ك و ن
К-в-н
كَانَ ўтган замонни билдирувчи феълдир. Аллоҳ таолонинг кўпгина сифатларида уларнинг азалий эканини билдиради. Аллоҳ буюради: وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا Аллоҳ ҳар нарсани мукаммал билгувчидир (33/Аҳзоб 40); وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا Аллоҳ ҳар нарсага қодирдир (33/Аҳзоб 27).
Бирор нарсанинг жинси/тури баён этилаётганда, унинг бирор васфи/хусусияти ҳақида ишлатиладиган ва унда мавжуд бўлган сифатга боғлиқ ҳолда келадиган كَانَ феъли эса, бу сифат сўз юритилаётган нарсада ҳамиша мавжуд эканига ва жуда кам вақт/ҳолларда ундан ажралишига диққат тортади. Масалан, Аллоҳ таоло инсон ҳақида: وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا Аслида, инсон жуда ношукрдир (17/Исро 67); وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا Дарҳақиқат, инсон жуда бахилдир (17/Исро 100); وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلاً Инсон эса ҳар нарсадан кўра жуда тортишувчидир (18/Каҳф 54) деб буюради.
Бу оятларда қайд этилган инсон сифатлари, уларнинг инсонда доимий равишда мавжудлигига ва жуда кам ҳолларда/вақтларда ундан ажралишига диққат тортмоқда.
Шайтон ҳақида келган таърифлар ҳам шундайдир. Қуйидаги оятлар ҳам унинг баъзи сифатларига ишора қилмоқда: وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولاً Шайтон инсонни ёлғиз ва ёрдамсиз ташлаб кетмоқдадир (25/Фурқон 29); وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا Шайтон эса Роббисига нисбатан жуда ношукрдир (17/Исро 27).
Бу كَانَ феъли, агар ўтган замон шаклида ишлатилса, бу ҳолда сўз юритилаётган нарса кўрсатилган сифатлар устида қолган ҳам бўлиши мумкин; кейинчалик ўзгарган ҳам бўлиши мумкин. Биринчисини ҳозиргина келтирдик. Иккинчисига мисол эса қуйидаги жумладир: . /аҳволига ишора қилинган. Бу ҳолга ишорадир, деганларнинг сўзлари эса изчил эмас. Чунки бу, илгари ўтган бир воқеага ишорадир. Лекин бу вақт, уларнинг бу сўзларни айтган вақтларига яқиндир. шудир, деган маънода эканлиги айтилган бўлса-да, бу изчил фикр эмас. Балки бу, , деганидир. (2/Бақара 280) ояти эса, айтилишича, унинг маъноси: (яратиш) маъносида ишлатадилар. ҳарфини заммали ишлатишни ёқтирмаганлари учун, уни шундай ўзгартирганлар. (23/Муъминун 76).
Бирор нарсанинг жинси/тури баён этилаётганда, унинг бирор васфи/хусусияти ҳақида ишлатиладиган ва унда мавжуд бўлган сифатга боғлиқ ҳолда келадиган كَانَ феъли эса, бу сифат сўз юритилаётган нарсада ҳамиша мавжуд эканига ва жуда кам вақт/ҳолларда ундан ажралишига диққат тортади. Масалан, Аллоҳ таоло инсон ҳақида: وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا Аслида, инсон жуда ношукрдир (17/Исро 67); وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا Дарҳақиқат, инсон жуда бахилдир (17/Исро 100); وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلاً Инсон эса ҳар нарсадан кўра жуда тортишувчидир (18/Каҳф 54) деб буюради.
Бу оятларда қайд этилган инсон сифатлари, уларнинг инсонда доимий равишда мавжудлигига ва жуда кам ҳолларда/вақтларда ундан ажралишига диққат тортмоқда.
Шайтон ҳақида келган таърифлар ҳам шундайдир. Қуйидаги оятлар ҳам унинг баъзи сифатларига ишора қилмоқда: وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولاً Шайтон инсонни ёлғиз ва ёрдамсиз ташлаб кетмоқдадир (25/Фурқон 29); وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا Шайтон эса Роббисига нисбатан жуда ношукрдир (17/Исро 27).
Бу كَانَ феъли, агар ўтган замон шаклида ишлатилса, бу ҳолда сўз юритилаётган нарса кўрсатилган сифатлар устида қолган ҳам бўлиши мумкин; кейинчалик ўзгарган ҳам бўлиши мумкин. Биринчисини ҳозиргина келтирдик. Иккинчисига мисол эса қуйидаги жумладир: . /аҳволига ишора қилинган. Бу ҳолга ишорадир, деганларнинг сўзлари эса изчил эмас. Чунки бу, илгари ўтган бир воқеага ишорадир. Лекин бу вақт, уларнинг бу сўзларни айтган вақтларига яқиндир. шудир, деган маънода эканлиги айтилган бўлса-да, бу изчил фикр эмас. Балки бу, , деганидир. (2/Бақара 280) ояти эса, айтилишича, унинг маъноси: (яратиш) маъносида ишлатадилар. ҳарфини заммали ишлатишни ёқтирмаганлари учун, уни шундай ўзгартирганлар. (23/Муъминун 76).