بَلَىٰ
Бало
بَلَى инкорни билдириш учун ишлатиладиган рад ҳарфидир. Аллоҳ таолонинг: وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَ تَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللّهِ عَهْداً فَلَنْ يُخْلِفَ اللّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ * َبَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً Улар: “Саноқли кунлардан бошқа бизга ҳаргиз дўзах ўти тегмайди”, – дедилар. Айтинг: “Аллоҳдан бу ҳақда аҳд олганмисизлар – Аллоҳ ҳаргиз аҳдига хилоф қилмайди – ёки Аллоҳ ҳақида ўзингиз билмаган нарсани айтяпсизларми? Йўқ, ундай эмас (2/Бақара 80-81) сўзи каби. Ёки инкор билан бирга ишлатилган саволнинг жавобидир: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا “Мен сизларнинг Роббингиз эмасманми?” – деб уларни ўзларига гувоҳ қилган эди, улар ҳам: “Ҳа, шоҳид бўлдик”, – деган эдилар (7/Аъроф 172) ояти каби.
نَعَمْ эса, фақат савол бўлган жумланинг жавобида ишлатилади. فَهَلْ وَجَدْتُم مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقّاً قَالُوا نَعَمْ “Сизлар ҳам Роббингиз ваъда қилган нарсанинг ҳақиқат эканини топдингларми?” – дейдилар. Дўзах аҳли эса: “Ҳа”, – дейдилар (7/Аъроф 44) ояти каби. Бу саволнинг жавобида бало ишлатилмайди. Агар киши: Менда ҳеч нарса йўқ деганида, унга بَلَى деб жавоб берилса, бу унинг сўзи рад этилганини англатади; аммо نَعَمْ дейилса, бу айтилган сўзни иқрор қилиш маъносини билдиради.
Аллоҳ буюради: فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلَى إِنَّ اللّهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ Ўзларига зулм қилган ҳолларида жонлари олинадиган кофирлар: “Бизлар бирор ёмонлик қилган эмасмиз”, – деб ўлим фаришталарига осонгина таслим бўладилар. Йўқ, ундай эмас. Аллоҳ нима амал қилиб юрганингизни билувчидир (16/Наҳл 28); وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لاَ تَأْتِينَا السَّاعَة ُقُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ Куфр келтирган кимсалар: “Бизларга қиёмат келмайди”, – дедилар. Уларга айтинг: “Йўқ, ғайбни билувчи Роббимга қасамки, албатта, у сизларга келади” (34/Сабаъ 3); وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى Куфр келтирганлар гуруҳ-гуруҳ қилиниб, жаҳаннамга ҳайдалади. Ниҳоят унга етиб келганларида эшиклари очилади, унинг қўриқчилари: “Сизларга ичингиздан Роббингизнинг оятларини тиловат қилиб берадиган ва сизларни ушбу кунингизга рўбарў бўлишдан огоҳлантирадиган пайғамбарлар келмаганмиди?” – дейдилар. Улар: “Ҳа”, – дейдилар (39/Зумар 71); قَالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُم بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلَى Қўриқчилар: “Ахир, сизларга пайғамбарларингиз ҳужжатлар билан келмаган эдими?” – дедилар. Улар ҳам: “Ҳа, келган эдилар”, – дедилар (40/Ғофир 50).
نَعَمْ эса, фақат савол бўлган жумланинг жавобида ишлатилади. فَهَلْ وَجَدْتُم مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقّاً قَالُوا نَعَمْ “Сизлар ҳам Роббингиз ваъда қилган нарсанинг ҳақиқат эканини топдингларми?” – дейдилар. Дўзах аҳли эса: “Ҳа”, – дейдилар (7/Аъроф 44) ояти каби. Бу саволнинг жавобида бало ишлатилмайди. Агар киши: Менда ҳеч нарса йўқ деганида, унга بَلَى деб жавоб берилса, бу унинг сўзи рад этилганини англатади; аммо نَعَمْ дейилса, бу айтилган сўзни иқрор қилиш маъносини билдиради.
Аллоҳ буюради: فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلَى إِنَّ اللّهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ Ўзларига зулм қилган ҳолларида жонлари олинадиган кофирлар: “Бизлар бирор ёмонлик қилган эмасмиз”, – деб ўлим фаришталарига осонгина таслим бўладилар. Йўқ, ундай эмас. Аллоҳ нима амал қилиб юрганингизни билувчидир (16/Наҳл 28); وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لاَ تَأْتِينَا السَّاعَة ُقُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ Куфр келтирган кимсалар: “Бизларга қиёмат келмайди”, – дедилар. Уларга айтинг: “Йўқ, ғайбни билувчи Роббимга қасамки, албатта, у сизларга келади” (34/Сабаъ 3); وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى Куфр келтирганлар гуруҳ-гуруҳ қилиниб, жаҳаннамга ҳайдалади. Ниҳоят унга етиб келганларида эшиклари очилади, унинг қўриқчилари: “Сизларга ичингиздан Роббингизнинг оятларини тиловат қилиб берадиган ва сизларни ушбу кунингизга рўбарў бўлишдан огоҳлантирадиган пайғамбарлар келмаганмиди?” – дейдилар. Улар: “Ҳа”, – дейдилар (39/Зумар 71); قَالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُم بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلَى Қўриқчилар: “Ахир, сизларга пайғамбарларингиз ҳужжатлар билан келмаган эдими?” – дедилар. Улар ҳам: “Ҳа, келган эдилар”, – дедилар (40/Ғофир 50).