ب غ ي
Б-ғ-й
بَغْيٌ сўзи, талаб қилинаётган нарсада ўрта йўлдан ошиб кетишни исташдир; ҳақиқатан ошиб кетилиши ёки ошиб кетилмаслиги фарқ қилмайди. Баъзан камият маъносидаги миқдор, баъзан эса кайфият маъносидаги сифат ўлчов қилиб олинади. بَغَيْتُ الشَّيْء дейилади, бу — бўлиши лозим бўлганидан ортиғини исташдир, اِبْتغَيْتُ ҳам шунга ўхшашдир. Аллоҳ буюради: لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ Дарҳақиқат, улар аввал ҳам фитнани ахтарган эдилар (9/Тавба 48); يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ Сизларни фитнага дучор қилишни истаб (9/Тавба 47).
Бағй икки хилдир:
Бири — яхшидир. Бу адолатдан эҳсонга, фарздан нафлга ўтишдир.
Иккинчиси — ёмондир. Бу ҳақдан ботилга ёки шубҳага ўтишдир. Пайғамбар (сав) буюрганларидек:
اَلْحَقُّ بَيِّنٌ وَاْلبَاطِلُ بَيِّنٌ، وَبَيْنَ ذَلِكَ أُمُورٌ مُشْتَبِهَاتٌ، وَمَنْ رَتَعَ حَوْلَ الْحُمَّى أَوْشَكَ أَنْ يَقَعَ فِيهِ
Ҳақ ҳам аниқдир, ботил ҳам аниқдир. Бу иккисининг орасида шубҳали ишлар бор. Қўриқ ер четида юрган кишининг унинг ичига тушиб қолиши ҳеч гап эмас.
Бағй яхши ҳам, ёмон ҳам бўлгани учун Аллоҳ буюради: إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي اْلأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ Фақат одамларга зулм қиладиган ва ер юзида ноҳақлик билан тажовузкорлик қиладиган кимсаларгагина йўл бордир (42/Шуро 42). Шундай қилиб, Аллоҳ таоло жазони кишининг ноҳақ равишда қилган бағйи билан чегаралаган.
أَبْغَيْتُكَ феъли — кишига бағйга қаратилган талабида ёрдам беришдир. بَغَى الْجَرْحُ яранинг йиринглашида ҳаддан ошишидир. بَغَتِ المْرَْأَةُ بِغاَءً аёлнинг бузуқлик йўлига киришини англатади. Бундай дейилишининг сабаби — аёлнинг ўзига ҳақи бўлмаган нарсага қўл чўзиб, ҳаддидан ошишидир. Аллоҳ буюради: وَلاَ تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى (24/Нур 33). (28/Қосос 76); (49/Ҳужурот 9). (2/Бақара 173) ояти эса, сўрашга ҳақи бўлмаган нарсани сўрашга уринмасдан, ўзи учун белгиланган чегарадан ошмасдан деганидир. Ҳасан: деганидир, дейди. Мужоҳид эса шундай дейди: маъносини англатади. (92/Лайл 20) каби. , деган сўз каби. (36/Ёсин 69). Биринчи маънога кўра, бу — унинг қўлидан келадиган ва осонлик билан уддалайдиган иши эмас; тили бу иш учун деярли айланмаслигини кўрмаяпсанми? (38/Сод 35) ояти ҳам шунга ўхшашдир.
Бағй икки хилдир:
Бири — яхшидир. Бу адолатдан эҳсонга, фарздан нафлга ўтишдир.
Иккинчиси — ёмондир. Бу ҳақдан ботилга ёки шубҳага ўтишдир. Пайғамбар (сав) буюрганларидек:
اَلْحَقُّ بَيِّنٌ وَاْلبَاطِلُ بَيِّنٌ، وَبَيْنَ ذَلِكَ أُمُورٌ مُشْتَبِهَاتٌ، وَمَنْ رَتَعَ حَوْلَ الْحُمَّى أَوْشَكَ أَنْ يَقَعَ فِيهِ
Ҳақ ҳам аниқдир, ботил ҳам аниқдир. Бу иккисининг орасида шубҳали ишлар бор. Қўриқ ер четида юрган кишининг унинг ичига тушиб қолиши ҳеч гап эмас.
Бағй яхши ҳам, ёмон ҳам бўлгани учун Аллоҳ буюради: إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي اْلأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ Фақат одамларга зулм қиладиган ва ер юзида ноҳақлик билан тажовузкорлик қиладиган кимсаларгагина йўл бордир (42/Шуро 42). Шундай қилиб, Аллоҳ таоло жазони кишининг ноҳақ равишда қилган бағйи билан чегаралаган.
أَبْغَيْتُكَ феъли — кишига бағйга қаратилган талабида ёрдам беришдир. بَغَى الْجَرْحُ яранинг йиринглашида ҳаддан ошишидир. بَغَتِ المْرَْأَةُ بِغاَءً аёлнинг бузуқлик йўлига киришини англатади. Бундай дейилишининг сабаби — аёлнинг ўзига ҳақи бўлмаган нарсага қўл чўзиб, ҳаддидан ошишидир. Аллоҳ буюради: وَلاَ تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى (24/Нур 33). (28/Қосос 76); (49/Ҳужурот 9). (2/Бақара 173) ояти эса, сўрашга ҳақи бўлмаган нарсани сўрашга уринмасдан, ўзи учун белгиланган чегарадан ошмасдан деганидир. Ҳасан: деганидир, дейди. Мужоҳид эса шундай дейди: маъносини англатади. (92/Лайл 20) каби. , деган сўз каби. (36/Ёсин 69). Биринчи маънога кўра, бу — унинг қўлидан келадиган ва осонлик билан уддалайдиган иши эмас; тили бу иш учун деярли айланмаслигини кўрмаяпсанми? (38/Сод 35) ояти ҳам шунга ўхшашдир.