ك ر م
К-р-м
[Қўли очиқлик, саховат маъносини билдирувчи] كَرَم Аллоҳ таоло учун сифат сифатида ишлатилганда, У Зотнинг ҳар жойда ҳар доим очиқ намоён бўладиган яхшилик қилиши ва неъматлар беришини англатади. Худди: فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ …Роббим беҳожат, улуғ Зотдир (27/Намл 40) оятидаги каби. Бу сифат инсонлар учун ишлатилганда эса, унинг ҳол ва ҳаракатларида намоён бўладиган мақтовга сазовор ахлоқ ва иш-ҳаракатлар маъносини англатади. Бу хислатнинг инсонда яширин ҳолда қолиши кифоя қилмайди, балки очиқ намоён бўлгандагина кишига كَرِيمٌ деб ном берилиши мумкин.
Баъзи олимлар шундай дейдилар: كَرَمُ сифати худди حُرِّيَّةُ сифати кабидир. Шундай фарқ биланки, ҳуррият сифати ҳам кичик, ҳам катта яхшиликлар учун ишлатилиши мумкин. Карам эса фақат Аллоҳ йўлида жиҳод қиладиган бир қўшинни бошдан-оёқ жиҳоз билан таъминлаш ёки бир жамоанинг барчасининг қони тўкилишининг олдини оладиган бир тўловни зиммага олиш каби катта яхшиликлар учунгина ишлатилиши мумкин.
Аллоҳ таолонинг: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ Албатта, Аллоҳ наздида энг қадрли ва энг улуғ бўлганингиз Ундан энг кўп қўрққанингиздир (49/Ҳужурот 13) оятида келган أَكْرَمَكُمْ иборасига келсак, бу ерда كَرَم сўзининг бевосита мақтовга сазовор ишларни ифодалаётгани, энг қадрли ва энг улуғ бўлган гўзал феъллар эса Аллоҳ таолонинг розилигини қозониш мақсадида қилинган ишлар бўлганидандир. Қилган ишларининг энг гўзаллари билан Аллоҳнинг розилигини кўзлаган киши тақво соҳиби кишидир. Шундай экан, инсонларнинг энг كَرِيم бўлгани тақво жиҳатидан энг илгарида бўлганидир. Шунинг учун ўз соҳасида қадрли бўлган ҳар бир нарса كَرَم сифати билан таърифланади.
Шу маънода Аллоҳ буюради: فَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ …Ва унда ҳар фойдали жуфтдан ўсимликлар ундириб қўйдик (31/Луқмон 10); وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ Не экинзорлар, не сўлим мақомлар (44/Духон 26); إِنَّهُ لَقُرْآَنٌ كَرِيمٌ У, албатта, олий қадрли Қуръондир (56/Воқеа 77); وَقُلْ لَهُمَا قَوْلاً كَرِيمًا Иккисига ҳам ширин ва чиройли сўз айтгин (17/Исро 23).
Бир-бирининг ўрнида ишлатилиши мумкин бўлган إِكْرَام ва تَكْرِيم шаклларига келсак, булар инсонга бир иззат-эҳтиромнинг етказилишидир. Бу ҳам бир хил манфаатдир, лекин ортидан ҳеч қандай хорлаш ёки камситиш келмайдиган бир фойда кўришдир ёки инсонга жуда қадрли бир нарсанинг берилиши ёхуд қўлга киритилишидир. Аллоҳ буюради: هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ الْمُكْرَمِينَ Эй Муҳаммад! Сизга Иброҳимнинг мукаррам меҳмонлари ҳақидаги хабар келдими? (51/Зориёт 24); وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ …Аксинча, улар мукаррам бандалардир (21/Анбиё 26); яъни, Аллоҳ уларни қадрли қилгандир. كِرَامًا كَاتِبِينَ Улар муҳтарам котиблардир (82/Инфитор 11); بِأَيْدِي سَفَرَةٍ كِرَامٍ بَرَرَةٍ Котибларнинг қўлларидадир, муҳтарам котибларнинг [қўлларида] (80/Абаса 15-16); بِمَا غَفَرَ لِي رَبِّي وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ …Мени икром қилинган бандалардан қилганини (36/Ёсин 27). وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ Фақат улуғлик ва икром эгаси бўлган Роббингнинг юзи (Зоти) боқий қолади (55/Ар-Роҳман 27); бу оятдаги اَلإِكْرَام эса ҳар икки маънони ҳам ўз ичига олади.
Баъзи олимлар шундай дейдилар: كَرَمُ сифати худди حُرِّيَّةُ сифати кабидир. Шундай фарқ биланки, ҳуррият сифати ҳам кичик, ҳам катта яхшиликлар учун ишлатилиши мумкин. Карам эса фақат Аллоҳ йўлида жиҳод қиладиган бир қўшинни бошдан-оёқ жиҳоз билан таъминлаш ёки бир жамоанинг барчасининг қони тўкилишининг олдини оладиган бир тўловни зиммага олиш каби катта яхшиликлар учунгина ишлатилиши мумкин.
Аллоҳ таолонинг: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ Албатта, Аллоҳ наздида энг қадрли ва энг улуғ бўлганингиз Ундан энг кўп қўрққанингиздир (49/Ҳужурот 13) оятида келган أَكْرَمَكُمْ иборасига келсак, бу ерда كَرَم сўзининг бевосита мақтовга сазовор ишларни ифодалаётгани, энг қадрли ва энг улуғ бўлган гўзал феъллар эса Аллоҳ таолонинг розилигини қозониш мақсадида қилинган ишлар бўлганидандир. Қилган ишларининг энг гўзаллари билан Аллоҳнинг розилигини кўзлаган киши тақво соҳиби кишидир. Шундай экан, инсонларнинг энг كَرِيم бўлгани тақво жиҳатидан энг илгарида бўлганидир. Шунинг учун ўз соҳасида қадрли бўлган ҳар бир нарса كَرَم сифати билан таърифланади.
Шу маънода Аллоҳ буюради: فَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ …Ва унда ҳар фойдали жуфтдан ўсимликлар ундириб қўйдик (31/Луқмон 10); وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ Не экинзорлар, не сўлим мақомлар (44/Духон 26); إِنَّهُ لَقُرْآَنٌ كَرِيمٌ У, албатта, олий қадрли Қуръондир (56/Воқеа 77); وَقُلْ لَهُمَا قَوْلاً كَرِيمًا Иккисига ҳам ширин ва чиройли сўз айтгин (17/Исро 23).
Бир-бирининг ўрнида ишлатилиши мумкин бўлган إِكْرَام ва تَكْرِيم шаклларига келсак, булар инсонга бир иззат-эҳтиромнинг етказилишидир. Бу ҳам бир хил манфаатдир, лекин ортидан ҳеч қандай хорлаш ёки камситиш келмайдиган бир фойда кўришдир ёки инсонга жуда қадрли бир нарсанинг берилиши ёхуд қўлга киритилишидир. Аллоҳ буюради: هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ الْمُكْرَمِينَ Эй Муҳаммад! Сизга Иброҳимнинг мукаррам меҳмонлари ҳақидаги хабар келдими? (51/Зориёт 24); وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ …Аксинча, улар мукаррам бандалардир (21/Анбиё 26); яъни, Аллоҳ уларни қадрли қилгандир. كِرَامًا كَاتِبِينَ Улар муҳтарам котиблардир (82/Инфитор 11); بِأَيْدِي سَفَرَةٍ كِرَامٍ بَرَرَةٍ Котибларнинг қўлларидадир, муҳтарам котибларнинг [қўлларида] (80/Абаса 15-16); بِمَا غَفَرَ لِي رَبِّي وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ …Мени икром қилинган бандалардан қилганини (36/Ёсин 27). وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ Фақат улуғлик ва икром эгаси бўлган Роббингнинг юзи (Зоти) боқий қолади (55/Ар-Роҳман 27); бу оятдаги اَلإِكْرَام эса ҳар икки маънони ҳам ўз ичига олади.