиган жой деганидир. Бу сўз баъзан очиқлик, ошкора бўлиш маъноси эътиборга олиниб ишлатилади. Шу маънода فَعَلَ كَذَا بَرَاحًا бирор ишни очиқ-ойдин, ҳеч нарсасини яширмасдан қилишдир. بَرِحَ الْخَفَاء эса, махфийлик ошкор бўлди деганидир. Гўё кўринадиган жойга чиқди деган маънони англатади. بَرَاحُ الدَّارِ эса уйнинг яққол кўриниб турадиган жойда бўлишини билдиради.
بَرِحَ феъли текис жойда юрмоқ, кетмоқ маъносини англатади. Шу жиҳатдан кучли шамолга بَارِح дейилган. Худди шунингдек, кийик ва қушларнинг тезига ҳам بَارِح деб ном берилган. Лекин بَارِح хусусан камончи ўқ ота олмайдиган тарафга бурилиб кетган ва шу боис киши шум деб ҳисоблаган ов маъносини англатади. Кўплиги بَوَارِحٌ шаклидадир.
سَانِح эса ўқ отиш мумкин бўлган ва қутлуғ саналадиган овлар учун ишлатилади. بَارِحَة ўтган кечадир. مَا بَرِحَ текис жойда собит қолишдир. Ушбу оятда шу маъно кўзда тутилган: لاَ أَبْرَحُ бу ердан асло кетмайман (18/Каҳф 60).
Бу феъл фақат ижобий маънода ишлатилади. لاَ أَزَالُ Воз кечмайман (давом этавераман) сўзи каби; чунки: بَرِحَ ва زَالَ феъллари аслида инкор маъносини ташийди, لاَ ҳам инкор билдиради; шундай қилиб, икки инкордан бир ижобий ҳукм келиб чиқади. Аллоҳ таолонинг ушбу сўзлари бунга мисолдир: لَن نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ Биз унга берилиб сиғинишни давом эттираверамиз (20/Тоҳо 91); لِفَتَاهُ لاَ أَبْرَحُ Ҳеч бир куч мени тўхтата олмайди, (18/Каҳф 60).
بَارِح сўзида шумлик маъноси кўзда тутилгани учун تَبْرِيحُ ва تَبَارِيحُ сўзлари ундан ясалган. بَرَحَ بِيَ اْلأَمْرُ иш менга кулфат келтирди ва وبَرَحَ بِي فُلاَنٌ فِي التََّقَاضِي фалон одам даъвода менга ёмон муомала қилди ва ضَرَبَهُ ضَرْبًا مُبَرَّحًا жуда оғриқ берадиган тарзда урди ва جَاءَ فُلاَنٌ بِالْبَرَحِ фалон одам шумлик келтирди иборалари ҳамиша шумлик, ёмонлик ва азобни ифодалайди.
47- أَبْرَحْتَ رَبًّا وَأَبْرَحْتَ جَارًا
47- Хўжайинга ҳам икром қилдинг, қўшнига ҳам икром қилдинг;
ибораси эса икром/ҳурмат кўрсатишни ифодалайди. Ўқ отган киши нишонга тегиза олмаса, بَرْحَى Барҳо! Сенга ҳайф бўлсин дейиладики, бу уни қарғаш деганидир; нишонга теккизганда эса مَرْحَى Марҳо дейиладики: бу унга дуо қилиш маъносини ташийди. لَقِيتُ مِنْهُ الْبَرَحِينَ وَاْلبُرَحَاءِ ибораси бир кишидан кўп азият ва шиддат кўришни билдиради. بُرَحَاءُ الْحُمَّى ибораси эса безгакнинг кучли иситмасини ифодалайди.
بَرِحَ феъли текис жойда юрмоқ, кетмоқ маъносини англатади. Шу жиҳатдан кучли шамолга بَارِح дейилган. Худди шунингдек, кийик ва қушларнинг тезига ҳам بَارِح деб ном берилган. Лекин بَارِح хусусан камончи ўқ ота олмайдиган тарафга бурилиб кетган ва шу боис киши шум деб ҳисоблаган ов маъносини англатади. Кўплиги بَوَارِحٌ шаклидадир.
سَانِح эса ўқ отиш мумкин бўлган ва қутлуғ саналадиган овлар учун ишлатилади. بَارِحَة ўтган кечадир. مَا بَرِحَ текис жойда собит қолишдир. Ушбу оятда шу маъно кўзда тутилган: لاَ أَبْرَحُ бу ердан асло кетмайман (18/Каҳф 60).
Бу феъл фақат ижобий маънода ишлатилади. لاَ أَزَالُ Воз кечмайман (давом этавераман) сўзи каби; чунки: بَرِحَ ва زَالَ феъллари аслида инкор маъносини ташийди, لاَ ҳам инкор билдиради; шундай қилиб, икки инкордан бир ижобий ҳукм келиб чиқади. Аллоҳ таолонинг ушбу сўзлари бунга мисолдир: لَن نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ Биз унга берилиб сиғинишни давом эттираверамиз (20/Тоҳо 91); لِفَتَاهُ لاَ أَبْرَحُ Ҳеч бир куч мени тўхтата олмайди, (18/Каҳф 60).
بَارِح сўзида шумлик маъноси кўзда тутилгани учун تَبْرِيحُ ва تَبَارِيحُ сўзлари ундан ясалган. بَرَحَ بِيَ اْلأَمْرُ иш менга кулфат келтирди ва وبَرَحَ بِي فُلاَنٌ فِي التََّقَاضِي фалон одам даъвода менга ёмон муомала қилди ва ضَرَبَهُ ضَرْبًا مُبَرَّحًا жуда оғриқ берадиган тарзда урди ва جَاءَ فُلاَنٌ بِالْبَرَحِ фалон одам шумлик келтирди иборалари ҳамиша шумлик, ёмонлик ва азобни ифодалайди.
47- أَبْرَحْتَ رَبًّا وَأَبْرَحْتَ جَارًا
47- Хўжайинга ҳам икром қилдинг, қўшнига ҳам икром қилдинг;
ибораси эса икром/ҳурмат кўрсатишни ифодалайди. Ўқ отган киши нишонга тегиза олмаса, بَرْحَى Барҳо! Сенга ҳайф бўлсин дейиладики, бу уни қарғаш деганидир; нишонга теккизганда эса مَرْحَى Марҳо дейиладики: бу унга дуо қилиш маъносини ташийди. لَقِيتُ مِنْهُ الْبَرَحِينَ وَاْلبُرَحَاءِ ибораси бир кишидан кўп азият ва шиддат кўришни билдиради. بُرَحَاءُ الْحُمَّى ибораси эса безгакнинг кучли иситмасини ифодалайди.