بَلْ
Бал
Айтилган сўзга бирор нарса қўшиш учун ишлатиладиган юкламадир. У икки хилдир.
بَلْ (аксинча)нинг бир хилида жумлада ундан кейингиси олдингисини бекор қилади. Фақат баъзан ўзидан кейингининг ҳукмини тасдиқлаш, олдингисиникини эса бекор қилиш мақсадида ишлатилади. Баъзан эса ўзидан олдингининг ҳукмини тасдиқлаш, иккинчисини эса бекор қилиш мақсадида ишлатилади. Иккинчисини тасдиқлаш, биринчисини эса бекор қилиш учун ишлатилган ўринлардан бири мана бу оятдир: إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا قَالَ أَسَاطِيرُ اْلأَوَّلِينَ * كَلا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِم مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ оятларимиз унга ўқилган пайтда: «Аввалгиларнинг афсоналари», дейди. Йўқ, аксинча, уларнинг қилиб юрган касблари қалбларини қоплаб қоронғи қилган эди (83/Мутоффифун 13-14); яъни, иш улар айтгандек эмас, аксинча, улар билмайдилар. Қалблари усти пардаланди сўзи билан уларнинг жоҳиллигига эътибор қаратилган. Иброҳим алайҳиссалом қиссасидаги сўзлар ҳам шу маънодадир: قَالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَا إِبْرَاهِيمُ قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ Кофирлар унга: «Эй Иброҳим, худоларимизга бу ишни сен қилдингми?» — дедилар. Иброҳим деди: Аксинча, бу ишни ана шу — уларнинг каттаси қилди! Буни уларнинг ўзларидан сўранглар. Албатта, агар гапира олсалар (21/Анбиё 62-63).
Биринчисини тасдиқлаш, иккинчисини эса бекор қилиш мақсадида ишлатилган ўринлардан бири Аллоҳ таолонинг: فَأَمَّا اْلأَنسَانُ إِذَا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ * وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ * كَلاَّ بَلْ لاَ تُكْرِمُونَ اْليَتِيمَ Роббиси инсонни синаш учун унга икром қилиб, неъмат берган пайтда у: «Роббим мени икром қилди», дейди. Аммо уни синаш учун ризқини тор қилиб, ўлчов билан берган пайтда: «Роббим мени хор қилди», дейди.(89/Фажр 15-17) сўзларидир. .(38/Сод 1-2) сўзлари ҳам шунга ўхшашдир. (50/Қоф 1-2) сўзлари ҳам шу маънодадир. Яъни: уларнинг Қуръонга иймон келтиришдан қочишлари Қуръоннинг улуғ эмаслигидан эмас, аксинча, ўзларининг жоҳиллигидандир. (82/Инфитор 6-9) сўзи ҳам шу мавзуга оиддир. Гўё шундай дейилган: Аллоҳ таолонинг уларни алдашини тақозо қиладиган бирор нарса йўқ. Аксинча, уларни қилган ишларига бошлаган нарса — ёлғонга чиқаришларидир. . (21/Анбиё 5) сўзи каби. . (21/Анбиё 39-40) сўзи ҳам шу маънодадир. Яъни: агар улар биринчисидан ҳам ортиқ ва ундан ҳам улканроқ бўлган қиёматнинг тўсатдан келишини билганларида эди.
بَلْ (аксинча)нинг бир хилида жумлада ундан кейингиси олдингисини бекор қилади. Фақат баъзан ўзидан кейингининг ҳукмини тасдиқлаш, олдингисиникини эса бекор қилиш мақсадида ишлатилади. Баъзан эса ўзидан олдингининг ҳукмини тасдиқлаш, иккинчисини эса бекор қилиш мақсадида ишлатилади. Иккинчисини тасдиқлаш, биринчисини эса бекор қилиш учун ишлатилган ўринлардан бири мана бу оятдир: إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا قَالَ أَسَاطِيرُ اْلأَوَّلِينَ * كَلا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِم مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ оятларимиз унга ўқилган пайтда: «Аввалгиларнинг афсоналари», дейди. Йўқ, аксинча, уларнинг қилиб юрган касблари қалбларини қоплаб қоронғи қилган эди (83/Мутоффифун 13-14); яъни, иш улар айтгандек эмас, аксинча, улар билмайдилар. Қалблари усти пардаланди сўзи билан уларнинг жоҳиллигига эътибор қаратилган. Иброҳим алайҳиссалом қиссасидаги сўзлар ҳам шу маънодадир: قَالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَا إِبْرَاهِيمُ قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ Кофирлар унга: «Эй Иброҳим, худоларимизга бу ишни сен қилдингми?» — дедилар. Иброҳим деди: Аксинча, бу ишни ана шу — уларнинг каттаси қилди! Буни уларнинг ўзларидан сўранглар. Албатта, агар гапира олсалар (21/Анбиё 62-63).
Биринчисини тасдиқлаш, иккинчисини эса бекор қилиш мақсадида ишлатилган ўринлардан бири Аллоҳ таолонинг: فَأَمَّا اْلأَنسَانُ إِذَا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ * وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ * كَلاَّ بَلْ لاَ تُكْرِمُونَ اْليَتِيمَ Роббиси инсонни синаш учун унга икром қилиб, неъмат берган пайтда у: «Роббим мени икром қилди», дейди. Аммо уни синаш учун ризқини тор қилиб, ўлчов билан берган пайтда: «Роббим мени хор қилди», дейди.(89/Фажр 15-17) сўзларидир. .(38/Сод 1-2) сўзлари ҳам шунга ўхшашдир. (50/Қоф 1-2) сўзлари ҳам шу маънодадир. Яъни: уларнинг Қуръонга иймон келтиришдан қочишлари Қуръоннинг улуғ эмаслигидан эмас, аксинча, ўзларининг жоҳиллигидандир. (82/Инфитор 6-9) сўзи ҳам шу мавзуга оиддир. Гўё шундай дейилган: Аллоҳ таолонинг уларни алдашини тақозо қиладиган бирор нарса йўқ. Аксинча, уларни қилган ишларига бошлаган нарса — ёлғонга чиқаришларидир. . (21/Анбиё 5) сўзи каби. . (21/Анбиё 39-40) сўзи ҳам шу маънодадир. Яъни: агар улар биринчисидан ҳам ортиқ ва ундан ҳам улканроқ бўлган қиёматнинг тўсатдан келишини билганларида эди.