ك ف ر
К-ф-р
Луғатда كُفْر сўзи бирор нарсани беркитиш маъносини англатади. Кечанинг كَافِر деб сифатланишининг сабаби эса, унинг шахсларни беркитиш/яшириш хусусиятидандир. Деҳқонга كَافِر дейилишининг сабаби эса, унинг уруғни тупроққа яшириши/кўмишидандир. Баъзи тилшунослар қуйидаги шеърни далил келтириб буларнинг исм эканини айтсалар-да, аслида булар кеча ва деҳқоннинг исми эмасдир. Бу шеър шундай:
أَلْقَتْ ذُكَاءُ يَمِينِهَا فِي كَافِرِ …-387
387- Қуёш ўнг қўлини бир кечанинг ичига ташлади.
كَافُور кофур эса, дарахтда мевнинг устини қоплаган пўст/пўчоқ деганидир. Бу маънода шоир шундай дейди:
كَالْكَرْمِ إِذْ نَادَى مِنَ اْلكَافُورِ -388
388- Ҳали пўчоқдан чиққан узумдек.
كُفْرُ النِّعْمَةِ وكُفْرَانُهَا Неъматнинг куфри ёки куфрони эса, унга шукр қилишни тарк этиб, унинг борлигини инкор қилиб яширишдир. Аллоҳ буюради: فَلاَ كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ унинг саъй-ҳаракати инкор қилинмайди. (21/Анбиё 94).
Куфрнинг энг каттаси — Аллоҳнинг бирлигини ва Шариатни ёки Пайғамбарликни инкор қилишдир.
كُفْرَانкуфрон кўпроқ неъматни инкор қилиш, ношукрлик қилишда ишлатилса, كُفْر куфр эса кўпроқ дин мавзусида ишлатилади. كُفُور шаклига келсак, у ҳар иккиси учун ҳам ишлатилади.
وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لاَ رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ كُفُورًا Аллоҳ улар учун шубҳа бўлмаган бир муддатни белгилаб қўйган, лекин золимлар куфрларида яна ҳам исрор қиладилар (17/Исро 99); فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إلاَّ كُفُورًا Одамларнинг кўплари кофирликдан бошқасини рад этдилар (25/Фурқон 50).
Ҳам كُفْر куфр ҳам كُفْرَان куфрон сўзлари англатган маъно ҳақида كَفَرَ кофир бўлди, فَهُوَ كَافِرٌ у кофирдир, дейилади. Аллоҳ буюради: هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ Бу, шукр қиламанми ёки ношукрлик қиламанми, деб мени синаш учун Роббимнинг (кўрсатган) фазлидандир, деди. Ким шукр қилса, фақат ўзи учун шукр қилган бўлади; ношукрлик қилганга келсак, у билсинки, Роббим беҳожат ва жуда карам эгасидир (27/Намл 40); فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلاَ تَكْفُرُونِ Бас, Мени зикр қилинглар, Мен ҳам сизни ёдга олай; Менга шукр қилинглар ва куфр келтирманглар (2/Бақара 152).
وَفَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الَّتِي فَعَلْتَ وَأَنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ Охири, ўша қилган (ёмон) ишингни ҳам қилиб қўйдинг. Сен ношукрлардан бирисан! (26/Шуъаро 19) оятига келсак, бу — сен айнан менга қарши ношукрлик қилиш йўлини изладинг, деганидир.
وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ Ва эсланг, Роббингиз сизга шундай билдирган эди: Улуғлигим ҳаққи учун, агар шукр қилсангиз, албатта, сизга (неъматимни) зиёда қиламан ва агар куфр келтирсангиз, шубҳасиз, азобим жуда қаттиқдир (14/Иброҳим 7).
كُفْرَان /куфрон, неъматнинг инкорини тақозо қилгани учун унинг ўрнида ишлатилиши мумкин. Аллоҳ буюради: وَلاَ تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ Унга инкор қилувчиларнинг биринчиси сизлар бўлманглар (2/Бақара 41). Бу оятдаги كَافِرٍ сўзи, инкор қилувчи ва яширувчи деганидир.
Мутлақ маънода ишлатиладиган كَافِر кофир тушунчаси эса, кўпинча Аллоҳнинг бирлигини ёки Пайғамбарликни ёки Шариатни ёхуд ҳар учаласини инкор қилган кишини англатади. Баъзан, Шариатни бузган ва бунинг эвазига Аллоҳга адо этиши лозим бўлган шукрни тарк этган кишининг бу ишини таърифлашда ҳам كَفَرَ феъли ишлатилади. Бу маънода Аллоҳ буюради: مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ Кимки кофир бўлса, куфри ўз зараригадир (30/Рум 44). Бунинг шундай эканини кўрсатадиган нарса, оятнинг давомида келган қисмнинг бу амалнинг қаршисига қўйилганидир: وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ Кимки солиҳ амал қилса, ўзлари учун (жой) тайёрлаган бўладилар. Ушбу оят ҳам бунга ишора қилади: وَأَكْثَرُهُمُ اْلكَافِرُونَ Уларнинг кўпчилиги эса кофирдир (16/Наҳл 83).
وَلاَ تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ Унга инкор қилувчиларнинг биринчиси сизлар бўлманглар (2/Бақара 41) оятида таъкидланган нукта шудир: Кофирликка бошчилик қилманглар, токи одамлар сизга эргашмасинлар.
وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ اْلفَاسِقُونَ Кимки бундан кейин кофир бўлса, улар фосиқларнинг айнан ўзидир (24/Нур 55) оятидаги куфр қилувчи эса, Ҳақни яширувчидир. Шу сабабли уни фосиқ [диннинг асосларидан чиққан, уни бузган] деб ҳисоблаган.
Жуда яхши маълумки, мутлақ маънода كُفْر (кофирлик), فِسْق (фосиқлик) тушунчасидан кўра кенгроқ қамровлидир. Бунинг маъноси эса шудир: Ким Аллоҳнинг ҳақини инкор қилса, у қилган бу зулм билан Роббисининг амридан чиққан бўлади.
Аллоҳ таоло ҳар бир маҳмуд/яхши кўрилган амални иймондан ҳисоблагани учун, ҳар бир мазмум/қораланган ишни ҳам кофирликдан ҳисоблаган. Сеҳр/жоду ҳақида буюрган: وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ …. Ҳолбуки, Сулаймон инкор қилиб кофир бўлмади, балки ўша шайтонлар куфр қилдилар; одамларга сеҳр ўргатардилар (2/Бақара 102). Бу мавзудаги икки оят ҳам: الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا Рибо (судхўрлик) ейдиган кимсалар, (2/Бақара 275) деб бошланиб, يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ Аллоҳ рибони маҳв этади, садақаларни эса баракотли қилади. Аллоҳ гуноҳда ва куфрда исрор қилувчи ҳеч кимни севмайди (2/Бақара 276) деб тугайди. وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ Унга йўл топа оладиганларнинг Байтни ҳаж қилиши — Аллоҳнинг одамлар зиммасидаги ҳаққидир. Ким инкор қилса, шубҳасиз, Аллоҳ барча оламлардан беҳожатдир (3/Оли Имрон 97).
كَفُورсўзи эса, ношукрликда ҳаддан ошувчидир. وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءًا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَكَفُورٌ مُبِينٌ Шунга қарамай, одамлар Аллоҳнинг бандаларидан бир қисмини Унинг бир бўлаги деб ҳисобладилар. Дарҳақиқат, инсон аниқ бир ношукурдир (43/Зухруф 15); ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُوا وَهَلْ نُجَازِي إِلاَّ اْلكَفُورَ Бу шундай, Биз уларни куфр қилганлари учун жазоладик; зотан, Биз чиндан ҳам ношукурдан бошқасини жазоламаймиз (Сабаъ 17).
Агар: нега бу ерда инсон كَفُور жуда ношукр деб сифатланган ва шу билан ҳам чекланмай, таъкидлаш учун ҳам إِنَّ ҳам лом ҳарфи келтирилган, бошқа жойда эса, وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيَانَ сизга куфрни, фисқни ва исённи ёмон кўрсатди (49/Ҳужурот 7) шаклида ифодаланган? — дейилса,
[Жавоб]: Чунки, إِنَّ الْإِنْسَانَ لَكَفُورٌ مُبِينٌ Дарҳақиқат, инсон аниқ бир ношукурдир (43/Зухруф 15) ояти, инсоннинг ичида сақлаган неъматига қарши ношукрлигига ва адо этган шукри неъматларининг озлигига эътибор қаратмоқда. Худди шу маънони: قُتِلَ الْإِنْسَانُ مَا أَكْفَرَهُ Ҳалок бўлгур инсон, нақадар ношукр нарса (80/Абаса 17) ояти ҳам ифодаламоқда. Шу сабабли яна шундай буюрган: اعْمَلُوا آَلَ دَاوُودَ شُكْرًا وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ Амал қилинглар, эй Довуд оиласи, шукр учун амал қилинглар; лекин бандаларим орасида шукр қилувчиси камдир (34/Сабаъ 13).
إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا Шубҳасиз, Биз унга йўлни кўрсатдик; хоҳ шукр қилувчи бўлсин, хоҳ ношукр (76/Инсон 3) ояти эса, Аллоҳ таоло инсонга икки йўлни ўргатганига эътибор қаратмоқда. Бу ҳақиқат, وَهَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ Унга икки йўлни кўрсатдик (90/Балад 10) оятида ҳам ифодаланган. Шундан кейин баъзилар шукр йўлини, баъзилар эса ношукрлик йўлини тутдилар.
وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا Шайтон эса Роббисига ўта ношукр эди (17/Исро 27) оятидаги كَفُورًا сўзи эса, кофирлик маъносини англатади. Буни, оят ичида келган كَانَ бўлди, феъли қувватлайди. Бунга кўра, шайтон бошидан бери кофирлик билан йўғрилган, у билан бирлашиб кетган бир шахс эди.
أَلْقِيَا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ (Аллоҳ икки фариштага буюради: ) Қани, иккингиз ҳар бир қайсар ношукрни жаҳаннамга улоқтиринглар! (50/Қоф 24); وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ Аллоҳ гуноҳда ва куфрда исрор қилувчи ҳеч кимни севмайди (2/Бақара 276); إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ كَاذِبٌ كَفَّارٌ Шубҳасиз, Аллоҳ ёлғончи ношукр кимсаларни ҳидоятга солмайди (39/Зумар 3); وَلاَ يَلِدُوا إِلاَّ فَاجِرًا كَفَّارً фақат фожир ва кофир болалар туғадилар (71/Нуҳ 27) ояти асос қилиниб, كَفَّار сўзи, كَفُور сўзидан кўра чуқурроқ маъноли экани айтилиши мумкин.
إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ Дарҳақиқат, инсон жуда золим, ўта ношукрдир (14/Иброҳим 34) оятида эса, كَفَّارٌ сўзи, كَفُور ўрнида ишлатилган.
كُفَّار шакли эса, кўпроқ, иймоннинг зидди бўлган йўлни танлаган киши маъносидаги كَافِر сўзининг кўплиги сифатида ишлатилади. Аллоҳ таолонинг қуйидаги сўзларида бўлгани каби. Оят: وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ У билан бирга бўлганлар кофирларга қаттиқ, ўз ораларида раҳм-шафқатлидирлар, деб бошланиб, давомида لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ кофирлар нинг жаҳлини чиқариш учун дейди (48/Фатҳ 29).
كَفَرَة шакли эса, кўпроқ, неъматга қарши ношукрлик қилувчи маъносидаги كَافِر сўзининг кўплиги сифатида ишлатилади. Бунинг бир мисоли, أُولَئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ Ана ўшалар кофирлар, ҳақдан оғувчилардир (80/Абаса 42) оятидир. Чунки, бу ерда الْكَفَرَةُ кофирлар сўзи, الْفَجَرَةُ гуноҳкорлар сифати билан сифатланган. Бу الْفَجَرَةُ сўзи, баъзан мусулмонлардан бўлган فُسَّاق (фосиқлар) учун ҳам ишлатилади.
تَجْرِي بِأَعْيُنِنَا جَزَاءً لِمَنْ كَانَ كُفِرَ инкор қилинган киши учун бир мукофот бўлмоғи учун (54/Қамар 14) яъни, пайғамбарлардан ва уларнинг йўлида юрганлардан бўлиб, Аллоҳ ҳақида одамларга чин дилдан огоҳлантиришлар қилгани ҳолда, сўзларига қулоқ солинмаган, ўзига қарши ношукрлик қилинган кишилар.
Бир қарашга кўра эса, булар — إِنَّ الَّذِينَ آَمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آَمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا Иймон келтириб сўнг куфр келтирган, кейин иймон келтириб яна куфр келтирган, сўнгра куфрларини янада орттирганлар (4/Нисо 137) оятига келсак, дейиладики: Булар — Мусо (алайҳиссалом)га иймон келтирган ҳолда, ундан кейин келганларга қарши куфр йўлини танлаган кишилардир. Насронийлар эса, Ийсо (алайҳиссалом)га иймон келтирдилар, аммо ундан кейин юборилган пайғамбарларга қарши чиқдилар.
Айримлар эса дейдики: Булар — олдин Мусо (алайҳиссалом)га иймон келтириб, сўнг уни инкор қилганлардир; чунки, ундан бошқа юборилган ҳеч бир пайғамбарга ишонмаганлар.
Булар — وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آَمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آَمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آَخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ Аҳли китобдан бир гуруҳ: Мўминларга нозил қилинганга куннинг бошида иймон келтиринглар, охирида эса инкор қилинглар, шоядки улар ҳам қайтсалар, деди (3/Оли Имрон 72) оятида тилга олинган кимсалардир, дейдиганлар ҳам бор. Шунча борки, уларнинг икки марта иймон келтиргани ва икки марта кофир бўлганига доир бирор қайд йўқ. Тўғрироғи, бу — кўп ҳолатларга ишора қилувчи ибородир.
Яна бошқа бир қараш эса шундай: Инсон қандай, фазилатларнинг ҳар бирида уч босқич ичида юксалса, разолатларда ҳам уч босқич ичида пасаяди. Мана шу оят ҳам ушбу даражаларга ишора қилмоқда. – Мен бу даражаларни اَلذَّرِيعَةُ إِلَى مَكَارِمِ الشَّرِيعَةِ номли китобимда баён қилганман –
Кофирликни эътиқодга айлантирган одамга كَفَرَ فُلاَنٌ фалончи кофир бўлди, дейилади. Ишонмаган ҳолда кофир бўлганини ошкор қилганга ҳам худди шундай كَفَرَ فُلاَنٌ дейилади. Шунинг учун Аллоҳ буюради: مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِاْلإِيمَانِ وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا Кимки иймонидан кейин Аллоҳни инкор қилса — қалби иймон билан таскин топгани ҳолда (диндан қайтишга) мажбур қилинганлардан бошқа — ва кўнглини куфрга очса (16/Наҳл 106).
كَفَرَ فُلاَنٌ بِالشَّيْطَانِ Фалончи шайтон билан кофир бўлди, дейилади, яъни, шайтон сабабли кофир бўлди. Шу билан бирга, иймон келтирган ва шайтонга қарши чиққан киши учун ҳам, كَفَرَ فُلاَنٌ بِالشَّيْطَانِ фалончи шайтонни кофир этди, дейилади. Худди, Аллоҳ таолонинг: فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لاَ انْفِصَامَ لَهَا Бас, ким тоғутни инкор қилиб, Аллоҳга иймон келтирса, демак, у ҳеч қачон узилмайдиган мустаҳкам ҳалқани тутибди (2/Бақара 256). Шундай дейдиганлар ҳам бор: Оятда тилга олинганлар (тушунчавий маънода) кофирлардир. Уларнинг айнан бу ерда зикр қилинишининг сабаби эса, дунёга ва дунё матоҳларига берилганликлари ва уларга жон-жаҳди билан ёпишганликларидир. 389- Қуёш ўнг қўлини бир кечанинг ичига ташлади. 390- Ҳали пўчоқдан чиққан узумдек.
أَلْقَتْ ذُكَاءُ يَمِينِهَا فِي كَافِرِ …-387
387- Қуёш ўнг қўлини бир кечанинг ичига ташлади.
كَافُور кофур эса, дарахтда мевнинг устини қоплаган пўст/пўчоқ деганидир. Бу маънода шоир шундай дейди:
كَالْكَرْمِ إِذْ نَادَى مِنَ اْلكَافُورِ -388
388- Ҳали пўчоқдан чиққан узумдек.
كُفْرُ النِّعْمَةِ وكُفْرَانُهَا Неъматнинг куфри ёки куфрони эса, унга шукр қилишни тарк этиб, унинг борлигини инкор қилиб яширишдир. Аллоҳ буюради: فَلاَ كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ унинг саъй-ҳаракати инкор қилинмайди. (21/Анбиё 94).
Куфрнинг энг каттаси — Аллоҳнинг бирлигини ва Шариатни ёки Пайғамбарликни инкор қилишдир.
كُفْرَانкуфрон кўпроқ неъматни инкор қилиш, ношукрлик қилишда ишлатилса, كُفْر куфр эса кўпроқ дин мавзусида ишлатилади. كُفُور шаклига келсак, у ҳар иккиси учун ҳам ишлатилади.
وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لاَ رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ كُفُورًا Аллоҳ улар учун шубҳа бўлмаган бир муддатни белгилаб қўйган, лекин золимлар куфрларида яна ҳам исрор қиладилар (17/Исро 99); فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إلاَّ كُفُورًا Одамларнинг кўплари кофирликдан бошқасини рад этдилар (25/Фурқон 50).
Ҳам كُفْر куфр ҳам كُفْرَان куфрон сўзлари англатган маъно ҳақида كَفَرَ кофир бўлди, فَهُوَ كَافِرٌ у кофирдир, дейилади. Аллоҳ буюради: هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ Бу, шукр қиламанми ёки ношукрлик қиламанми, деб мени синаш учун Роббимнинг (кўрсатган) фазлидандир, деди. Ким шукр қилса, фақат ўзи учун шукр қилган бўлади; ношукрлик қилганга келсак, у билсинки, Роббим беҳожат ва жуда карам эгасидир (27/Намл 40); فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلاَ تَكْفُرُونِ Бас, Мени зикр қилинглар, Мен ҳам сизни ёдга олай; Менга шукр қилинглар ва куфр келтирманглар (2/Бақара 152).
وَفَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الَّتِي فَعَلْتَ وَأَنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ Охири, ўша қилган (ёмон) ишингни ҳам қилиб қўйдинг. Сен ношукрлардан бирисан! (26/Шуъаро 19) оятига келсак, бу — сен айнан менга қарши ношукрлик қилиш йўлини изладинг, деганидир.
وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ Ва эсланг, Роббингиз сизга шундай билдирган эди: Улуғлигим ҳаққи учун, агар шукр қилсангиз, албатта, сизга (неъматимни) зиёда қиламан ва агар куфр келтирсангиз, шубҳасиз, азобим жуда қаттиқдир (14/Иброҳим 7).
كُفْرَان /куфрон, неъматнинг инкорини тақозо қилгани учун унинг ўрнида ишлатилиши мумкин. Аллоҳ буюради: وَلاَ تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ Унга инкор қилувчиларнинг биринчиси сизлар бўлманглар (2/Бақара 41). Бу оятдаги كَافِرٍ сўзи, инкор қилувчи ва яширувчи деганидир.
Мутлақ маънода ишлатиладиган كَافِر кофир тушунчаси эса, кўпинча Аллоҳнинг бирлигини ёки Пайғамбарликни ёки Шариатни ёхуд ҳар учаласини инкор қилган кишини англатади. Баъзан, Шариатни бузган ва бунинг эвазига Аллоҳга адо этиши лозим бўлган шукрни тарк этган кишининг бу ишини таърифлашда ҳам كَفَرَ феъли ишлатилади. Бу маънода Аллоҳ буюради: مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ Кимки кофир бўлса, куфри ўз зараригадир (30/Рум 44). Бунинг шундай эканини кўрсатадиган нарса, оятнинг давомида келган қисмнинг бу амалнинг қаршисига қўйилганидир: وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ Кимки солиҳ амал қилса, ўзлари учун (жой) тайёрлаган бўладилар. Ушбу оят ҳам бунга ишора қилади: وَأَكْثَرُهُمُ اْلكَافِرُونَ Уларнинг кўпчилиги эса кофирдир (16/Наҳл 83).
وَلاَ تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ Унга инкор қилувчиларнинг биринчиси сизлар бўлманглар (2/Бақара 41) оятида таъкидланган нукта шудир: Кофирликка бошчилик қилманглар, токи одамлар сизга эргашмасинлар.
وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ اْلفَاسِقُونَ Кимки бундан кейин кофир бўлса, улар фосиқларнинг айнан ўзидир (24/Нур 55) оятидаги куфр қилувчи эса, Ҳақни яширувчидир. Шу сабабли уни фосиқ [диннинг асосларидан чиққан, уни бузган] деб ҳисоблаган.
Жуда яхши маълумки, мутлақ маънода كُفْر (кофирлик), فِسْق (фосиқлик) тушунчасидан кўра кенгроқ қамровлидир. Бунинг маъноси эса шудир: Ким Аллоҳнинг ҳақини инкор қилса, у қилган бу зулм билан Роббисининг амридан чиққан бўлади.
Аллоҳ таоло ҳар бир маҳмуд/яхши кўрилган амални иймондан ҳисоблагани учун, ҳар бир мазмум/қораланган ишни ҳам кофирликдан ҳисоблаган. Сеҳр/жоду ҳақида буюрган: وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ …. Ҳолбуки, Сулаймон инкор қилиб кофир бўлмади, балки ўша шайтонлар куфр қилдилар; одамларга сеҳр ўргатардилар (2/Бақара 102). Бу мавзудаги икки оят ҳам: الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا Рибо (судхўрлик) ейдиган кимсалар, (2/Бақара 275) деб бошланиб, يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ Аллоҳ рибони маҳв этади, садақаларни эса баракотли қилади. Аллоҳ гуноҳда ва куфрда исрор қилувчи ҳеч кимни севмайди (2/Бақара 276) деб тугайди. وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ Унга йўл топа оладиганларнинг Байтни ҳаж қилиши — Аллоҳнинг одамлар зиммасидаги ҳаққидир. Ким инкор қилса, шубҳасиз, Аллоҳ барча оламлардан беҳожатдир (3/Оли Имрон 97).
كَفُورсўзи эса, ношукрликда ҳаддан ошувчидир. وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءًا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَكَفُورٌ مُبِينٌ Шунга қарамай, одамлар Аллоҳнинг бандаларидан бир қисмини Унинг бир бўлаги деб ҳисобладилар. Дарҳақиқат, инсон аниқ бир ношукурдир (43/Зухруф 15); ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُوا وَهَلْ نُجَازِي إِلاَّ اْلكَفُورَ Бу шундай, Биз уларни куфр қилганлари учун жазоладик; зотан, Биз чиндан ҳам ношукурдан бошқасини жазоламаймиз (Сабаъ 17).
Агар: нега бу ерда инсон كَفُور жуда ношукр деб сифатланган ва шу билан ҳам чекланмай, таъкидлаш учун ҳам إِنَّ ҳам лом ҳарфи келтирилган, бошқа жойда эса, وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيَانَ сизга куфрни, фисқни ва исённи ёмон кўрсатди (49/Ҳужурот 7) шаклида ифодаланган? — дейилса,
[Жавоб]: Чунки, إِنَّ الْإِنْسَانَ لَكَفُورٌ مُبِينٌ Дарҳақиқат, инсон аниқ бир ношукурдир (43/Зухруф 15) ояти, инсоннинг ичида сақлаган неъматига қарши ношукрлигига ва адо этган шукри неъматларининг озлигига эътибор қаратмоқда. Худди шу маънони: قُتِلَ الْإِنْسَانُ مَا أَكْفَرَهُ Ҳалок бўлгур инсон, нақадар ношукр нарса (80/Абаса 17) ояти ҳам ифодаламоқда. Шу сабабли яна шундай буюрган: اعْمَلُوا آَلَ دَاوُودَ شُكْرًا وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ Амал қилинглар, эй Довуд оиласи, шукр учун амал қилинглар; лекин бандаларим орасида шукр қилувчиси камдир (34/Сабаъ 13).
إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا Шубҳасиз, Биз унга йўлни кўрсатдик; хоҳ шукр қилувчи бўлсин, хоҳ ношукр (76/Инсон 3) ояти эса, Аллоҳ таоло инсонга икки йўлни ўргатганига эътибор қаратмоқда. Бу ҳақиқат, وَهَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ Унга икки йўлни кўрсатдик (90/Балад 10) оятида ҳам ифодаланган. Шундан кейин баъзилар шукр йўлини, баъзилар эса ношукрлик йўлини тутдилар.
وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا Шайтон эса Роббисига ўта ношукр эди (17/Исро 27) оятидаги كَفُورًا сўзи эса, кофирлик маъносини англатади. Буни, оят ичида келган كَانَ бўлди, феъли қувватлайди. Бунга кўра, шайтон бошидан бери кофирлик билан йўғрилган, у билан бирлашиб кетган бир шахс эди.
أَلْقِيَا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ (Аллоҳ икки фариштага буюради: ) Қани, иккингиз ҳар бир қайсар ношукрни жаҳаннамга улоқтиринглар! (50/Қоф 24); وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ Аллоҳ гуноҳда ва куфрда исрор қилувчи ҳеч кимни севмайди (2/Бақара 276); إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ كَاذِبٌ كَفَّارٌ Шубҳасиз, Аллоҳ ёлғончи ношукр кимсаларни ҳидоятга солмайди (39/Зумар 3); وَلاَ يَلِدُوا إِلاَّ فَاجِرًا كَفَّارً фақат фожир ва кофир болалар туғадилар (71/Нуҳ 27) ояти асос қилиниб, كَفَّار сўзи, كَفُور сўзидан кўра чуқурроқ маъноли экани айтилиши мумкин.
إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ Дарҳақиқат, инсон жуда золим, ўта ношукрдир (14/Иброҳим 34) оятида эса, كَفَّارٌ сўзи, كَفُور ўрнида ишлатилган.
كُفَّار шакли эса, кўпроқ, иймоннинг зидди бўлган йўлни танлаган киши маъносидаги كَافِر сўзининг кўплиги сифатида ишлатилади. Аллоҳ таолонинг қуйидаги сўзларида бўлгани каби. Оят: وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ У билан бирга бўлганлар кофирларга қаттиқ, ўз ораларида раҳм-шафқатлидирлар, деб бошланиб, давомида لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ кофирлар нинг жаҳлини чиқариш учун дейди (48/Фатҳ 29).
كَفَرَة шакли эса, кўпроқ, неъматга қарши ношукрлик қилувчи маъносидаги كَافِر сўзининг кўплиги сифатида ишлатилади. Бунинг бир мисоли, أُولَئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ Ана ўшалар кофирлар, ҳақдан оғувчилардир (80/Абаса 42) оятидир. Чунки, бу ерда الْكَفَرَةُ кофирлар сўзи, الْفَجَرَةُ гуноҳкорлар сифати билан сифатланган. Бу الْفَجَرَةُ сўзи, баъзан мусулмонлардан бўлган فُسَّاق (фосиқлар) учун ҳам ишлатилади.
تَجْرِي بِأَعْيُنِنَا جَزَاءً لِمَنْ كَانَ كُفِرَ инкор қилинган киши учун бир мукофот бўлмоғи учун (54/Қамар 14) яъни, пайғамбарлардан ва уларнинг йўлида юрганлардан бўлиб, Аллоҳ ҳақида одамларга чин дилдан огоҳлантиришлар қилгани ҳолда, сўзларига қулоқ солинмаган, ўзига қарши ношукрлик қилинган кишилар.
Бир қарашга кўра эса, булар — إِنَّ الَّذِينَ آَمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آَمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا Иймон келтириб сўнг куфр келтирган, кейин иймон келтириб яна куфр келтирган, сўнгра куфрларини янада орттирганлар (4/Нисо 137) оятига келсак, дейиладики: Булар — Мусо (алайҳиссалом)га иймон келтирган ҳолда, ундан кейин келганларга қарши куфр йўлини танлаган кишилардир. Насронийлар эса, Ийсо (алайҳиссалом)га иймон келтирдилар, аммо ундан кейин юборилган пайғамбарларга қарши чиқдилар.
Айримлар эса дейдики: Булар — олдин Мусо (алайҳиссалом)га иймон келтириб, сўнг уни инкор қилганлардир; чунки, ундан бошқа юборилган ҳеч бир пайғамбарга ишонмаганлар.
Булар — وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آَمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آَمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آَخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ Аҳли китобдан бир гуруҳ: Мўминларга нозил қилинганга куннинг бошида иймон келтиринглар, охирида эса инкор қилинглар, шоядки улар ҳам қайтсалар, деди (3/Оли Имрон 72) оятида тилга олинган кимсалардир, дейдиганлар ҳам бор. Шунча борки, уларнинг икки марта иймон келтиргани ва икки марта кофир бўлганига доир бирор қайд йўқ. Тўғрироғи, бу — кўп ҳолатларга ишора қилувчи ибородир.
Яна бошқа бир қараш эса шундай: Инсон қандай, фазилатларнинг ҳар бирида уч босқич ичида юксалса, разолатларда ҳам уч босқич ичида пасаяди. Мана шу оят ҳам ушбу даражаларга ишора қилмоқда. – Мен бу даражаларни اَلذَّرِيعَةُ إِلَى مَكَارِمِ الشَّرِيعَةِ номли китобимда баён қилганман –
Кофирликни эътиқодга айлантирган одамга كَفَرَ فُلاَنٌ фалончи кофир бўлди, дейилади. Ишонмаган ҳолда кофир бўлганини ошкор қилганга ҳам худди шундай كَفَرَ فُلاَنٌ дейилади. Шунинг учун Аллоҳ буюради: مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِاْلإِيمَانِ وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا Кимки иймонидан кейин Аллоҳни инкор қилса — қалби иймон билан таскин топгани ҳолда (диндан қайтишга) мажбур қилинганлардан бошқа — ва кўнглини куфрга очса (16/Наҳл 106).
كَفَرَ فُلاَنٌ بِالشَّيْطَانِ Фалончи шайтон билан кофир бўлди, дейилади, яъни, шайтон сабабли кофир бўлди. Шу билан бирга, иймон келтирган ва шайтонга қарши чиққан киши учун ҳам, كَفَرَ فُلاَنٌ بِالشَّيْطَانِ фалончи шайтонни кофир этди, дейилади. Худди, Аллоҳ таолонинг: فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لاَ انْفِصَامَ لَهَا Бас, ким тоғутни инкор қилиб, Аллоҳга иймон келтирса, демак, у ҳеч қачон узилмайдиган мустаҳкам ҳалқани тутибди (2/Бақара 256). Шундай дейдиганлар ҳам бор: Оятда тилга олинганлар (тушунчавий маънода) кофирлардир. Уларнинг айнан бу ерда зикр қилинишининг сабаби эса, дунёга ва дунё матоҳларига берилганликлари ва уларга жон-жаҳди билан ёпишганликларидир. 389- Қуёш ўнг қўлини бир кечанинг ичига ташлади. 390- Ҳали пўчоқдан чиққан узумдек.