ب ن ي
Б-н-й
Феъл сифатида: بَنَيْتُ أَبْنِي بِنَاءً وبِنْيَةً وبِنًى дейилади: бу қурмоқ, бино қилмоқ маъносига келади. Аллоҳ буюради: وَبَنَيْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعاً شِدَاداً Тепаларингизда етти қават мустаҳкам осмонни бино қилдик (78/Набаъ 12).
بِنَاء — қурилган иморатнинг номидир. Аллоҳ буюради: لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهَا غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ Улар учун хоналар бор; уларнинг устида қурилган хоналар бўлади (39/Зумар 20).
بَنِيَّة тушунчаси билан Аллоҳ таолонинг Уйи ифодаланади. Аллоҳ буюради: وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ Осмонни Биз қудрат қўлларимиз билан бино қилдик (51/Зориёт 47); وَالسَّمَاءِ وَمَا بَنَاهَا Осмонга ва уни бино қилган Зотга (91/Шамс 5).
بُنْيَان бирликдир, кўплик эмас; чунки Аллоҳ таоло уни шундай ишлатади: لاَ يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ Улар қурган ўша бинолари қалблари ёрилгунга қадар юракларида гумон манбаи бўлиб қолаверади (9/Тавба 110); كَأَنَّهُم بُنْيَانٌ مَرْصُوصٌ худди жипслашган бинодек саф тортиб (61/Соф 4); قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَاناً Унинг учун бир бино қуринглар (37/Соффат 97). Баъзилар بُنْياَن сўзини بُنْياَن нинг кўплиги деб ҳисоблашган. Бу худди شَعِير- شَعِيرَة ، تَمْرٌ -تَمْرَةٌ ، نَخْلٌ - نَخْلَةٌ кабидир. Бундай жамълар ҳам музаккар, ҳам муаннас учун ишлатилади.
اِبْن (ўғил) сўзининг асли بَنَو ’дир. Чунки кўплигида أَبْناَء , кичрайтма шаклида эса بُنَيّ кўринишига айланади. Аллоҳ буюради: يَا بُنَيَّ لاَ تَقْصُصْ رُؤْيَاكَ عَلَى إِخْوَتِكَ Эй ўғилчам! Тушингни акаларингга айтиб берма; (12/Юсуф 5); يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ Эй ўғилчам! Мен тушимда сени сўяётганимни кўрмоқдаман (37/Соффат 102).
Луқмон ўғлига насиҳат қилиб: يَا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ Эй ўғилчам! Аллоҳга ширк келтирмагин (31/Луқмон 13). Эй ўғилчам, шайтонга сиғинма! Бундай дейилишининг сабаби, ўғил отаси учун бир бино бўлганидандир; чунки уни қурган — отадир. Аллоҳ таоло уни отанинг вужудга келтиришида бир бино қилиб қўйгандир. Бир нарсадан бирор жиҳатдан келиб чиққан, унинг тарбиясини кўрган, уни кўп излайдиган, унга кўп хизмат қиладиган ёки унинг ишини бажарадиган киши ҳақида ўша нарсанинг ўғли дейилади: فُلاَنٌ اِبْنُ الْحَرْبِ، واِبْنُ السَّبِيل ، اِبْنُ الَّليْلْ، َاِبْنُ الْعِلْمِ дейилади; булар кетма-кет кишининг уруш, сафар, кеча ва илм билан яқин алоқасини ифодалайди. Шоир шундай дейди:
68- جَمِيعًا وَمَعْرُوفٍ ألَمَّ وَمُنْكَر أُولاَكَ بَنُو خَيْرٍ وَشَرٍّ كِلَيْهِمَا
68- Булар ҳам яхшиликнинг, ҳам ёмонликнинг — иккисининг ҳам фарзандларидир;
Барчаси шундай. Танилгани келсинми ёки танилмагани келсинми, фарқи йўқ.
فُلاَنٌ اِبْنُ بَطْنِهِ واِبْنُ فَرْجِهِ Фалончи қорнининг ва шаҳватининг ўғлидир иборалари кишининг бутун истаги шу иккисига қаратилганини кўрсатади. واِبْنُ يَوْمِهِ ибораси эса кун кечириб юрадиган, эртасини ўйламайдиган киши ҳақида айтилади. Аллоҳ буюради: وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللّهِ وَقَالَتْ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللّهِ Яҳудийлар: Узайр Аллоҳнинг ўғлидир, дедилар. Насронийлар эса: Масиҳ (Исо) Аллоҳнинг ўғлидир, дедилар (9/Тавба 30); إِنَّ ابُنِي مِنْ أَهْلِي Шубҳасиз, ўғлим менинг аҳлимдандир (11/Ҳуд 45); إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ Ўғлинг ўғрилик қилди, (12/Юсуф 81).
اِبْن сўзининг кўплиги أَبْناَء وَبَنُون шаклидадир. Аллоҳ буюради: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُم بَنِينَ وَحَفَدَةً ва жуфтларингиздан сизлар учун ўғиллар ва набиралар пайдо қилди (16/Наҳл 72) يَا بَنِيَّ لاَ تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ Эй ўғилларим, бир дарвозадан кирманглар (12/Юсуф 67); يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ Эй Одам болалари, ҳар сажда қилинадиган маконда зийнатли либосларингизни олинглар (7/Аъроф 31); يَا بَنِي آدَمَ لاَ يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ Эй Одам болалари, шайтон сизларни ҳам алдаб, фитнага солмасин (7/Аъроф 27).
اِبْن сўзининг муаннаси اِبْنَةٌ - بِنْتٌ шаклида келади. Аллоҳ таоло: هَـؤُلاء بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ ана у қизларим, улар сизлар учун покизароқдир (11/Ҳуд 78) ва Қавмдошлари: لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنْ حَقٍّ Биласанки, бизнинг қизларингда ҳеч ҳаққимиз йўқ (11/Ҳуд 79) оятларида келган بَناَت (қизлар] сўзи ҳақида шундай дейилган:
Лут алайҳиссалом қавмининг етакчиларига мурожаат қилиб, уларга қизларини таклиф этган; шаҳар аҳлининг барчасига эмас. Зотан, бир неча қизини катта бир жамоага таклиф этиши мумкин ҳам эмас эди. Балки у бу بَناَت (қизлар) сўзи билан умматининг аёлларига ишора қилган ва уларни ўз қизлари деб атаган; чунки унинг ўзи пайғамбардир ва ҳар бир пайғамбар ўз уммати учун ота ўрнидадир. Ҳатто, илгари “أَب ” моддасида ўтганидек, пайғамбар ота-онадан ҳам улуғроқ ва қадрлироқдир, деганлар ҳам бўлган. Аллоҳ таолонинг: وَيَجْعَلُونَ لِلّهِ الْبَنَاتِ Улар Аллоҳга қиз болаларни нисбат берадилар (16/Наҳл 57) сўзи уларнинг Аллоҳ ҳақида айтганларини ҳикоя қилмоқда ва уларнинг: Фаришталар Аллоҳнинг қизларидир деган сўзини келтирмоқда.
بِنَاء — қурилган иморатнинг номидир. Аллоҳ буюради: لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهَا غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ Улар учун хоналар бор; уларнинг устида қурилган хоналар бўлади (39/Зумар 20).
بَنِيَّة тушунчаси билан Аллоҳ таолонинг Уйи ифодаланади. Аллоҳ буюради: وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ Осмонни Биз қудрат қўлларимиз билан бино қилдик (51/Зориёт 47); وَالسَّمَاءِ وَمَا بَنَاهَا Осмонга ва уни бино қилган Зотга (91/Шамс 5).
بُنْيَان бирликдир, кўплик эмас; чунки Аллоҳ таоло уни шундай ишлатади: لاَ يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ Улар қурган ўша бинолари қалблари ёрилгунга қадар юракларида гумон манбаи бўлиб қолаверади (9/Тавба 110); كَأَنَّهُم بُنْيَانٌ مَرْصُوصٌ худди жипслашган бинодек саф тортиб (61/Соф 4); قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَاناً Унинг учун бир бино қуринглар (37/Соффат 97). Баъзилар بُنْياَن сўзини بُنْياَن нинг кўплиги деб ҳисоблашган. Бу худди شَعِير- شَعِيرَة ، تَمْرٌ -تَمْرَةٌ ، نَخْلٌ - نَخْلَةٌ кабидир. Бундай жамълар ҳам музаккар, ҳам муаннас учун ишлатилади.
اِبْن (ўғил) сўзининг асли بَنَو ’дир. Чунки кўплигида أَبْناَء , кичрайтма шаклида эса بُنَيّ кўринишига айланади. Аллоҳ буюради: يَا بُنَيَّ لاَ تَقْصُصْ رُؤْيَاكَ عَلَى إِخْوَتِكَ Эй ўғилчам! Тушингни акаларингга айтиб берма; (12/Юсуф 5); يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ Эй ўғилчам! Мен тушимда сени сўяётганимни кўрмоқдаман (37/Соффат 102).
Луқмон ўғлига насиҳат қилиб: يَا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ Эй ўғилчам! Аллоҳга ширк келтирмагин (31/Луқмон 13). Эй ўғилчам, шайтонга сиғинма! Бундай дейилишининг сабаби, ўғил отаси учун бир бино бўлганидандир; чунки уни қурган — отадир. Аллоҳ таоло уни отанинг вужудга келтиришида бир бино қилиб қўйгандир. Бир нарсадан бирор жиҳатдан келиб чиққан, унинг тарбиясини кўрган, уни кўп излайдиган, унга кўп хизмат қиладиган ёки унинг ишини бажарадиган киши ҳақида ўша нарсанинг ўғли дейилади: فُلاَنٌ اِبْنُ الْحَرْبِ، واِبْنُ السَّبِيل ، اِبْنُ الَّليْلْ، َاِبْنُ الْعِلْمِ дейилади; булар кетма-кет кишининг уруш, сафар, кеча ва илм билан яқин алоқасини ифодалайди. Шоир шундай дейди:
68- جَمِيعًا وَمَعْرُوفٍ ألَمَّ وَمُنْكَر أُولاَكَ بَنُو خَيْرٍ وَشَرٍّ كِلَيْهِمَا
68- Булар ҳам яхшиликнинг, ҳам ёмонликнинг — иккисининг ҳам фарзандларидир;
Барчаси шундай. Танилгани келсинми ёки танилмагани келсинми, фарқи йўқ.
فُلاَنٌ اِبْنُ بَطْنِهِ واِبْنُ فَرْجِهِ Фалончи қорнининг ва шаҳватининг ўғлидир иборалари кишининг бутун истаги шу иккисига қаратилганини кўрсатади. واِبْنُ يَوْمِهِ ибораси эса кун кечириб юрадиган, эртасини ўйламайдиган киши ҳақида айтилади. Аллоҳ буюради: وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللّهِ وَقَالَتْ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللّهِ Яҳудийлар: Узайр Аллоҳнинг ўғлидир, дедилар. Насронийлар эса: Масиҳ (Исо) Аллоҳнинг ўғлидир, дедилар (9/Тавба 30); إِنَّ ابُنِي مِنْ أَهْلِي Шубҳасиз, ўғлим менинг аҳлимдандир (11/Ҳуд 45); إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ Ўғлинг ўғрилик қилди, (12/Юсуф 81).
اِبْن сўзининг кўплиги أَبْناَء وَبَنُون шаклидадир. Аллоҳ буюради: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُم بَنِينَ وَحَفَدَةً ва жуфтларингиздан сизлар учун ўғиллар ва набиралар пайдо қилди (16/Наҳл 72) يَا بَنِيَّ لاَ تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ Эй ўғилларим, бир дарвозадан кирманглар (12/Юсуф 67); يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ Эй Одам болалари, ҳар сажда қилинадиган маконда зийнатли либосларингизни олинглар (7/Аъроф 31); يَا بَنِي آدَمَ لاَ يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ Эй Одам болалари, шайтон сизларни ҳам алдаб, фитнага солмасин (7/Аъроф 27).
اِبْن сўзининг муаннаси اِبْنَةٌ - بِنْتٌ шаклида келади. Аллоҳ таоло: هَـؤُلاء بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ ана у қизларим, улар сизлар учун покизароқдир (11/Ҳуд 78) ва Қавмдошлари: لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنْ حَقٍّ Биласанки, бизнинг қизларингда ҳеч ҳаққимиз йўқ (11/Ҳуд 79) оятларида келган بَناَت (қизлар] сўзи ҳақида шундай дейилган:
Лут алайҳиссалом қавмининг етакчиларига мурожаат қилиб, уларга қизларини таклиф этган; шаҳар аҳлининг барчасига эмас. Зотан, бир неча қизини катта бир жамоага таклиф этиши мумкин ҳам эмас эди. Балки у бу بَناَت (қизлар) сўзи билан умматининг аёлларига ишора қилган ва уларни ўз қизлари деб атаган; чунки унинг ўзи пайғамбардир ва ҳар бир пайғамбар ўз уммати учун ота ўрнидадир. Ҳатто, илгари “أَب ” моддасида ўтганидек, пайғамбар ота-онадан ҳам улуғроқ ва қадрлироқдир, деганлар ҳам бўлган. Аллоҳ таолонинг: وَيَجْعَلُونَ لِلّهِ الْبَنَاتِ Улар Аллоҳга қиз болаларни нисбат берадилар (16/Наҳл 57) сўзи уларнинг Аллоҳ ҳақида айтганларини ҳикоя қилмоқда ва уларнинг: Фаришталар Аллоҳнинг қизларидир деган сўзини келтирмоқда.