ك ب ر
К-б-р
Катта ва кичик маъносини англатувчи كََبِير ва صَغِير сўзлари бир-бирига нисбатан таққосланиб айтиладиган, маъноси ўринга қараб тораядиган ва кенгаядиган сўзлардандир. Шунга кўра, бир нарсанинг ёнига қўйилганда кичик, бошқасининг ёнига қўйилганда эса катта деб таърифланиши мумкин. Бу ҳар икки сўзнинг қўлланиш соҳалари ҳам турличадир. Баъзан жисмлар каби, яхлитликни ташкил этувчи мавжудотлар учун ишлатилади. Худди шу тарзда озлик ва кўплик учун ҳам ишлатилиши мумкин. Баъзан эса сонлар каби бир-биридан айри мавжудотлар учун қўлланиши ҳам маълумдир. Баъзан бир мавжудот ҳақида турли қараш нуқталаридан келиб чиқиб, кўп ва катта сифатлари бир-бирининг ўрнида ишлатилади. Масалан: قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا Айтгин: У иккисида катта гуноҳ ва одамлар учун баъзи манфаатлар бордир, лекин уларнинг гуноҳи манфаатидан янада каттадир (2/Бақара 219).
Бу оятда келган كَبِير (каттадир) сўзи كَثِير (кўпдир) шаклида ҳам ўқилган. Ҳар икки қироат билан ўқилиши маъқул кўрилган.
Катталик асли эътибори билан аниқ (моддий) нарсалар учун ишлатилади. Шу билан бирга истиора йўли билан мавҳум нарсалар учун ҳам ишлатилиши мумкин. Аллоҳ таолонинг: يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لاَ يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلاَ كَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصَاهَا Ҳолимизга вой бўлсин! Бу қандай китобдирки, на катта ва на кичик ҳеч бир нарсани қолдирмай, барчасини ҳисоблаб қўйибди, деганларини кўрасан (18/Каҳф 49); وَلاَ أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلاَ أَكْبَرُ إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ Ундан кичикроқ ва янада катта нима бўлса, барчаси, албатта, аниқ китобдадир (34/Сабаъ 3); وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ اْلأَكْبَرِ Шунингдек, энг катта ҳаж кунида Аллоҳ ва Унинг Расули томонидан одамларга бир эълондирки (9/Тавба 3).
Бу оятда ҳажнинг «энг катта» сифати билан бирга зикр қилиниши умранинг кичик ҳаж эканлигига эътибор қаратиш учундир. Дарҳақиқат, Пайғамбар (сав): اَلْعُمْرَةُ هِيَ الْحَجُ اْلاَصْغَرُ Умра — кичик ҳаждир, деб буюрганлар.
Катталик баъзан замонни асос қилиб айтилади. Масалан, فُلاَنٌ كَبِير фалон одам каттадир дейилганда, унинг ёши улуғроқ экани тушунилади. Бу ҳақда Аллоҳ таоло: إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلاَ تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ Улардан бири ёки ҳар иккиси сенинг ёнингда кексалик ёшига етса, зинҳор уларга «уф» ҳам дема (17/Исро 23); وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ ва унинг устига қарилик тушган (2/Бақара 266); وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ …Менга қарилик етиб келди, хотиним эса туғмасдир, деди (3/Оли Имрон 40).
Катталикнинг баъзан мақом ва устунликни асос қилиб айтилиши ҳам аёндир. Аллоҳ таолонинг қуйидаги оятлари бунга мисолдир: قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهَادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ Айтгин: Гувоҳлик жиҳатидан қайси нарса янада каттадир? Айтгин: Аллоҳ мен билан сизнинг орангизда гувоҳдир (6/Анъом 19).
عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْكَبِيرُ الْمُتَعَالِ Аллоҳ ғайбни ҳам, ошкорани ҳам билувчидир. У Буюкдир ва юксакдан юксакдир (13/Раъд 9); فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا إِلاَّ كَبِيرًا لَهُمْ Уларни парча-парча қилиб ташлади. Фақат уларнинг каттасини бут ҳолда қолдирди (21/Анбиё 58); قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا Иброҳим: Балки уни мана бу катталари қилгандир (21/Анбиё 63); وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا Шунингдек, ҳар бир шаҳарда унинг жиноятчиларидан бўлган катталарни (эътибори баландларни) у ерда найранг қилишлари учун шундай қилдик (6/Анъом 123); яъни: уларнинг етакчиларини.
إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ Албатта, у сизларга сеҳр ўргатган каттангиздир (20/Тоҳо 71), яъни: бошлиғингиз.
Шу маънода وَرَثَهُ كَابِرًا عَنْ كَابِرٍ уни каттадан каттага мерос олди, дейиладики, бу — улуғ бир ота ўзи каби бир отадан уни мерос қилиб олди, деганидир.
كَبِيرَة эса жазоси катта бўлган ҳар бир гуноҳ маъносида ишлатилади. Бу сўзнинг кўплиги эса كَبَائِر шаклидадир. Аллоҳ буюради:
الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ Улар гуноҳнинг катталаридан ва фаҳш ишлардан сақланадилар, фақат баъзи кичик хатолар мустаснодир (53/Нажм 32); إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ Агар сиз ман этилган катта гуноҳлардан сақлансангиз (4/Нисо 31), бу билан кўзда тутилган нарса ширкдир, дейилган. Чунки: Аллоҳ буюради: يَا بُنَيَّ لاَ تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ Эй ўғилчам, Аллоҳга ширк келтирма, шубҳасиз, ширк катта зулмдир (31/Луқмон 13).
Баъзилар эса бу оятда келган كَبَائِر сўзи ҳам ширк, ҳам зино, ҳаром қилинган жонга қасд қилиш ва шунга ўхшаш катта гуноҳлар эканлигини айтганлар. Шунинг учун Аллоҳ буюради: إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا Шубҳасиз, уларни ўлдириш жуда катта хатодир (17/Исро 31) ва قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا Айтгин: У иккисида катта гуноҳ ва одамлар учун баъзи манфаатлар бордир. Лекин уларнинг гуноҳи манфаатидан каттароқдир (2/Бақара 219).
كَبِيرَة сўзи, булардан ташқари, оғир ва қийин келадиган нарсалар учун ҳам ишлатилади. Бу маънода Аллоҳ буюради: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخَاشِعِينَ Сабр ва намоз билан ёрдам сўранглар. Албатта, бу Аллоҳга таъзим қилувчилардан бошқаларга оғир келади (2/Бақара 45); كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللَّهُ Лекин сен уларни даъват қилаётган нарса мушрикларга оғир келди (42/Шуро 13);وَإِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ Агар уларнинг юз ўгириши сенга оғир ботган бўлса (6/Анъом 35); كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ Оғизларидан чиқаётган сўз қандай катта бир туҳматдир (18/Каҳф 5).
Сўнгги оятда келган كَبُرَتْ كَلِمَةً ибораси бунинг гуноҳлар ичидаги катта ўрнига ва жазосининг улканлигига эътибор қаратмоқда. Шунинг учун Аллоҳ буюради: كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لاَ تَفْعَلُونَ Қилмайдиган ишингизни айтишингиз Аллоҳ наздида катта бир гуноҳдир (61/Соф 3).
وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِيمٌ Бу гуноҳнинг каттасини ўз зиммасига олган кимса учун эса ўта катта азоб бордир (24/Нур 11) деган сўз Ифк (туҳмат) воқеасини чиқарганларга ишорадир. Ёмон бир йўл очган ҳар бир инсон етакчи мақомида бўлганда гуноҳи янада кўп бўлишига эътибор қаратмоқда.
إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلاَّ كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ Уларнинг кўксиларида фақат ета олмайдиган бир кибр бор (40/Ғофир 56), бу оятда келган كِبْرٌ сўзи تَكَبُّرٌ катталик қилиш (кибрланиш) маъносидадир. Баъзилар эса бу қарилик маъносидан келган катта бир иш эканлигини айтган. Худди мана бу оят каби: وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِيم Бу гуноҳнинг каттасини ўз зиммасига олган кимса учун эса ўта катта азоб бордир (24/Нур 11).
Бир ўзакдан келган كِبْر تَكَبُّر ва اِسْتِكْبَار сўзлари ҳам маъно жиҳатидан бир-бирига яқиндир. Булардан كِبْر — инсоннинг ўзини хуш кўришидан, бошқани кичик санашидан келиб чиқадиган, инсонга хос бир тутум/хатти-ҳаракатдир. Бу — инсоннинг ўзини бошқадан катта санашидир. تَكَبُّر эса катталик (кибр) қилишдир. Такаббурликнинг энг каттаси эса Аллоҳга нисбатан қилинган кибрдир. Бу эса ҳақни қабул қилмасликдан ва Аллоҳга бўйсуниб, боғланишни ўзига раво кўрмасликдан келиб чиқади.
اِسْتِكْبَار эса икки шаклда намоён бўлади.
Биринчиси: Инсоннинг катта бўлиш йўлларини излаши ва катта бўлишни орзу қилишидир. Бу — агар керакли тарзда, керакли ўринда ва керакли вақтда бўлса, чиройлидир.
Иккинчиси: Кишининг ўзини тўқ кўрсатиши ва ўзида йўқ нарсани бордек қилиб кўрсатишидир. Мана шу — ёмон саналган ҳолатдир. Қуръонда келганлари шу маънодадир. Аллоҳ буюради: فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ сажда қилдилар, магар Иблис бош тортди ва такаббурлик қилди (2/Бақара 34).
Яна буюрган: أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لاَ تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ Нафсларингиз хушламайдиган бир амр билан келган ҳар бир пайғамбарга такаббурлик қилаверасизларми? (2/Бақара 87); وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْبَارًا исрор қилдилар ва кибрланган сайин кибрландилар (71/Нуҳ 7); اسْتِكْبَارًا فِي اْلأَرْض (Бу эса) ер юзида бир кибрланишдир (35/Фотир 43); فَأَمَّا عَادٌ فَاسْتَكْبَرُوا فِي اْلأَرْض بِغَيْرِ الْحَقِّ Од қавмига келсак, улар ер юзида ноҳақ равишда катталик қилдилар (41/Фуссилат 15); بِمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ فِي اْلأَرْض بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَفْسُقُونَ Бугун ер юзида ноҳақ катталик қилганингиз ва йўлдан чиққанингиз сабабли (46/Аҳқоф 20).
إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآَيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لاَ تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ Бизнинг оятларимизни ёлғонга чиқарган ва уларга иймон келтиришдан такаббурлик қилиб бош тортганлар бор-ку, ана ўшаларга само эшиклари очилмас (7/Аъроф 40), قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ Улар шундай дейдилар: На тўпланганингиз, на катталик қилганингиз сизга ҳеч бир фойда бермади (7/Аъроф 48); وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ Дўзах ичида бир-бирларини айблашаётганда, заифлар катталик қилганларга: Биз сизга тобе эдик-ку. Энди сизлар биздан дўзах азобининг бир қисмини даф қила оласизларми? дейдилар. Катталик қилганлар эса шундай дейдилар: Ҳа, ҳаммамиз унинг ичидамиз. Аллоҳ бандалар орасида ҳукм чиқариб бўлган (40/Ғофир 47-48).
Бу ерда Аллоҳ таоло мустакбирларни (кибр қилувчиларни) заифларнинг қаршисига қўйган. Шу тариқа уларнинг истикбори (кибрланиши) уларнинг жисмоний ва моддий кучга эга бўлганларидан келиб чиққанига эътибор қаратган.
Аллоҳ буюради: قَالَ الْمَلاَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آَمَنَ مِنْهُمْ Унинг қавмидан катталик қилган зодагонлар, ораларидан заиф саналган мўминларга: дедилар (7/Аъроф 75). Бу ерда ҳам мустакбирлар мустазъафлар (заиф саналганлар) билан қарама-қарши ишлатилган.
فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ Улар эса ҳамма нарсага қарамай катталик қилдилар ва ўта жиноятчи (мужрим) қавм бўлдилар (7/Аъроф 133) оятида فَاسْتَكْبَرُوا «Катталик қилдилар» ибораси билан уларнинг ўзларини катта санашларига, ўзларини хуш кўришларига ва ўзларини катта санаб, Унга қулоқ солишни истамаганларига эътибор қаратган. وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ «ва ўта жиноятчи қавм бўлдилар» ибораси билан эса уларни бундай хатти-ҳаракатга ундаган сабаб уларнинг аввалги гуноҳлари экани, бу уларнинг янги қилган иши эмаслиги, улар аввалдан шундай тутумда бўлганларига ишора қилинган.
Аллоҳ таоло: فَالَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِاْلآَخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ Охиратга иймон келтирмайдиганларнинг қалблари инкор қилувчидир, ўзлари эса катталик қилувчи кимсалардир (16/Наҳл 22) деб буюрган ва кетидан: إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ Дарҳақиқат, Аллоҳ ўзларини катта санаб, ҳақни қабул қилмайдиганларни севмайди (16/Наҳл 23) деб давом эттирган.
Катталик қилиш маъносини англатувчи تَكَبُّر ҳам икки шаклда ишлатилади:
Биринчиси: Инсоннинг қилган яхшиликлари ҳақиқатан бошқа инсонларнинг қилган яхшиликларидан кўп ва зиёда бўлишидир. Сўзнинг шу маъноси асос қилиниб, Аллоҳ таоло такаббур соҳиби бўлиш билан сифатланган: الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ У Азиз — ғолиб, Жаббор — истаганини мажбур қилдирувчи, Мутакаббир — катталикда тенгсиздир (59/Ҳашр 23).
Иккинчиси: Инсоннинг ўзини зўрма-зўраки шундай кўрсатиши ва бу билан керилишидир. Мана, инсонларнинг умуми ҳақида ишлатиладиган такаббур шу маънога келади. Масалан, فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ Бас, катталик қилувчиларнинг жойи нақадар ёмондир! (39/Зумар 72); كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ Аллоҳ ҳар бир кибрланувчи, зўравоннинг қалбини мана шундай муҳрлаб қўяди (40/Ғофир 35).
Бу оятда келган كَبِير (каттадир) сўзи كَثِير (кўпдир) шаклида ҳам ўқилган. Ҳар икки қироат билан ўқилиши маъқул кўрилган.
Катталик асли эътибори билан аниқ (моддий) нарсалар учун ишлатилади. Шу билан бирга истиора йўли билан мавҳум нарсалар учун ҳам ишлатилиши мумкин. Аллоҳ таолонинг: يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لاَ يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلاَ كَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصَاهَا Ҳолимизга вой бўлсин! Бу қандай китобдирки, на катта ва на кичик ҳеч бир нарсани қолдирмай, барчасини ҳисоблаб қўйибди, деганларини кўрасан (18/Каҳф 49); وَلاَ أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلاَ أَكْبَرُ إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ Ундан кичикроқ ва янада катта нима бўлса, барчаси, албатта, аниқ китобдадир (34/Сабаъ 3); وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ اْلأَكْبَرِ Шунингдек, энг катта ҳаж кунида Аллоҳ ва Унинг Расули томонидан одамларга бир эълондирки (9/Тавба 3).
Бу оятда ҳажнинг «энг катта» сифати билан бирга зикр қилиниши умранинг кичик ҳаж эканлигига эътибор қаратиш учундир. Дарҳақиқат, Пайғамбар (сав): اَلْعُمْرَةُ هِيَ الْحَجُ اْلاَصْغَرُ Умра — кичик ҳаждир, деб буюрганлар.
Катталик баъзан замонни асос қилиб айтилади. Масалан, فُلاَنٌ كَبِير фалон одам каттадир дейилганда, унинг ёши улуғроқ экани тушунилади. Бу ҳақда Аллоҳ таоло: إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلاَ تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ Улардан бири ёки ҳар иккиси сенинг ёнингда кексалик ёшига етса, зинҳор уларга «уф» ҳам дема (17/Исро 23); وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ ва унинг устига қарилик тушган (2/Бақара 266); وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ …Менга қарилик етиб келди, хотиним эса туғмасдир, деди (3/Оли Имрон 40).
Катталикнинг баъзан мақом ва устунликни асос қилиб айтилиши ҳам аёндир. Аллоҳ таолонинг қуйидаги оятлари бунга мисолдир: قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهَادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ Айтгин: Гувоҳлик жиҳатидан қайси нарса янада каттадир? Айтгин: Аллоҳ мен билан сизнинг орангизда гувоҳдир (6/Анъом 19).
عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْكَبِيرُ الْمُتَعَالِ Аллоҳ ғайбни ҳам, ошкорани ҳам билувчидир. У Буюкдир ва юксакдан юксакдир (13/Раъд 9); فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا إِلاَّ كَبِيرًا لَهُمْ Уларни парча-парча қилиб ташлади. Фақат уларнинг каттасини бут ҳолда қолдирди (21/Анбиё 58); قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا Иброҳим: Балки уни мана бу катталари қилгандир (21/Анбиё 63); وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا Шунингдек, ҳар бир шаҳарда унинг жиноятчиларидан бўлган катталарни (эътибори баландларни) у ерда найранг қилишлари учун шундай қилдик (6/Анъом 123); яъни: уларнинг етакчиларини.
إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ Албатта, у сизларга сеҳр ўргатган каттангиздир (20/Тоҳо 71), яъни: бошлиғингиз.
Шу маънода وَرَثَهُ كَابِرًا عَنْ كَابِرٍ уни каттадан каттага мерос олди, дейиладики, бу — улуғ бир ота ўзи каби бир отадан уни мерос қилиб олди, деганидир.
كَبِيرَة эса жазоси катта бўлган ҳар бир гуноҳ маъносида ишлатилади. Бу сўзнинг кўплиги эса كَبَائِر шаклидадир. Аллоҳ буюради:
الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ Улар гуноҳнинг катталаридан ва фаҳш ишлардан сақланадилар, фақат баъзи кичик хатолар мустаснодир (53/Нажм 32); إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ Агар сиз ман этилган катта гуноҳлардан сақлансангиз (4/Нисо 31), бу билан кўзда тутилган нарса ширкдир, дейилган. Чунки: Аллоҳ буюради: يَا بُنَيَّ لاَ تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ Эй ўғилчам, Аллоҳга ширк келтирма, шубҳасиз, ширк катта зулмдир (31/Луқмон 13).
Баъзилар эса бу оятда келган كَبَائِر сўзи ҳам ширк, ҳам зино, ҳаром қилинган жонга қасд қилиш ва шунга ўхшаш катта гуноҳлар эканлигини айтганлар. Шунинг учун Аллоҳ буюради: إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا Шубҳасиз, уларни ўлдириш жуда катта хатодир (17/Исро 31) ва قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا Айтгин: У иккисида катта гуноҳ ва одамлар учун баъзи манфаатлар бордир. Лекин уларнинг гуноҳи манфаатидан каттароқдир (2/Бақара 219).
كَبِيرَة сўзи, булардан ташқари, оғир ва қийин келадиган нарсалар учун ҳам ишлатилади. Бу маънода Аллоҳ буюради: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخَاشِعِينَ Сабр ва намоз билан ёрдам сўранглар. Албатта, бу Аллоҳга таъзим қилувчилардан бошқаларга оғир келади (2/Бақара 45); كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللَّهُ Лекин сен уларни даъват қилаётган нарса мушрикларга оғир келди (42/Шуро 13);وَإِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ Агар уларнинг юз ўгириши сенга оғир ботган бўлса (6/Анъом 35); كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ Оғизларидан чиқаётган сўз қандай катта бир туҳматдир (18/Каҳф 5).
Сўнгги оятда келган كَبُرَتْ كَلِمَةً ибораси бунинг гуноҳлар ичидаги катта ўрнига ва жазосининг улканлигига эътибор қаратмоқда. Шунинг учун Аллоҳ буюради: كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لاَ تَفْعَلُونَ Қилмайдиган ишингизни айтишингиз Аллоҳ наздида катта бир гуноҳдир (61/Соф 3).
وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِيمٌ Бу гуноҳнинг каттасини ўз зиммасига олган кимса учун эса ўта катта азоб бордир (24/Нур 11) деган сўз Ифк (туҳмат) воқеасини чиқарганларга ишорадир. Ёмон бир йўл очган ҳар бир инсон етакчи мақомида бўлганда гуноҳи янада кўп бўлишига эътибор қаратмоқда.
إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلاَّ كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ Уларнинг кўксиларида фақат ета олмайдиган бир кибр бор (40/Ғофир 56), бу оятда келган كِبْرٌ сўзи تَكَبُّرٌ катталик қилиш (кибрланиш) маъносидадир. Баъзилар эса бу қарилик маъносидан келган катта бир иш эканлигини айтган. Худди мана бу оят каби: وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِيم Бу гуноҳнинг каттасини ўз зиммасига олган кимса учун эса ўта катта азоб бордир (24/Нур 11).
Бир ўзакдан келган كِبْر تَكَبُّر ва اِسْتِكْبَار сўзлари ҳам маъно жиҳатидан бир-бирига яқиндир. Булардан كِبْر — инсоннинг ўзини хуш кўришидан, бошқани кичик санашидан келиб чиқадиган, инсонга хос бир тутум/хатти-ҳаракатдир. Бу — инсоннинг ўзини бошқадан катта санашидир. تَكَبُّر эса катталик (кибр) қилишдир. Такаббурликнинг энг каттаси эса Аллоҳга нисбатан қилинган кибрдир. Бу эса ҳақни қабул қилмасликдан ва Аллоҳга бўйсуниб, боғланишни ўзига раво кўрмасликдан келиб чиқади.
اِسْتِكْبَار эса икки шаклда намоён бўлади.
Биринчиси: Инсоннинг катта бўлиш йўлларини излаши ва катта бўлишни орзу қилишидир. Бу — агар керакли тарзда, керакли ўринда ва керакли вақтда бўлса, чиройлидир.
Иккинчиси: Кишининг ўзини тўқ кўрсатиши ва ўзида йўқ нарсани бордек қилиб кўрсатишидир. Мана шу — ёмон саналган ҳолатдир. Қуръонда келганлари шу маънодадир. Аллоҳ буюради: فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ сажда қилдилар, магар Иблис бош тортди ва такаббурлик қилди (2/Бақара 34).
Яна буюрган: أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لاَ تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ Нафсларингиз хушламайдиган бир амр билан келган ҳар бир пайғамбарга такаббурлик қилаверасизларми? (2/Бақара 87); وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْبَارًا исрор қилдилар ва кибрланган сайин кибрландилар (71/Нуҳ 7); اسْتِكْبَارًا فِي اْلأَرْض (Бу эса) ер юзида бир кибрланишдир (35/Фотир 43); فَأَمَّا عَادٌ فَاسْتَكْبَرُوا فِي اْلأَرْض بِغَيْرِ الْحَقِّ Од қавмига келсак, улар ер юзида ноҳақ равишда катталик қилдилар (41/Фуссилат 15); بِمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ فِي اْلأَرْض بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَفْسُقُونَ Бугун ер юзида ноҳақ катталик қилганингиз ва йўлдан чиққанингиз сабабли (46/Аҳқоф 20).
إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآَيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لاَ تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ Бизнинг оятларимизни ёлғонга чиқарган ва уларга иймон келтиришдан такаббурлик қилиб бош тортганлар бор-ку, ана ўшаларга само эшиклари очилмас (7/Аъроф 40), قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ Улар шундай дейдилар: На тўпланганингиз, на катталик қилганингиз сизга ҳеч бир фойда бермади (7/Аъроф 48); وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ Дўзах ичида бир-бирларини айблашаётганда, заифлар катталик қилганларга: Биз сизга тобе эдик-ку. Энди сизлар биздан дўзах азобининг бир қисмини даф қила оласизларми? дейдилар. Катталик қилганлар эса шундай дейдилар: Ҳа, ҳаммамиз унинг ичидамиз. Аллоҳ бандалар орасида ҳукм чиқариб бўлган (40/Ғофир 47-48).
Бу ерда Аллоҳ таоло мустакбирларни (кибр қилувчиларни) заифларнинг қаршисига қўйган. Шу тариқа уларнинг истикбори (кибрланиши) уларнинг жисмоний ва моддий кучга эга бўлганларидан келиб чиққанига эътибор қаратган.
Аллоҳ буюради: قَالَ الْمَلاَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آَمَنَ مِنْهُمْ Унинг қавмидан катталик қилган зодагонлар, ораларидан заиф саналган мўминларга: дедилар (7/Аъроф 75). Бу ерда ҳам мустакбирлар мустазъафлар (заиф саналганлар) билан қарама-қарши ишлатилган.
فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ Улар эса ҳамма нарсага қарамай катталик қилдилар ва ўта жиноятчи (мужрим) қавм бўлдилар (7/Аъроф 133) оятида فَاسْتَكْبَرُوا «Катталик қилдилар» ибораси билан уларнинг ўзларини катта санашларига, ўзларини хуш кўришларига ва ўзларини катта санаб, Унга қулоқ солишни истамаганларига эътибор қаратган. وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ «ва ўта жиноятчи қавм бўлдилар» ибораси билан эса уларни бундай хатти-ҳаракатга ундаган сабаб уларнинг аввалги гуноҳлари экани, бу уларнинг янги қилган иши эмаслиги, улар аввалдан шундай тутумда бўлганларига ишора қилинган.
Аллоҳ таоло: فَالَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِاْلآَخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ Охиратга иймон келтирмайдиганларнинг қалблари инкор қилувчидир, ўзлари эса катталик қилувчи кимсалардир (16/Наҳл 22) деб буюрган ва кетидан: إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ Дарҳақиқат, Аллоҳ ўзларини катта санаб, ҳақни қабул қилмайдиганларни севмайди (16/Наҳл 23) деб давом эттирган.
Катталик қилиш маъносини англатувчи تَكَبُّر ҳам икки шаклда ишлатилади:
Биринчиси: Инсоннинг қилган яхшиликлари ҳақиқатан бошқа инсонларнинг қилган яхшиликларидан кўп ва зиёда бўлишидир. Сўзнинг шу маъноси асос қилиниб, Аллоҳ таоло такаббур соҳиби бўлиш билан сифатланган: الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ У Азиз — ғолиб, Жаббор — истаганини мажбур қилдирувчи, Мутакаббир — катталикда тенгсиздир (59/Ҳашр 23).
Иккинчиси: Инсоннинг ўзини зўрма-зўраки шундай кўрсатиши ва бу билан керилишидир. Мана, инсонларнинг умуми ҳақида ишлатиладиган такаббур шу маънога келади. Масалан, فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ Бас, катталик қилувчиларнинг жойи нақадар ёмондир! (39/Зумар 72); كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ Аллоҳ ҳар бир кибрланувчи, зўравоннинг қалбини мана шундай муҳрлаб қўяди (40/Ғофир 35).