ك ر ه
К-р-ҳ
Бир қарашга кўра, ижирғаниш, нафратланиш, антипатия ва ёмон кўриш маъноларини англатувчи كَرْه ва كُرْه сўзлари худди мўртлик, чидамсизлик, кучсизлик маъносини ташувчи ضَعْف ва ضُعْف сўзлари каби бир хил маънога келади. Баъзилар эса, كَرْه — инсонга ташқаридан ўтказилган босим сабабли мажбуран бажартириладиган ишлардир; كُرْه эса, киши ўзича қарор қилиб, ижирғаниб, нафратланиб бажарган ишлардир, дейдилар. Бу ҳам икки шаклда бўлиши мумкин.
Биринчиси: Табиий ҳолида ижирғаниладиган/нафратланиладиган нарсалар.
Иккинчиси: Ақл ёки Шариат томонидан ижирғанчлиги аниқланган нарсалар. Шунинг учун инсоннинг бирор нарса ҳақида шундай дейиши тўғридир: اِنِّي اُرِيدُهُ وَاَكْرَهُهُ Мен фалон нарсани истайман, аммо ундан ижирғанаман. Яъни, уни табиий тузилишим/эҳтиёжим сифатида истайман, аммо уни ақл ёки Шариат нуқтаи назаридан фикр юритганимда ижирғанч деб топаман. Худди шунингдек, фалон нарсани ақл ёки Шариат нуқтаи назаридан истайман, аммо табиий тузилишим нуқтаи назаридан қараганимда, унга нафрат туяман, дейиш ҳам тўғридир.
Аллоҳ таолонинг: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ Уруш сизга фарз қилинди, гарчи у сизга хуш келмаган нарса бўлса-да. Баъзан сизга хуш келмаган нарса сиз учун кўпроқ хайрли бўлиши мумкин (2/Бақара 216) деган сўзига келсак, бу, сизлар табиий тузилишингиз тақозосига кўра, урушдан ижирғанасиз, уни хушламайсиз, деганидир. Кейин буни давомида келган баёнида изоҳлаган: Баъзан бирор нарса, сиз учун яхшироқ бўлса-да, сизлар ундан ижирғанасиз ва уни хушламайсиз (2/Бақара 216). Бу таъриф инсон бирор нарсанинг ҳақиқий ҳолини билмасдан туриб, уни хушлашини ёки ундан ижирғанишини ўлчов қилиб иш тута олмаслигини баён қилмоқда.
Бу ўзакдан келган كَرِهْتُ феъли эса, ҳар икки маънода ҳам ишлатилади; фақат кўпроқ كُرْه маъносида ишлатилади. Бу маънода Аллоҳ буюради: (8/Анфол 5). (49/Ҳужурот 12) ояти эса, бир огоҳлантириш бўлиб, маъноси шудир: инсон биродарининг гўштини ейишни, гарчи фаразан бир лаҳза ўйлаб кўрса ҳам, бу ишдан яратилиши эътибори билан нафратланади; бу иш унинг кўнглига ўтирмайди. (24/Нур 33). Бу, сўз юритилаётган аёлларнинг кўнглига ўтирмайдиган ишларга зўрлик билан судралишига қаратилган тақиқдир. (2/Бақара 256) оятининг талқинига келсак, дейиладики: Бу Исломнинг дастлабки даврларида шундай эди; бу даврда, инсонга Ислом тақдим этиларди, агар қабул қилса, қиларди, акс ҳолда, ўз ҳолига қўйиб қўйиларди. : Бу оятнинг ҳукми Аҳли Китоб ҳақидадир. Агар улар жизя тўлашни истаса ва шартларга риоя қилсалар, ўз ҳолларига қўйиб қўйилади. (16/Наҳл 106) деб буюрганидек. , деб буюрган. . : Бу оятда келган Дин сўзи, жазо (эвазини) бериш деганидир. Оятнинг маъноси: Аллоҳ таоло ҳар қандай эваз бериш борасида мажбурлана олмайди. Аксинча У, хоҳлаган кишисига, хоҳлаган тарзда, хоҳлаган нарсани қилади. дегандекдир. Аммо бу, ёмон деб қаралган мажбурлаш турига оид бир нарса эмас. : Мўминлар Аллоҳга кўнгилдан истаб таслим бўлдилар; кофирлар эса, истамай. Чунки, улар ҳам, Аллоҳнинг уларга қилмоқчи бўлган ишини ва улар ҳақида чиқарган ҳукмини ўзгартиришга кучлари етмади. (40/Ғофир 85). : Бу ерда сўз юритилаётган истамай таслим бўлиш, иймон келтиргунларича улар билан урушилган ва мажбурланган кишиларнинг ҳолини баён қилмоқда. 43/Зухруф 87). 7/Аъроф 172). Бу эса, уларнинг мусулмон бўлишларини тақозо қилувчи ақлли бир мавжудот сифатида яратилган (13/Раъд 15) ояти билан бунга ишора қилмоқда. : Сўфийларнинг баъзисидан келган талқин: — савоб ва азобга қараб мусулмон бўлган эмас, балки савоб ва азобни Берувчини ўйлаб мусулмон бўлгандир. бўлган эса, савоб ва азобни ўйлаб, истаб ва қўрқиб мусулмон бўлгандир. (13/Раъд 15) ояти ҳам худди, талқинларини берганимиз, бу ояти кабидир.
Биринчиси: Табиий ҳолида ижирғаниладиган/нафратланиладиган нарсалар.
Иккинчиси: Ақл ёки Шариат томонидан ижирғанчлиги аниқланган нарсалар. Шунинг учун инсоннинг бирор нарса ҳақида шундай дейиши тўғридир: اِنِّي اُرِيدُهُ وَاَكْرَهُهُ Мен фалон нарсани истайман, аммо ундан ижирғанаман. Яъни, уни табиий тузилишим/эҳтиёжим сифатида истайман, аммо уни ақл ёки Шариат нуқтаи назаридан фикр юритганимда ижирғанч деб топаман. Худди шунингдек, фалон нарсани ақл ёки Шариат нуқтаи назаридан истайман, аммо табиий тузилишим нуқтаи назаридан қараганимда, унга нафрат туяман, дейиш ҳам тўғридир.
Аллоҳ таолонинг: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ Уруш сизга фарз қилинди, гарчи у сизга хуш келмаган нарса бўлса-да. Баъзан сизга хуш келмаган нарса сиз учун кўпроқ хайрли бўлиши мумкин (2/Бақара 216) деган сўзига келсак, бу, сизлар табиий тузилишингиз тақозосига кўра, урушдан ижирғанасиз, уни хушламайсиз, деганидир. Кейин буни давомида келган баёнида изоҳлаган: Баъзан бирор нарса, сиз учун яхшироқ бўлса-да, сизлар ундан ижирғанасиз ва уни хушламайсиз (2/Бақара 216). Бу таъриф инсон бирор нарсанинг ҳақиқий ҳолини билмасдан туриб, уни хушлашини ёки ундан ижирғанишини ўлчов қилиб иш тута олмаслигини баён қилмоқда.
Бу ўзакдан келган كَرِهْتُ феъли эса, ҳар икки маънода ҳам ишлатилади; фақат кўпроқ كُرْه маъносида ишлатилади. Бу маънода Аллоҳ буюради: (8/Анфол 5). (49/Ҳужурот 12) ояти эса, бир огоҳлантириш бўлиб, маъноси шудир: инсон биродарининг гўштини ейишни, гарчи фаразан бир лаҳза ўйлаб кўрса ҳам, бу ишдан яратилиши эътибори билан нафратланади; бу иш унинг кўнглига ўтирмайди. (24/Нур 33). Бу, сўз юритилаётган аёлларнинг кўнглига ўтирмайдиган ишларга зўрлик билан судралишига қаратилган тақиқдир. (2/Бақара 256) оятининг талқинига келсак, дейиладики: Бу Исломнинг дастлабки даврларида шундай эди; бу даврда, инсонга Ислом тақдим этиларди, агар қабул қилса, қиларди, акс ҳолда, ўз ҳолига қўйиб қўйиларди. : Бу оятнинг ҳукми Аҳли Китоб ҳақидадир. Агар улар жизя тўлашни истаса ва шартларга риоя қилсалар, ўз ҳолларига қўйиб қўйилади. (16/Наҳл 106) деб буюрганидек. , деб буюрган. . : Бу оятда келган Дин сўзи, жазо (эвазини) бериш деганидир. Оятнинг маъноси: Аллоҳ таоло ҳар қандай эваз бериш борасида мажбурлана олмайди. Аксинча У, хоҳлаган кишисига, хоҳлаган тарзда, хоҳлаган нарсани қилади. дегандекдир. Аммо бу, ёмон деб қаралган мажбурлаш турига оид бир нарса эмас. : Мўминлар Аллоҳга кўнгилдан истаб таслим бўлдилар; кофирлар эса, истамай. Чунки, улар ҳам, Аллоҳнинг уларга қилмоқчи бўлган ишини ва улар ҳақида чиқарган ҳукмини ўзгартиришга кучлари етмади. (40/Ғофир 85). : Бу ерда сўз юритилаётган истамай таслим бўлиш, иймон келтиргунларича улар билан урушилган ва мажбурланган кишиларнинг ҳолини баён қилмоқда. 43/Зухруф 87). 7/Аъроф 172). Бу эса, уларнинг мусулмон бўлишларини тақозо қилувчи ақлли бир мавжудот сифатида яратилган (13/Раъд 15) ояти билан бунга ишора қилмоқда. : Сўфийларнинг баъзисидан келган талқин: — савоб ва азобга қараб мусулмон бўлган эмас, балки савоб ва азобни Берувчини ўйлаб мусулмон бўлгандир. бўлган эса, савоб ва азобни ўйлаб, истаб ва қўрқиб мусулмон бўлгандир. (13/Раъд 15) ояти ҳам худди, талқинларини берганимиз, бу ояти кабидир.