ب ي ت

بَيْت сўзининг асли — инсоннинг кечаси паноҳ топадиган жойидир; чунки, بَاتَ кечани ўтказмоқ маъносини билдиради. Худди шунингдек, ظَلَّ باِلنَّهاَرِ ҳам кундузи қолмоқ деганидир. Шу билан бирга, унда кечаси қолиш-қолмаслигига қаралмай, ҳар қандай масканга байт номи берилади; кўплиги, أَبْيَات ва بُيُوت шаклидадир. Фақат хосроқ маънода بُيُوت уйлар учун, أَبْياَت байтлар эса, шеър учун ишлатилади.
Аллоҳ буюради: فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُوا Ана, ҳувиллаб ётган уйлари! Сабаби — зулм қилганларидир (27/Намл 52); وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءَا لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتاً وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً Биз Мусо ва унинг акасига ваҳий қилдик: Қавмларингиз учун Мисрда уйлар тайёрланглар, уйларингизни намозгоҳ қилинглар, намоз ўқинглар ва мўминларга хушхабар беринглар (10/Юнус 78); لاَ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ уйларингиздан бошқа уйларга кирманглар (24/Нур 27).
Уйларнинг тошдан ва лойдан, жундан ва қилдан қурилганларининг барчасига айни ном берилиши мумкин. Шунга ўхшатиб بَيْتُ الشِّعْر шеър уйи дейилган. Бирор нарсанинг ўрни унинг байти/уйи саналган. أَهْلُ البَيْت ибораси кўпроқ Пайғамбарнинг (сав) оиласи учун ишлатилади.
Пайғамбар (сав): سَلْمَانُ مِنَّا أَهْلَ اْلبَيْتِ Салмон биздандир; аҳли байтдандир сўзи билан бир инсонлар жамоасининг мавласи улардан саналиши тўғри эканига эътибор қаратган. Худди: مَوْلَى اْلقَوْمِ مِنْهُمْ، وَابْنُهُ مِنْ أَنْفُسِهِمْ Қавмнинг мавласи ҳам улардандир; ўғли ҳам ўзларидандир деб буюрганидек.
بَيْتُ الله Байтуллоҳ ва البَيْتُ العَتِيقُ Байтул-Атиқ эса, Макка(Каъба)дир. Аллоҳ буюради: وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ Бу қадимги уйни (Каъбани) тавоф қилсинлар (22/Ҳаж 29); إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَОдамлар учун қурилган илк уй Маккадаги уй(Каъба)дир (3/Оли Имрон 96); وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ Иброҳим билан Исмоил Уйнинг (Каъба) пойдеворларини кўтараётганларида (2/Бақара 127); Яъни: وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِن ظُهُورِهَا وَلَـكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى Уйларга орқа томонларидан киришингиз яхшиликка мос иш эмас. Яхшиликка мос иш — ёмонликдан сақланишдир (2/Бақара 189) оятининг, жоҳилият даврида эҳром кийганидан сўнг уйларига қараб бориш/қайтишни ор деб билган бир тоифа ҳақида нозил бўлгани аниқдир.
Аллоҳ таоло шу йўсинда бунинг بِرّ яъни яхшиликка зид эканига эътибор қаратган. Аллоҳ таоло буюради وَاْلمَلاَئِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ سَلاَمٌ Фаришталар ҳар эшикдан уларнинг ҳузурларига кириб: сизларга салом (13/Раъд 23). Бу — хурсандчиликнинг ҳар турини олиб келадилар деганидир. Аллоҳ буюради: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللهُ أَنْ تُرْفَعُ ; Аллоҳ баланд кўтарилишини ва уларда Ўз номи зикр қилинишини амр этган уйларда ёнади (24/Нур 36).
Бу уйлар — Пайғамбарнинг уйларидир, дейилган. لاَ تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ Пайғамбарнинг уйларига кирманглар; фақат чақирилсангизгина киринглар (33/Аҳзоб 53) оятидек. في بُيُوتٍ билан унинг аҳли байтига ва қавмига ишора қилинган, деб ҳам айтилган.
Бу билан қалбга ишора қилинган, деювчилар ҳам бор. Баъзи ҳакимлар Пайғамбарнинг (сав): لاَ تَدْخُلُ اْلمَلاَئِكَةُ بَيْتًا فِيهِ كَلْبٌ وَلاَ صُورَةٌ Фаришталар ичида ит ва сурат бўлган уйга кирмайдилар сўзини, бу уй — қалбдир, деб таъвил қилганлар ва ит билан ҳирс кўзда тутилган, дейишган; ва كَلِبَ فُلاَنٍ сўзи ҳаддан ошиқ ҳирсга берилмоқ деганидир; هُوَ أَحْرَصُ مِنْ كَلْبٍ итдан ҳам ҳирсли, деган ибораларни ҳам шунга далил санашган.
Аллоҳ буюради: وَإِذْ بَوَّأْنَا لإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ Биз Иброҳимга Уйнинг ўрнини белгилаб бердик (22/Ҳаж 26) Яъни: Макка(Каъба). قَالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ У аёл: Эй Роббим! Менга ҳузурингда, жаннатда бир уй бино қилгин, деган эди (66/Таҳрим 11); яъни: У ерда менга бир паноҳ жойи ҳозирла. وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءَا لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتاً وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً Биз Мусо ва унинг акасига ваҳий қилдик: қавмларингиз учун Мисрда уйлар тайёрланглар, уйларингизни намозгоҳ қилинглар (10/Юнус 87); бу билан Масжидул-Ақсо кўзда тутилган.
Аллоҳ буюради: فَمَا وَجَدْنَا فِيهَا غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ Зотан у ерда биргина уй аҳлидан бошқа мусулмонни топмадик (51/Зориёт 36). Айтиладики: Бу — уй жамоасига ишорадир. Уларни, қишлоқда яшовчининг қишлоқ деб аталгани каби, уй деб номлаган.
بَياَت ва تَبْيِيِت эса, кечаси душманга ҳужум қилмоқдир. Аллоҳ таоло буюради أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا بَيَاتاً وَهُمْ نَآئِمُونَ Ажабо, у ўлкаларнинг аҳолиси кечаси ухлаб ётганларида азобимиз уларга келиб қолишидан хотиржаммидилар? (7/Аъроф 97); وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا فَجَاءَهَا بَأْسُنَا بَيَاتاً أَوْ هُمْ قَآئِلُونَ Биз қанчадан-қанча шаҳарларни улар тун кечаси ёки кундуз ором олаётганларида ҳалок қилдик (7/Аъроф 4).
بَيُّوت эса, кечаси қилинган нарса деганидир. Аллоҳ буюради: بَيَّتَ طَآئِفَةٌ منْهُمْ Улардан бир тоифа кечалари тил бириктиради (4/Нисо 81). Кечадан ўйлаб-режалаштирилган ҳар бир иш учун بُيِّت ибораси ишлатилади. Аллоҳ буюради: إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لاَ يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ Аллоҳ рози бўлмаган сўзни кечаси тил бириктириб қарорга келтираётганларида (4/Нисо 108). Пайғамбарнинг (сав) ушбу сўзи ҳам шу маънодадир: لاَ صِيَامَ لِمَنْ لَمْ يُبَيِّتِ الصِّيَامَ مِنَ الَّليْلِ Кечадан рўзани ният қилиб қарор қилмаган кишига ҳеч қандай рўза йўқдир.
باَتَ فُلاَنٌ يَفْعَلُ كَذاَ — кечаси қилинган ишлар учун ишлатиладиган ибора. Худди ظَلَّ феълининг кундузи қилинган ишлар учун ишлатилиши каби. Бу иккиси иборалар туридандир.